Ciekawostki o Międzynarodowej Stacji Kosmicznej: 39 sprawdzonych faktów

Od listopada 2000 r. na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nieprzerwanie mieszkają ludzie. Stację obsługuje 5 agencji kosmicznych z 15 krajów: amerykańska NASA, rosyjski Roskosmos, Europejska Agencja Kosmiczna, japońska JAXA i kanadyjska CSA. Zwykle na pokładzie żyje i pracuje 7-osobowa międzynarodowa załoga, a w czasie wymiany załóg bywa więcej osób.[1]

ISS pędzi z prędkością około 8 km/s i okrąża Ziemię mniej więcej co 90 minut. W ciągu 24 godzin wykonuje 16 okrążeń, więc astronauci widzą 16 wschodów i zachodów Słońca. W ciągu około doby ISS pokonuje dystans równy drodze na Księżyc i z powrotem. Jej orbita przebiega nad terenami, na których mieszka ponad 90% ludności Ziemi.[1]

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna krąży na wysokości około 400 km nad Ziemią z prędkością 28 800 km/h. Według ESA pełne okrążenie planety zajmuje jej 92 minuty. Stacja porusza się nad Ziemią z zachodu na wschód, a jej trasa przesuwa się przy każdym okrążeniu o 2200 km na zachód.[2][3]

Orbita Międzynarodowej Stacji Kosmicznej ma nachylenie 51,6 stopnia. Stację widać z Ziemi tylko w ciągu kilku godzin przed wschodem lub po zachodzie Słońca. Wtedy Słońce oświetla ISS, a niebo jest już ciemne. Stacja wygląda jak samolot lub bardzo jasna gwiazda sunąca po niebie, ale leci około 28 000 km/h, a samolot około 965 km/h.[4]

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna mierzy od końca do końca 109 m, niewiele mniej niż boisko do futbolu amerykańskiego ze strefami końcowymi. Rozpiętość jej paneli słonecznych jest większa niż rozpiętość skrzydeł Airbusa A380, który ma 80 m. Stacja waży 419 725 kg, a jej objętość hermetyczna, 1005 m³, odpowiada wnętrzu Boeinga 747.[1]

Część mieszkalna i robocza ISS jest większa niż dom z 6 sypialniami. Ma 6 miejsc do spania, 2 łazienki, siłownię i okno widokowe z widokiem na 360 stopni. Objętość przeznaczona do zamieszkania, bez przycumowanych statków, wynosi 388 m³. Astronauci ćwiczą codziennie co najmniej 2 godziny.[1]

Koszt Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, razem z budową, montażem i 10 latami eksploatacji, wynosi około 100 mld euro, podaje Europejska Agencja Kosmiczna. Tę kwotę dzielą między siebie wszyscy uczestnicy programu na przestrzeni prawie 30 lat. Udział Europy to około 8 mld euro. ESA wylicza, że to 1 euro rocznie na każdego Europejczyka, mniej niż filiżanka kawy w większości dużych miast.[5]

29 stycznia 1998 r. przedstawiciele rządów 15 państw spotkali się w Departamencie Stanu USA, by podpisać umowę międzyrządową o Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Tego samego dnia podpisano dwustronne memoranda niższego szczebla, a z Japonią 24 lutego. Umowa zastąpiła wcześniejszą umowę z 1988 r. Pierwszy element stacji wystartował 10 miesięcy później.[6]

20 listopada 1998 r. z kosmodromu Bajkonur w Kazachstanie wystartował moduł Zaria, pierwszy element Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. 4 grudnia 1998 r. na orbitę poleciał amerykański moduł Unity. Od 6 grudnia 1998 r. załoga wahadłowca Endeavour z misji STS-88 łączyła oba moduły, a przez kolejne dni wykonała przy tym 3 spacery kosmiczne.[7][6]

2 listopada 2000 r. na Międzynarodową Stację Kosmiczną przybyła pierwsza stała załoga, czyli Ekspedycja 1. Tworzyli ją Rosjanie Siergiej Krikalow i Jurij Gidzenko oraz Amerykanin William Shepherd. Załoga przebywała na stacji 136 dni. Według NASA 2 listopada 2025 r. minęło 25 lat nieprzerwanej obecności ludzi na ISS.[8][9]

