Ciekawostki o kometach: 37 sprawdzonych faktów

Komety to pozostałości z początków Układu Słonecznego sprzed około 4,6 mld lat. Składają się głównie z lodu pokrytego ciemną materią organiczną, dlatego nazywa się je „brudnymi kulami śnieżnymi”. Mogą kryć wskazówki dotyczące powstania Układu Słonecznego. Możliwe też, że to komety przyniosły na młodą Ziemię wodę i związki organiczne, czyli cegiełki życia.[1]

Kometa ma 2 ogony, które powstają, gdy zbliża się do Słońca. Jej zamarznięta część to jądro, często o średnicy kilku kilometrów, złożone z lodu, zamarzniętych gazów i pyłu. Gdy kometa zbliża się do Słońca, lód zamienia się w gaz i wokół jądra powstaje otoczka, zwana komą, sięgająca setek tysięcy kilometrów. Ciśnienie światła i wiatr słoneczny wydmuchują z niej pył i gaz, tworząc 2 ogony: pyłowy i jonowy, czyli gazowy.[1]

W 1951 r. astronom Gerard Kuiper wysunął teorię, że za Neptunem istnieje pas lodowych ciał. Niektóre z nich, popchnięte grawitacją bliżej Słońca, stają się kometami krótkookresowymi. Okrążają Słońce w mniej niż 200 lat, a ich pojawienie się często da się przewidzieć, bo były już widziane. Pas ten krąży w rejonie orbity Plutona.[1]

Komety długookresowe przylatują często z Obłoku Oorta, odległego od Słońca o około 100 tys. jednostek astronomicznych, czyli 100 tys. razy dalej niż Ziemia. Pełny obieg Słońca może im zajmować nawet 30 mln lat. Ich pojawienie się jest dużo trudniejsze do przewidzenia niż powrót komet krótkookresowych.[1]

Większość komet przelatuje w bezpiecznej odległości od Słońca. Kometa Halleya minęła je 9 lutego 1986 r. w odległości 87,8 mln km, daleko wewnątrz orbity Wenus. Niektóre komety, zwane muskającymi Słońce, wpadają jednak w nie albo przelatują tak blisko, że rozpadają się i wyparowują. Największa odległość komety Halleya od Słońca, czyli aphelium, leży za orbitą Neptuna.[2][3]

Kometę Halleya ostatnio widziano z Ziemi w 1986 r., a następnym razem pojawi się w 2061 r. Okrąża Słońce średnio co 76 lat, choć okres ten się zmienia przez wpływ planet: w latach 1835–1910 wyniósł 74,42 roku. Kometa porusza się wokół Słońca w kierunku przeciwnym niż Ziemia, po orbicie nachylonej o 18 stopni, która sięga dalej niż orbita Neptuna.[3]

W 1705 r. angielski astronom Edmond Halley, korzystając z teorii grawitacji Newtona, zauważył podobieństwo orbit jasnych komet z 1531, 1607 i 1682 r. Uznał, że to ta sama kometa, i trafnie przewidział jej powrót w 1758 r. Wcześniej sądzono, że komety przelatują przez Układ Słoneczny tylko raz. Kometę Halleya połączono z obserwacjami sprzed ponad 2000 lat, a widać ją m.in. na tkaninie z Bayeux.[3]

Jądro komety Halleya ma wymiary około 15 na 8 km i jest jednym z najciemniejszych obiektów w Układzie Słonecznym. Odbija tylko 3% padającego na nie światła. Za każdym razem, gdy kometa wraca w pobliże Słońca, rozsiewa w przestrzeni lód i okruchy skalne. Z tych drobin powstają co roku 2 słabe roje meteorów: Eta Akwarydy w maju i Orionidy w październiku.[3]

Kometa Halleya najbardziej zbliżyła się do Ziemi 10 kwietnia 837 r., na odległość 0,033 au, czyli około 4,9 mln km. Świeciła wtedy z jasnością około -3,5 magnitudo, podobną do Wenus w największym blasku. Najdalej od Słońca kometa była w 1948 r., w odległości 35,25 au, czyli 5,27 mld km. Poruszała się wtedy z prędkością zaledwie 0,91 km/s.[3]

Kometa o rozmiarach komety Halleya traci przy każdym obiegu Słońca około 1–3 m swojego jądra, szacuje NASA. Z czasem taka kometa może stracić lód, przygasnąć i zmienić się w ciemną skalną bryłę albo rozproszyć się w pył. Przeciętna kometa okresowa wykonuje około 1000 obiegów Słońca, zanim wyczerpie zapas lodu. Kometa Halleya krąży po obecnej orbicie co najmniej 16 000 lat.[3]

