Ciekawostki o pierogach: 38 sprawdzonych faktów

Według polskiej tradycji pierogi sprowadził do Polski dominikanin św. Jacek, który zmarł w Krakowie w 1257 r. Miał przywieźć tę potrawę z misji w Kijowie, dlatego do pierogów przyznają się też Ukraińcy i Rosjanie. Według Britanniki pierogi mogły jednak powstać w Azji Środkowej lub na Bliskim Wschodzie i dotrzeć do Kijowa Jedwabnym Szlakiem.[1]

Ponad 300 lat temu, pod koniec XVII w., słowo „pierogi” i przepisy na nie pojawiły się w druku, ale potrawę znano już od stuleci. Po polsku „pierogi” to liczba mnoga od słowa „pieróg”, a w angielskim słowo „pierogi” traktuje się zwykle zarówno jako liczbę pojedynczą, jak i mnogą. Britannica nazywa pierogi daniem kluczowym dla polskiej tożsamości narodowej.[1]

Pierogi wiele razy pojawiają się w „Compendium ferculorum” Stanisława Czernieckiego, pierwszej polskiej książce kucharskiej z 1682 r. Większość opisanych tam pierogów jest słodka. Nadziewano je konfiturami i owocami w cukrze, różą, owocami bzu, a także marmoladą, jabłkami, gruszkami lub makiem. Do części z nich Czerniecki zalecał ciasto drożdżowe.[2]

W 1682 r. Stanisław Czerniecki opisał też pierogi wytrawne, z farszem z nerek, łoju i „zieleniny”. Zgodnie z ówczesną modą farsz obficie doprawiano solą, pieprzem i gałką muszkatołową, a pierogi gotowano. W „Compendium ferculorum” są przepisy na pierogi gotowane, smażone i pieczone, co według Muzeum w Wilanowie pokazuje, jak bardzo zadomowiły się one w kuchni XVII w.[2]

W encyklopedii Samuela Orgelbranda z 1865 r. pieróg opisano jako ogólną ludową nazwę każdego pieczonego wyrobu z ciasta drożdżowego. Hasło wymieniało też starsze odmiany, m.in. tatarskie kołduny z surowego ciasta nadziewanego surową baraniną z odrobiną tłuszczu. Według tej samej definicji pierogi litewskie z kiszoną kapustą i inne odmiany weszły już wtedy do kuchni polskiej.[3]

W opisie pierogów nowodworskich, wpisanych na Listę Produktów Tradycyjnych w 2008 r., ministerstwo przytacza słownik Aleksandra Brücknera: słowo „pieróg” to jedyna u nas pozostałość prasłowiańskiego „pir”, oznaczającego biesiadę i ciasto obrzędowe. Według tego samego opisu dawniej pierogi pieczono tylko z okazji świąt. Kuchnia polska pokochała pierogi i dziś cudzoziemcy uważają je za typowe polskie danie.[4]

Pierogi nowodworskie trafiły na Listę Produktów Tradycyjnych 28 lutego 2008 r. W ich opisie ministerstwo przypomina, że dawniej pierogi pieczono głównie od święta, a każde święto miało swój pieróg. Kurniki były dużymi pierogami weselnymi z kurzym mięsem, knysze podawano na stypie, a kolatki pieczono w styczniu na pamiątkę pogańskiego święta Kolady.[4]

26 września 2022 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pierogi jagodowe lubelskie. W ich opisie ministerstwo przytacza opracowanie etnograficzne Lubelszczyzny: pierogi znano przede wszystkim na wschód od Wisły, a w innych regionach Polski nie spotykano ich aż do II wojny światowej. Rozpowszechnili je dopiero migranci z Lubelszczyzny i Kresów.[5]

Przed 1945 r. Ukraińcy nazywali pierogi ruskie „pierogami polskimi”, podaje portal Instytutu Adama Mickiewicza Culture.pl. Nazwa „ruskie” nie odnosi się do Rosji, lecz do Rusi, historycznej krainy obejmującej dzisiejszą zachodnią Ukrainę i południowo-wschodnią Polskę. Nazwa utrwaliła się prawdopodobnie po II wojnie światowej, gdy tysiące Polaków musiało opuścić zachodnią Ukrainę.[3][6]