7 lutego 2001 r. wystartowała misja STS-98, która dostarczyła na Międzynarodową Stację Kosmiczną amerykańskie laboratorium Destiny. 10 lutego 2001 r. laboratorium zamontowano na stacji. Członkini załogi obróciła 16-tonowy moduł o 180 stopni i ustawiła go przy węźle Node 1. Cała misja trwała 12 dni, 20 godzin i 20 minut.[10]

Duże moduły i inne części ISS dostarczono w 42 lotach montażowych: 37 wykonały amerykańskie wahadłowce, a 5 rosyjskie rakiety Proton i Sojuz. Najnowszym modułem jest rosyjski moduł dokujący Priczał, dołączony 26 listopada 2021 r. Na stacji są też moduły komercyjne, m.in. nadmuchiwany moduł BEAM i śluza NanoRacks Bishop.[1]

Do listopada 2025 r. Międzynarodową Stację Kosmiczną odwiedziło ponad 290 osób z 26 krajów. W 2009 r. na stacji po raz pierwszy pracowała 6-osobowa załoga, w której byli przedstawiciele wszystkich agencji partnerskich. Na logo z okazji 25-lecia stałej obecności ludzi na ISS umieszczono 15 gwiazd. Symbolizują one 15 państw partnerskich.[9]

Kanadyjskie ramię robotyczne Canadarm2 wystartowało 19 kwietnia 2001 r. na pokładzie wahadłowca Endeavour. 3 dni później Kanadyjczyk Chris Hadfield i Amerykanin Scott Parazynski przymocowali je do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Ramię ma 17 m długości, waży 1497 kg i ma 7 stopni swobody. Od 2013 r. Canadarm2 widnieje na kanadyjskich polimerowych banknotach 5-dolarowych.[3]

7 lutego 2008 r. wahadłowiec Atlantis wyniósł w kosmos Columbus, europejskie laboratorium Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. 11 lutego 2008 r. podczas spaceru kosmicznego zamontowano je po prawej stronie modułu Harmony. Columbus ma 10 szaf na eksperymenty i 4 zewnętrzne platformy na urządzenia badawcze. Według NASA waży 22 700 funtów, czyli około 10,3 t.[11][12]

Japoński moduł Kibo, wyniesiony 31 maja 2008 r. przez wahadłowiec Discovery, to według Księgi rekordów Guinnessa największy moduł ISS. Jego hermetyczna część ma 11,19 m długości, 4,39 m średnicy i masę 14 800 kg. Moduł opracowała japońska agencja kosmiczna JAXA. Kibo mieści 23 szafy na eksperymenty, systemy i zapasy, a do tego 2 okna i śluzę.[13]

W latach 2008–2014 europejskie statki towarowe ATV dowoziły zaopatrzenie na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Pierwszy z nich, Jules Verne, wystartował 9 marca 2008 r. na rakiecie Ariane 5 z Kourou w Gujanie Francuskiej. ATV miał 10,3 m długości i mógł przewieźć do 7667 kg ładunku. Po 6 miesiącach na orbicie statek wypełniony odpadami spalał się w atmosferze.[14]

Moduł Cupola, wyniesiony 8 lutego 2010 r., to według Księgi rekordów Guinnessa największe okno w kosmosie. Zbudowała go Europejska Agencja Kosmiczna. Cupola to 7 okien ułożonych w kopułę o średnicy 2,95 m i wysokości 1,5 m, a centralne okno ma 80 cm średnicy. Okna skierowane są ku Ziemi i pomagają załodze obsługiwać ramię Canadarm2.[15]

Do ISS można jednocześnie przyłączyć 8 statków kosmicznych, a statek może do niej dotrzeć już 4 godziny po starcie z Ziemi. Zaopatrzenie dowożą 4 rodzaje statków towarowych: Cygnus firmy Northrop Grumman, Dragon firmy SpaceX, japoński HTV i rosyjski Progress. Robotyczne ramię stacji ma 7 przegubów i 2 chwytaki.[1]

25 maja 2012 r. o 12:02 czasu EDT komercyjny statek towarowy Dragon firmy SpaceX przycumował do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Wcześniej astronauci Don Pettit i André Kuipers z Ekspedycji 31 przechwycili go ramieniem robotycznym. Dragon został przyłączony do modułu Harmony od strony Ziemi. Miał spędzić przy stacji około tygodnia i wrócić na Ziemię 31 maja.[16]

