Ciekawostki o Wenus: 40 sprawdzonych faktów

Wenus ma promień 6051,8 km, czyli 0,949 promienia Ziemi, a jej masa to 0,815 masy naszej planety. Średnia gęstość Wenus wynosi 5243 kg/m³, a Ziemi 5513 kg/m³. NASA podaje, że Wenus i Ziemia są podobne pod względem rozmiarów, masy, gęstości, składu i grawitacji. Wenus nie ma jednak ani jednego księżyca, ani pierścieni.[1][2]

Przyspieszenie grawitacyjne na powierzchni Wenus wynosi 8,87 m/s², czyli 0,903 wartości ziemskiej (9,82 m/s²). Człowiek o masie 70 kg odczuwałby tam ciężar taki, jak na Ziemi przy masie około 63 kg. Prędkość ucieczki, potrzebna do opuszczenia Wenus, wynosi 10,36 km/s, a w przypadku Ziemi 11,19 km/s.[1]

Wenus obraca się wokół osi w 243 dni ziemskie, a okrąża Słońce w 224,7 dnia, więc jeden jej obrót trwa dłużej niż rok. NASA podaje okres obrotu Wenus jako 5832,6 godziny ze znakiem minus, który oznacza ruch wsteczny. Ziemia obraca się w 23,93 godziny, czyli Wenus kręci się wokół osi 243,69 raza wolniej.[1][3]

Doba słoneczna na Wenus trwa średnio 2802 godziny, czyli około 116,75 dnia ziemskiego. Jest więc ponad 2 razy krótsza niż jeden obrót Wenus wokół osi, który zajmuje 243 dni. Rok na Wenus trwa 224,7 dnia ziemskiego, więc mieści się w nim niespełna 2 doby słoneczne. Na Ziemi doba słoneczna trwa 24 godziny.[1]

Nachylenie osi obrotu Wenus względem orbity wynosi 177,36°, a osi Ziemi 23,44°. Wenus obraca się wstecznie, czyli ze wschodu na zachód, a Ziemia z zachodu na wschód. Dlatego, jak podaje NASA, z powierzchni Wenus Słońce wschodziłoby na zachodzie i zachodziło na wschodzie. Równik Wenus jest nachylony do jej orbity tylko o 2,64°.[1][2]

W 2012 r. ESA ogłosiła, że jeden obrót Wenus trwa średnio o 6,5 minuty dłużej, niż zmierzyła sonda NASA Magellan. Magellan w ciągu 4-letniej misji ustalił długość obrotu na 243,0185 dnia ziemskiego. Około 16 lat później kamera VIRTIS sondy Venus Express zajrzała pod chmury w podczerwieni i odkryła, że niektóre formy terenu są przesunięte nawet o 20 km względem przewidywań.[4]

Najmniejsza odległość Wenus od Ziemi wynosi 38,2 mln km, a największa 261 mln km. Światło odbite od Wenus leci więc do Ziemi od około 2,1 do 14,5 minuty. Średni okres synodyczny Wenus, czyli czas między kolejnymi jednakowymi ustawieniami Wenus, Ziemi i Słońca, wynosi według Britanniki 584 dni ziemskie.[1][5]

Wenus odbija w przestrzeń 77% docierającego do niej światła słonecznego (albedo Bonda 0,77), a Ziemia tylko 29,4%. Wenus świeci na niebie z jasnością do −4,8 magnitudo i według NASA jest najjaśniejszą planetą na niebie. Jej albedo geometryczne wynosi 0,689, czyli 1,59 raza więcej niż Ziemi.[1][2]

Ciśnienie atmosferyczne przy powierzchni Wenus wynosi 92 bary, czyli około 90 razy więcej niż na Ziemi. Gęstość atmosfery przy gruncie to około 65 kg/m³, więc 1 m³ powietrza ma tam masę około 65 kg. ESA wskazuje, że tak gęsta atmosfera jest najważniejszą siłą, która może zmieniać tempo obrotu planety.[1][2][4]