19 sierpnia 2010 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pieczone pierogi św. Jacka z Nockowej na Podkarpaciu. Według legendy żeńcy ulepili je dla głodnego Jacka Odrowąża z mąki, twarogu, kapusty i dzikich pieczarek, a potem połowę ugotowali, a połowę upiekli. Przy jedzeniu tych pierogów odmawiano modlitwę: „Św. Jacku z pierogami, módl się do Boga za nami”.[7]

Według legendy związanej z pierogami kościeleckimi św. Jacek odwiedził Kościelec pod Krakowem w 1238 r., gdy gradobicie zniszczyło zboże na polach. Po modlitwie zniszczone kłosy się podniosły, a mieszkańcy zrobili z uratowanego zboża mąkę i ugościli Jacka pierogami. Pierogi kościeleckie wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 20 kwietnia 2017 r.[8]

Pierogi kościeleckie robi się w 2 wariantach: z kurdybankiem albo marmurkowe, z białym serem i powidłami śliwkowymi. Kurdybanek ma pikantny, ostry smak i dawniej zastępował wiele niedostępnych przypraw. Oba rodzaje pierogów były daniem codziennym, przygotowywanym głównie w piątek jako danie bezmięsne.[8]

W 2022 r. na Małym Rynku w Krakowie odbył się już 20. Festiwal Pierogów, który trwał do 15 sierpnia. Według PAP sierpniowy termin festiwalu wiąże się z dawnym obyczajem i ze św. Jackiem Odrowążem, który zmarł 15 sierpnia 1257 r. W 2017 r. na festiwalu można było spróbować pierogów z 15 różnych punktów gastronomicznych.[9][10]

Na krakowskim Festiwalu Pierogów lokale walczą o 2 nagrody: statuetkę św. Jacka, przyznawaną przez jury, i statuetkę Kazimierza Wielkiego, przyznawaną przez publiczność. W 2016 r. festiwal trwał od 11 do 15 sierpnia, a konkurs jury i konkurs publiczności rozstrzygano w osobne dni. Najlepszymi przysmakami tamtej edycji okazały się m.in. pierogi z kaczką i morelą.[10][11]

Tradycyjne ciasto na pierogi robi się z 4 składników: mąki, wody, oleju i soli, czasem z dodatkiem jajek lub żółtek albo ze śmietaną czy maślanką zamiast części wody. Farsz kładzie się na krążku ciasta, który składa się na pół i zlepia brzegi. Pierogi, poza deserowymi, często najpierw się gotuje, a potem smaży.[1]

Pierogi ruskie z Chrząstawy na Dolnym Śląsku wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 21 października 2013 r. Ciasto wycina się szklanką w krążki o średnicy około 10 cm. Tradycję pierogów z ziemniakami i serem przynieśli na Dolny Śląsk osadnicy z Kresów południowo-wschodnich po II wojnie światowej.[12]

Ciasto na pierogi z kapustą kiszoną i ziemniakami z Bytkowic na Kujawach wałkuje się na grubość około 3 mm, a gotowe pierogi mają około 5 cm. Gotuje się je w osolonym wrzątku nie dłużej niż 3 minuty albo smaży na patelni. Przepis przywieźli Kresowiacy, którzy osiedlili się tam tuż po II wojnie światowej. Pierogi wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 21 stycznia 2020 r.[13]

Pierogi turowskie z soczewicą, wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych 5 listopada 2009 r., mają średnicę około 6–7 cm i gotuje się je około 5 minut. Ciasto na nie robiono z mąki, drożdży, jajka i mleka. Gotowe pierogi często stawiano w piecyku kuchni kaflowej, by cały czas były gotowe do jedzenia, albo odgrzewano je we wrzącej wodzie.[14]