W 1910 r., gdy Ziemia miała przejść przez ogon komety Halleya, w USA sprzedawano pigułki przeciw komecie, uznane przez Księgę Rekordów Guinnessa za pierwszy taki lek. Panikę podsyciła wiadomość, że w ogonie komety wykryto cyjan, gaz spokrewniony z cyjankiem. Francuski astronom Camille Flammarion spekulował, że gaz może przeniknąć do atmosfery i zgasić życie na planecie. Ziemia miała przejść przez ogon w połowie maja.[4][5]

Według Encyclopaedii Britannica kometa Enckego ma najkrótszy okres obiegu spośród znanych komet i okrąża Słońce w około 3,3 roku. Pierwszy raz zaobserwował ją w 1786 r. francuski astronom Pierre Méchain. W 1819 r. Encke wykazał, że komety widziane w 1786, 1795, 1805 i 1818 r. to jedno ciało. Zauważył też, że okres obiegu skraca się przy każdym okrążeniu o około 2,5 godziny. W 1950 r. Fred Whipple wyjaśnił to siłami odrzutu strumieni gazu.[6]

Kometa Swift-Tuttle ma ogromne jądro o średnicy około 26 km i jest źródłem roju meteorów Perseidów. Co roku od początku do połowy sierpnia Ziemia przechodzi przez obłok pyłu, który kometa zgubiła. Drobiny wpadają w atmosferę z prędkością 132 000 mil na godzinę, czyli około 212 000 km/h. Przeciętny Perseid rejestrowany przez kamery NASA osiąga jasność −2,7 magnitudo.[7]

Ogon komety Hyakutake mierzył w 1996 r. 3,8 au, czyli 570 mln km. Zmierzono go dzięki sondzie Ulysses, która 1 maja 1996 r. przecięła ogon i zarejestrowała nagły spadek liczby protonów. Wynik pobił wcześniejszy deklarowany rekord 2,2 au, czyli 330 mln km, należący do Wielkiej Komety Marcowej z 1843 r. Ogon komety Hyakutake miał też co najmniej 7 mln km średnicy.[8]

W dniach 16–22 lipca 1994 r. fragmenty komety Shoemaker-Levy 9 zderzyły się z Jowiszem. Kosmiczny Teleskop Hubble’a sfotografował 17 maja 1994 r. wszystkie 21 fragmentów, rozciągnięte na 114 000 km. Według NASA fragmenty miały do 2 km średnicy i uderzały w planetę z prędkością 60 km/s. Była to 9. kometa krótkookresowa odkryta przez Eugene’a i Carolyn Shoemakerów oraz Davida Levy’ego.[9][10][1]

Kometę ISON astronomowie odkryli 21 września 2012 r. w pobliżu orbity Jowisza. Najbliżej Słońca miała przelecieć 28 listopada 2013 r. Jej jądro zostało jednak szybko rozerwane na kawałki i nie pozostało z niego nic do obserwowania. Wcześniej, 30 kwietnia 2013 r., Kosmiczny Teleskop Hubble’a obserwował kometę ISON w odległości 584 mln km od Słońca.[11]

Kometę NEOWISE odkrył 27 marca 2020 r. kosmiczny teleskop NASA o tej samej nazwie, wyszukujący obiekty bliskie Ziemi w podczerwieni. Najbliżej Słońca kometa była 3 lipca 2020 r., a potem zawróciła w stronę zewnętrznych rejonów Układu Słonecznego. Jej jądro ma około 5 km średnicy. Do wewnętrznej części Układu Słonecznego kometa NEOWISE wróci za około 6800 lat.[12]

Sonda SOHO odkryła swoją 5000. kometę, którą zauważono na jej zdjęciach 25 marca 2024 r. Autorem odkrycia był Hanjie Tan, doktorant astronomii z Pragi, który szuka komet od 13. roku życia i od 2009 r. odkrył ich ponad 200. Pomógł mu projekt Sungrazer, w którym każdy z komputerem może szukać komet na zdjęciach sondy. SOHO wystartowała w 1995 r. i bada Słońce.[13][14]

30 sierpnia 2019 r. astronom amator Giennadij Borisow z obserwatorium MARGO na Krymie odkrył kometę 2I/Borisov, drugi znany obiekt międzygwiezdny. Użył teleskopu o średnicy 0,65 m, który zbudował sam. Odkrycie przyszło zaledwie 2 lata po znalezieniu pierwszego obiektu międzygwiezdnego. Kometa ma prawdopodobnie kilka kilometrów średnicy, a najbliżej Słońca, w odległości 2 au, była 7 grudnia 2019 r.[15]