Średnia temperatura przy powierzchni Wenus wynosi 737 K, czyli 464 °C. Według NASA gęsta atmosfera zatrzymuje ciepło Słońca, a temperatura powierzchni przekracza 470 °C. Atmosfera przy powierzchni składa się w 96,5% z dwutlenku węgla i w 3,5% z azotu. Wiatr przy samym gruncie wieje powoli, z prędkością 0,3–1 m/s, czyli około 1–3,6 km/h.[1][2]

Na każdy metr kwadratowy Wenus dociera 2601,3 W promieniowania Słońca, czyli 1,911 raza więcej niż do Ziemi. Mimo to temperatura ciała doskonale czarnego, którą NASA podaje dla Wenus, wynosi tylko 226,6 K (ok. −47 °C), mniej niż dla Ziemi (254 K). Rzeczywista średnia temperatura przy powierzchni Wenus to 464 °C, bo gęsta atmosfera zatrzymuje ciepło Słońca.[1][2]

Górne warstwy atmosfery Wenus okrążają planetę co 4 dni ziemskie, choć sama planeta obraca się w 243 dni. To zjawisko nazywa się superrotacją. Chmury na wysokości około 70 km pędziły po przybyciu sondy Venus Express w 2006 r. z prędkością około 300 km/h, a w ciągu 6 lat ziemskich przyspieszyły do 400 km/h. Badacze prześledzili ręcznie ponad 45 000 szczegółów chmur, a automatycznie ponad 350 000.[3]

Wyładowania atmosferyczne na Wenus, długo podejrzewane przez naukowców, potwierdziła w 2007 r. europejska sonda Venus Express. Według NASA na Wenus są one związane z chmurami kwasu siarkowego. Atmosfera Wenus składa się głównie z dwutlenku węgla, a chmury tworzą kropelki kwasu siarkowego. Pomiary sondy Mariner 2 z 1962 r. wskazały, że warstwa chmur rozciąga się od 56 do 80 km nad powierzchnią.[2][6]

Sonda Venus Express, która badała Wenus w latach 2006–2014, odkryła wysoko w atmosferze planety zaskakująco zimny obszar. Według ESA może tam być na tyle mroźno, by dwutlenek węgla zamarzał w lód lub śnieg. Dla porównania średnia temperatura widocznych chmur Wenus to około −43 °C, a przy powierzchni planety 464 °C.[7][5][1]

Powierzchnię Wenus pokrywa ponad 1000 wulkanów lub ośrodków wulkanicznych o średnicy większej niż 20 km. Według NASA wulkanizm najpewniej całkowicie odnowił powierzchnię planety 300–500 mln lat temu. Różnica między najniższym a najwyższym punktem terenu wynosi na Wenus 13 km, a na Ziemi 20 km.[2][1]

Jeden z kraterów wulkanu Maat Mons na Wenus powiększył się 2 razy i zmienił kształt w ciągu 8 miesięcy 1991 r., między lutym a październikiem. Wcześniej zajmował mniej niż 2,2 km². Zmianę wykrył badacz Herrick, który przez około 200 godzin porównywał ręcznie zdjęcia radarowe sondy Magellan. Wyniki z 2023 r. wskazują, że najpewniej trwała wtedy na Wenus aktywność wulkaniczna.[8]

W 2010 r. zdjęcia powierzchni Wenus w podczerwieni z sondy Venus Express dostarczyły dowodów na wulkanizm w ciągu ostatnich kilkuset tysięcy lat. Wcześniej, zaraz po przybyciu w 2006 r., sonda zarejestrowała duży wzrost ilości dwutlenku siarki w górnej atmosferze, a potem gwałtowny spadek. Według ESA mogły to być pióropusze gazów z dużej erupcji wulkanu.[2][7]

Góry Maxwella (Maxwell Montes), najwyższe pasmo na Wenus, wznoszą się na około 11 km ponad średni promień planety. NASA porównuje je z Mount Everestem. Leżą na wyżynie Isztar (Ishtar Terra) wielkości kontynentu, na wschód od płaskowyżu Lakshmi Planum. Przy ich wschodnim skraju jest okrągłe zagłębienie Kleopatra, uznawane dziś zwykle za krater uderzeniowy.[9][2]