Pierogi perkowickie, wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych 8 lutego 2018 r., lepi się z krążków ciasta o średnicy 7 cm. Dawniej robiono je kilka razy w miesiącu. Ich wykonanie było pracochłonne, dlatego przygotowywano większą ilość na zapas, a potem je odgrzewano. Dziś wytwarza je Pracownia Kulinariów Regionalnych w Perkowicach.[15]

Śliwki do pierogów z suszonymi śliwkami z regionu zagórzańskiego suszono w dymie z twardego drewna drzew liściastych przez 4–6 dni. Owoce, zwane tu płonkami, suszono w całości, z pestką, aby nie traciły soku. Pierogi te były obowiązkowym daniem wigilijnym, a na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano je 16 listopada 2021 r.[16]

Na prowadzonej przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Liście Produktów Tradycyjnych w kategorii gotowych dań i potraw są co najmniej 23 rodzaje pierogów. Aż 17 z nich wpisano z województwa lubelskiego. Pozostałe pochodzą m.in. z Dolnego Śląska, Kujaw, Małopolski i Podkarpacia, a lista jest stale uzupełniana o kolejne regionalne przepisy.[17][18]

Między 2 a 5 listopada 2009 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano 4 rodzaje pierogów z gminy Kąkolewnica na Lubelszczyźnie, każdy z innej wsi. Olszewnica słynie z pierogów z kaszą gryczaną, Lipniaki z kapustą i grzybami, Turów z soczewicą (opisanych wyżej), a Zosinowo z jagodami. Według ministerstwa co najmniej od początku XX w. każda miejscowość gminy miała swoje ulubione pierogi.[19][20][21]

Pierogi olszewnickie z kaszą gryczaną wrzuca się do gorącej wody na około 2 minuty, a samą kaszę gotuje się wcześniej około 20 minut. We wszystkich gospodarstwach Olszewnicy uprawiano grykę, więc danie jadano przez cały rok. Olszewnica jest najstarszą wsią gminy Kąkolewnica, a jej powstanie datuje się na około XIV–XV w.[19]

Pierogi zosinowskie z jagodami, wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych 5 listopada 2009 r., mają 6 cm długości i 2 cm szerokości. Zosinowo leży w środku lasu, dlatego jagody były związane z tą wsią od zawsze, a jej mieszkańców nazywano „jagodziarzami”. Przepisy na tutejsze pierogi przekazywano z pokolenia na pokolenie.[21]

Dawny przepis na pierogi skromowskie z kaszą jaglaną, serem i miętą z Woli Skromowskiej wymagał 30–40 dkg kaszy, 1 kg mąki i 2 dkg drożdży. Mieszkańcy podkreślali, że mięta była obowiązkowa. Pierogi uważano za symbol dostatku, a w okolicy mówiło się nawet, że „pierogami drzwi otwierano”. Na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano je 18 lipca 2016 r.[22]

Pierogi z bobem i mięsem z Dobryniowa, wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych 14 października 2016 r., mają 7–8 cm długości i około 5 cm szerokości. Bób moczono w wodzie i gotowano, a w osobnym garnku gotowano mięso z podgardlem. Jedna z mieszkanek mówiła, że pierogi robi się często, bo lubią je wnuki, „tak raz w tygodniu”.[23]

2 lipca 2014 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano lubelskie pierogi z czerwoną fasolą, które mają około 6 cm długości. Dawniej przygotowywano je najczęściej jesienią i zimą, w niedziele albo święta. Fasola, ziemniaki i cebula rosły w przydomowych ogródkach, a podgardla do farszu nie brakowało, bo każdy hodował świnie na własne potrzeby.[24]

19 lutego 2025 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pierogi podrobowe lubelskie, które mają około 6 cm długości, 4 cm szerokości i 3 cm wysokości. Były sposobem na wykorzystanie mniej popularnych części tuszy, bo dawniej mięso gościło w diecie mieszkańców Lubelszczyzny rzadziej niż dziś. Pierogi te były popularne zarówno w czasie zaborów, jak i po wojnie.[25]