Energię zapewnia ISS 8 głównych skrzydeł paneli słonecznych, które wytwarzają 75–90 kW mocy. Załoga montuje dodatkowe, rozwijane panele IROSA. Instalację elektryczną łączy około 13 km przewodów, a ponad 50 komputerów steruje systemami stacji. Oprogramowanie na orbicie monitoruje około 350 tys. czujników.[1]

System odzysku wody na ISS zmniejsza zależność załogi od wody dowożonej statkami towarowymi o 65%. Ilość wody, którą trzeba dowozić, spadła z około 1 galonu (ok. 3,8 l) do mniej więcej 1/3 galonu na dobę. Dzięki temu na stację trzeba wysyłać mniej zapasów.[1]

Od 1999 r. do początku 2024 r. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna wykonała 38 manewrów omijania kosmicznych śmieci, w tym 5 w 2023 r. Dane przedstawił główny naukowiec NASA ds. śmieci kosmicznych J.-C. Liou na sesji komitetu ONZ w 2024 r. Część zagrożeń to fragmenty z przypadkowego zderzenia satelitów Cosmos 2251 i Iridium 33 w lutym 2009 r.[17][18]

27 marca 2015 r. Scott Kelly wystartował z Bajkonuru na prawie roczną misję na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i wylądował 340 dni później, 1 marca 2016 r. W czasie misji przeprowadzono prawie 400 badań, a Kelly odbył 3 spacery kosmiczne. 16 października 2015 r. pobił rekord USA w łącznym czasie w kosmosie, który wynosił 382 dni i należał do Mike’a Fincke’a.[19]

Amerykański astronauta Frank Rubio spędził w kosmosie 371 dni, co jest najdłuższym pojedynczym lotem astronauty USA w historii. Wystartował 21 września 2022 r., a wylądował 27 września 2023 r. w Kazachstanie. Pobił rekord 355 dni należący do Marka Vande Heia. Okrążył Ziemię około 5936 razy i pokonał ponad 157 mln mil, czyli około 253 mln km.[20]

W czerwcu 2024 r. rosyjski kosmonauta Oleg Kononenko jako pierwszy człowiek przekroczył łącznie 1000 dni w kosmosie. Osiągnął to podczas 5. lotu na Międzynarodową Stację Kosmiczną, na którą latał od 2008 r. Już w lutym 2024 r. pobił rekord Giennadija Padalki, wynoszący 878 dni, 11 godzin, 29 minut i 48 sekund. Ostatnia misja Kononenki rozpoczęła się 15 września 2023 r.[21][22]

2 września 2017 r. amerykańska astronautka Peggy Whitson ustanowiła rekord USA w łącznym czasie spędzonym w kosmosie: 665 dni. Według Ministerstwa Rozwoju i Technologii przed lotem w 2025 r. miała na koncie łącznie ponad 675 dni w kosmosie. W 2025 r. jako dowódczyni komercyjnej misji Ax-4 ponownie poleciała na ISS, a w jej załodze znalazł się Polak Sławosz Uznański-Wiśniewski.[23][24][25]

Astronauci NASA Butch Wilmore i Suni Williams wystartowali 5 czerwca 2024 r. statkiem Starliner, a wrócili na Ziemię 18 marca 2025 r. w kapsule SpaceX Dragon. Spędzili w kosmosie 286 dni, okrążyli Ziemię 4576 razy i pokonali 121 347 491 mil, czyli około 195 mln km. Williams ma rekord łącznego czasu spacerów kosmicznych wśród kobiet: 62 godziny i 6 minut.[26]

1 maja 2025 r. astronautki NASA Anne McClain i Nichole Ayers zakończyły 275. spacer kosmiczny służący budowie, konserwacji i modernizacji Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Wyjście trwało 5 godzin i 44 minuty. Dla McClain był to 3. spacer kosmiczny w karierze, a dla Ayers pierwszy.[27]

21 grudnia 2000 r. dowódca Ekspedycji 1 William Shepherd przeprowadził pierwszą łączność radiową programu ARISS ze szkołą. ARISS to program krótkofalarski, dzięki któremu uczniowie mogą rozmawiać z załogą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Do grudnia 2020 r. ARISS umożliwił prawie 1400 zaplanowanych połączeń radiowych ze szkołami, grupami uczniów i innymi organizacjami edukacyjnymi.[28]