1 lipca 2025 r. teleskop przeglądowy ATLAS w Chile zgłosił odkrycie komety 3I/ATLAS, która przyleciała spoza Układu Słonecznego. Obserwowały ją m.in. Kosmiczny Teleskop Hubble’a, Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, łazik Perseverance z powierzchni Marsa, sondy MAVEN i Mars Reconnaissance Orbiter, a także sonda Parker Solar Probe, gdy kometa zbliżała się do Słońca.[16]

Kometa 3I/ATLAS leciała w chwili odkrycia z prędkością około 221 000 km/h, a najbliżej Słońca, 30 października 2025 r., przyspieszyła do 246 000 km/h. To dopiero 3. znany obiekt, który przeleciał przez Układ Słoneczny spoza niego. Jądro komety ma od 440 m do 5,6 km średnicy. Kometa nie zagrażała Ziemi i nigdy nie zbliżyła się do niej bardziej niż na około 270 mln km.[17]

W 1986 r. kometę Halleya zbadała międzynarodowa flota sond: japońskie Suisei i Sakigake, radzieckie Vega 1 i Vega 2, międzynarodowa ISEE-3 (ICE) oraz europejska Giotto. Pomagały też amerykańskie Pioneer 7 i Pioneer 12. Giotto jako jedna z pierwszych sond sfotografowała z bliska jądro komety.[3]

14 marca 1986 r. europejska sonda Giotto przeleciała w odległości 596 km od jądra komety Halleya. Sonda i kometa pędziły ku sobie z łączną prędkością 245 000 km/h, a względem jądra Giotto poruszała się z prędkością 68 km/s. W chwili przelotu ekrany monitorów zgasły, bo łączność z Ziemią została na chwilę przerwana. Sondę wystrzelono rakietą Ariane 1 2 lipca 1985 r.[18]

W 1992 r. sonda Giotto przeleciała zaledwie 100–200 km od komety Grigg-Skjellerup, co ESA określa jako najbliższy przelot obok komety w historii. Spotkanie nastąpiło około 215 mln km od Ziemi. Przyrządy sondy włączono ponownie wieczorem 9 lipca 1992 r., po kolejnej długiej hibernacji. Była to druga kometa odwiedzona przez sondę Giotto, po komecie Halleya w 1986 r.[18]

W lipcu 2005 r. misja NASA Deep Impact wypuściła próbnik prosto na drogę jądra komety Tempel 1. Zderzenie odparowało próbnik i wyrzuciło z wnętrza komety mnóstwo drobnego, sproszkowanego materiału. Kamery i spektrometr sondy przelotowej zarejestrowały ten wybuch, co pomogło poznać skład i budowę jądra. Wcześniej, w 2004 r., sonda Stardust zebrała cząstki komety Wild 2 i w 2006 r. dostarczyła je na Ziemię.[1]

W 2009 r. naukowcy NASA ogłosili, że w próbkach z komety Wild 2 po raz pierwszy znaleźli glicynę, aminokwas uznawany za cegiełkę życia. Sonda Stardust przeleciała przez gęsty obłok gazu i pyłu wokół jądra komety 2 stycznia 2004 r. Kapsuła z próbkami odłączyła się od sondy i 15 stycznia 2006 r. wylądowała na spadochronie na Ziemi. Badacze analizowali folię aluminiową z komór, w których umieszczono aerożel.[19]

Kometa 67P/Czuriumow-Gierasimienko jako pierwsza w historii była okrążana przez sondę i miała na swojej powierzchni lądownik z Ziemi. Europejska sonda Rosetta z lądownikiem Philae dotarła do niej w sierpniu 2014 r. Misja zakończyła się 30 września 2016 r. kontrolowanym zderzeniem sondy z kometą. Kometę odkryto 22 października 1969 r. na zdjęciu innej komety.[20]

Misja europejskiej sondy Rosetta trwała 12 lat, 6 miesięcy i 28 dni, od startu 2 marca 2004 r. do 30 września 2016 r. W tym czasie sonda przebyła około 7,9 mld km. Po drodze 3 razy korzystała z asysty grawitacyjnej Ziemi, raz Marsa i minęła 2 planetoidy. 20 stycznia 2014 r. obudziła się z hibernacji, a przy komecie 67P pracowała od 6 sierpnia 2014 r.[21]