Pierogi żakowolskie ze smażonymi ziemniakami ze wsi Żakowola Stara wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 11 maja 2009 r. Ziemniaki to jedna z najczęściej uprawianych tam roślin: w latach 60. i 70. XX w. zajmowały 60–70% gruntów ornych. Jedzono je niemal codziennie, także jako tertuny, kluski ziemniaczane i bliny.[26]

2 września 2021 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pierogi z ziemniakami i cebulą, zwane w regionie hrubieszowskim kryzysówkami. Robią je członkinie Klubu Seniora „Srebrne świerki” z Kułakowic Trzecich. Według opisu ministerstwa na wschód od Wisły pierogi od dawna były typowym daniem obiadowym.[27]

6 lutego 2014 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano karczmiskie pierogi z bobru, czyli bobu. W Karczmiskach na Lubelszczyźnie na bób mówi się „bober”, a mieszkańcy mają przydomek „bobry”. Farsz robi się z ugotowanego i zmielonego bobu z dodatkiem ziemniaków, soli, pieprzu i przesmażonej cebuli.[28]

26 lutego 2026 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano wygnaniaki, czyli pierogi z kaszą gryczaną i ziemniakami ze wsi Wygnanka w gminie Kąkolewnica. Według miejscowej legendy wymyśliła je uboga wdowa, która na przednówku miała tylko trochę mąki, kaszy gryczanej i kilka ziemniaków, a musiała nakarmić dzieci i ludzi przychodzących do młocki.[29]

Zgodnie z tradycją na wigilijnym stole powinno być 12 potraw, tyle, ile jest miesięcy w roku, przypomina Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego. Wśród postnych potraw wymienia czerwony barszcz z uszkami lub zupę grzybową, zależnie od regionu, oraz pierogi z kapustą i grzybami. Uszka to miniaturowa odmiana pierogów nadziewana grzybami i podawana w barszczu.[30][3]

29 kwietnia 2025 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pierogi z siemieniem konopnym z Marysina na Lubelszczyźnie. Według tradycji w Wigilię Bożego Narodzenia połowę plonu konopi odkładano na zasiew, a z drugiej połowy robiono pierogi, które miały zapewnić szczęście. Konopie uprawiano tam powszechnie do połowy XX w.[31]

1 kwietnia 2020 r. na Listę Produktów Tradycyjnych wpisano pierogi z farszem z karpia z Bełżca na Lubelszczyźnie. W opisie ministerstwo przytacza przepis na wigilijne kołduny z ryby z XVII w.: rybę siekano, dodawano namoczoną bułkę, cebulę, majeranek, pieprz, gałkę muszkatołową i jajecznicę z 5 jaj.[32]

W kanadyjskiej wsi Glendon w prowincji Alberta stoi pieróg o wysokości 8,2 m i masie 2700 kg, reklamowany jako największy pieróg świata. Rzeźbę, opartą na ogromnym widelcu, odsłonięto w 1991 r. Wyznacza ona centrum Glendon, położonego około 40 km na północ od miasta St. Paul.[33]

Od 1999 r. podczas meczów baseballowej drużyny Pittsburgh Pirates odbywa się wyścig zawodników przebranych za pierogi. Na początku startowały 3 pierogi: Sauerkraut Saul, Potato Pete i Cheese Chester. Z czasem doszły kolejne, a ostatnia, Pizza Penny, pojawiła się w 2017 r. Trasa wyścigu liczy około 280 jardów, czyli około 256 m.[34]

8 października 1952 r. Ted Twardzik sprzedał pierwsze pierogi swojej firmy Mrs. T’s sklepowi spożywczemu w Shenandoah w Pensylwanii. Firma powstała na podstawie przepisu jego matki, a w rocznicę tej sprzedaży w USA obchodzi się National Pierogy Day. Według WVIA Mrs. T’s produkuje dziś około 600 mln pierogów rocznie.[35][36]