Do grudnia 2023 r. na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przeprowadzono ponad 3700 badań naukowych i edukacyjnych z udziałem osób ze 108 krajów i obszarów. Na zewnątrz stacji można jednocześnie umieścić ponad 20 urządzeń badawczych, m.in. czujniki obserwujące Ziemię i spektrometr magnetyczny AMS-02 do badań cząstek. Astronauci zrobili z pokładu ponad 3,5 mln zdjęć Ziemi.[7][1]

21 maja 2018 r. na Międzynarodową Stację Kosmiczną wystartowało laboratorium Cold Atom Lab (CAL) NASA. W kosmosie może schładzać chmury atomów nawet do około 1 dziesięciomiliardowej stopnia powyżej zera absolutnego, czyli −273°C. Dla porównania zimą na Antarktydzie temperatura spada do −85°C. Ultrazimne atomy mogą być ponad 200 000 razy wolniejsze niż atomy w temperaturze pokojowej.[29]

16 stycznia 2016 r. dowódca Ekspedycji 46 Scott Kelly pokazał zdjęcia kwitnącej cynii, pierwszego kwiatu wyhodowanego w systemie Veggie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Eksperyment z roślinami kwitnącymi rozpoczął się 16 listopada 2015 r. Wtedy astronauta NASA Kjell Lindgren uruchomił system Veggie do uprawy roślin.[30]

24 listopada 2014 r. kontrolerzy z Ziemi wysłali do drukarki 3D na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej polecenie wydrukowania pierwszej części. NASA nazwała ją pierwszym obiektem wydrukowanym w kosmosie. Była to osłona obudowy ekstrudera samej drukarki. Drukarkę zainstalował 17 listopada astronauta Barry „Butch” Wilmore, który rano 25 listopada wyjął wydruk i go sprawdził.[31]

3 maja 2015 r. o 12:44 GMT włoska astronautka Samantha Cristoforetti jako pierwsza wypiła na ISS espresso z ekspresu ISSpresso. Według Księgi rekordów Guinnessa to pierwszy ekspres do espresso w kosmosie. Opracowały go włoskie firmy Lavazza i Argotec we współpracy z Włoską Agencją Kosmiczną (ASI). Ekspres parzy kawę z kapsułek, a astronauci piją ją z plastikowego kubka wydrukowanego w 3D.[32]

25 czerwca 2025 r. w ramach misji Ax-4 wystartował Sławosz Uznański-Wiśniewski, drugi Polak w kosmosie i pierwszy na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Polska misja nazywała się Ignis. Na stacji spędził 19 dni i przeprowadził 13 eksperymentów zaproponowanych przez polskie firmy i instytucje oraz 3 eksperymenty ESA. Lot sfinansował polski rząd przy wsparciu ESA i Polskiej Agencji Kosmicznej.[24][33]

W 1978 r. Mirosław Hermaszewski poleciał w kosmos w radzieckiej misji Sojuz 30 i wtedy polska flaga po raz pierwszy trafiła na orbitę okołoziemską. Po 47 latach, w ramach misji Ignis, polska flaga poleciała w kosmos po raz drugi. Polska Agencja Kosmiczna podkreśla, że Sławosz Uznański-Wiśniewski był pierwszym polskim astronautą w kosmosie od misji Hermaszewskiego z 1978 r.[34][35]

W ramach misji Ignis na Międzynarodową Stację Kosmiczną trafiło około 800 tys. nasion rzodkiewnika pospolitego (Arabidopsis thaliana), które mają tam spędzić około roku. Polska fundacja przygotowała na tej podstawie program dla szkół podstawowych. Uczniowie porównają wzrost roślin z nasion z ISS i z Ziemi. Kilka tysięcy polskich szkół miało też otrzymać zestawy edukacyjne do samodzielnego montażu.[25]

USA, Japonia, Kanada i kraje ESA zobowiązały się utrzymywać stację do 2030 r., a Rosja co najmniej do 2028 r. Po zakończeniu pracy ISS ma zostać kontrolowanie sprowadzona z orbity, tak by nie zagrażała zamieszkanym terenom. W 2024 r. NASA wybrała firmę SpaceX do zbudowania specjalnego pojazdu, który ściągnie stację z orbity. Kontrakt jest wart do 843 mln dolarów.[36]