12 listopada 2014 r. lądownik Philae jako pierwszy w historii wylądował na komecie 67P/Czuriumow-Gierasimienko. Oddzielił się od sondy Rosetta o 9:35 czasu środkowoeuropejskiego, a zejście z wysokości około 22 km trwało około 7 godzin. Philae trafił precyzyjnie w wybrane miejsce z prędkością około 3,6 km/h, ale odbił się i przeskoczył prawie kilometr, w zacieniony rejon. Odbijanie trwało 2 godziny.[22]

Baterie lądownika Philae wyczerpały się po około 64 godzinach pracy na komecie 67P. W zacienionym miejscu lądowania Słońce oświetlało lądownik tylko przez około 1 godzinę i 20 minut w ciągu kometarnej doby, która trwa około 12 godzin. Philae oddzielił się od sondy Rosetta z prędkością około 18 cm/s.[22]

Stosunek deuteru do wodoru w wodzie z komety 67P jest ponad 3 razy wyższy niż na Ziemi, wykazał w 2014 r. instrument sondy Rosetta. Wynik opublikowany 10 grudnia 2014 r. w „Science” na nowo rozpalił spór o pochodzenie wody w ziemskich oceanach. Pierwszy taki pomiar w komecie wykonała prawie 30 lat wcześniej, w 1986 r., sonda Giotto przy komecie Halleya. Wynik był wtedy 2 razy wyższy niż na Ziemi.[23]

W 2016 r. ESA ogłosiła, że sonda Rosetta wykryła w obłoku wokół komety 67P glicynę, najprostszy aminokwas o wzorze C2H5NO2. Wykryto też fosfor, kluczowy pierwiastek wszystkich żywych organizmów. Według ESA oznacza to, że komety mogą dostarczać cząsteczek ważnych dla chemii prebiotycznej na Ziemi. Glicynę wcześniej znaleziono już w próbkach komety Wild 2.[24][19]

Tlen cząsteczkowy (O2) przy komecie 67P stanowi średnio 3,8% ilości wody, ogłosiła ESA w 2015 r. Było to pierwsze wykrycie tlenu cząsteczkowego przy komecie. Zespół przeanalizował ponad 3000 próbek zebranych przez Rosettę od września 2014 r. do marca 2015 r. Ilość tlenu wahała się od 1 do 10% w stosunku do wody i była około 10 razy wyższa, niż przewidywały modele obłoków molekularnych.[25]

W 1668 r. Jan Heweliusz wydał obszerne dzieło „Cometographia”, podsumowujące jego badania komet. Gdy księga była w druku, pod koniec 1664 r. i wiosną 1665 r., na niebie pojawiły się 2 wyjątkowo wyraźne komety. Heweliusz opisywał też pojedyncze komety w serii krótszych prac. Polska Agencja Kosmiczna wymienia go wśród odkrywców komet z lat m.in. 1647, 1652, 1661, 1664, 1665, 1672 i 1677.[26][27]

Astronom Antoni Wilk odkrył 4 komety w latach 1925–1937, wszystkie w Krakowie. Pierwszą, C/1925 V1 (Wilk-Peltier), zauważył 19 listopada 1925 r., kolejne 20 grudnia 1929 r. i 21 marca 1930 r., a ostatnią, P/1937 D1, 27 lutego 1937 r. Odkryć dokonał z balkonu swojego mieszkania, przy użyciu lornetki i lunety Zeissa o średnicy obiektywu 80 mm. Wilk żył w latach 1876–1940.[28][29]

Polski penetrator MUPUS dotarł w 2014 r. na kometę 67P razem z lądownikiem Philae, po 10 latach lotu. Zbudował go zespół Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej Centrum Badań Kosmicznych PAN. Urządzenie z 40-centymetrowym prętem z czujnikami po wylądowaniu miało wwiercić się w grunt komety. Zrobiło to, ale tylko na kilka centymetrów, podaje Polska Agencja Kosmiczna.[30][27]

Centrum Badań Kosmicznych PAN jako pierwszy zespół ukończyło w maju 2026 r. instrument lotny dla europejskiej misji Comet Interceptor, której start planowany jest na 2029 r. Ostatnie testy zintegrowanego instrumentu DFP-B2 zakończono 14 maja. Misja złożona z 3 statków kosmicznych poczeka w punkcie oddalonym o 1,5 mln km od Ziemi na kometę, która dopiero zmierza ku Słońcu. ESA wybrała misję w 2019 r.[31][32]