Wenus ma żelazne jądro o promieniu około 3000 km, ale nie ma globalnego pola magnetycznego. Według NASA planeta obraca się zbyt wolno, by wytworzyć takie pole magnetyczne, jakie ma Ziemia. Sonda Venus Express, która badała Wenus w latach 2006–2014, odkryła jednak w ogonie magnetycznym planety ślady rekoneksji magnetycznej, czyli łączenia się linii pola.[2][7]

Kratery na Wenus o średnicy ponad 20 km nazywa się na cześć kobiet, które wniosły wybitny lub podstawowy wkład w swoją dziedzinę. Mniejsze kratery dostają popularne imiona żeńskie, np. Zosia (10,5 km). Inne formy terenu noszą imiona bogiń: korony upamiętniają boginie płodności i ziemi, a wyżyny boginie miłości. Doliny dłuższe niż 400 km nazywa się słowami oznaczającymi Wenus w różnych językach świata.[10][11]

Na Wenus tylko 1 pasmo górskie nosi imię mężczyzny: Góry Maxwella, nazwane na cześć brytyjskiego fizyka Jamesa Clerka Maxwella. Według University of Aberdeen nazwę nadano w 1967 r., bo góry odkryto dzięki obrazowaniu radarowemu z Ziemi. Pozostałe góry na Wenus noszą imiona bogiń, a regiony imiona olbrzymek i tytanid, z wyjątkiem 2 oznaczonych literami alfabetu greckiego.[10][9][12]

Co najmniej 3 kratery na Wenus noszą nazwiska polskich pisarek i poetek. Krater Konopnicka ma 20,1 km średnicy, Nałkowska 22,2 km, a Oleśnicka 33 km. Upamiętniają Marię Konopnicką (1842–1910), powieściopisarkę i dramatopisarkę Zofię Nałkowską (1884–1954) oraz poetkę Zofię Oleśnicką z XVI w. Gazetteer IAU zapisuje ich nazwy bez polskich znaków: Nalkowska i Olesnicka.[13][14][15]

Na Wenus są 2 kratery nazwane na cześć polskich muzyczek: Bądarzewska o średnicy 29,6 km i Landowska o średnicy 33 km. Pierwszy upamiętnia kompozytorkę Teklę Bądarzewską (1834–1861), a drugi pianistkę Wandę Landowską (1877–1959). Według zasad IAU kratery na Wenus o średnicy ponad 20 km nazywa się na cześć kobiet, które wniosły wybitny lub podstawowy wkład w swoją dziedzinę.[16][17][10]

Na Wenus są 2 kratery nazwane na cześć polskich astronomek z XVII w.: Cunitz o średnicy 48,6 km i Corpman o średnicy 46 km. Pierwszy upamiętnia astronomkę i matematyczkę Marię Cunitz (1610–1664), a drugi Elżbietę, żonę Jana Heweliusza. Krater Goeppert-Mayer (33,5 km) nosi z kolei imię noblistki Marii Goeppert-Mayer (1907–1972), którą spis IAU opisuje jako polską fizyczkę.[18][19][20]

Około 650 r. n.e. astronomowie Majów prowadzili szczegółowe obserwacje Wenus, które pozwoliły im stworzyć bardzo dokładny kalendarz, podaje NASA. Wenus, gdy jest widoczna, to najjaśniejsza planeta na niebie. Średni okres synodyczny Wenus, czyli czas, po którym planeta wraca do tego samego położenia względem Słońca widzianego z Ziemi, wynosi 584 dni.[2][5]

We wrześniu 1610 r. Galileusz skierował mały teleskop na Wenus i odkrył, że planeta ma fazy, tak jak Księżyc. Takich faz nie dałoby się zobaczyć, gdyby słuszny był dawny, geocentryczny model Ptolemeusza. Obserwacja była kolejnym dowodem na to, że heliocentryczny model Kopernika jest poprawny. Gdy Wenus zbliża się do Ziemi, widać ją jako sierp o wyraźnie większej tarczy.[21]

Wyprawy, które obserwowały przejścia Wenus na tle Słońca w 1761 i 1769 r., dały astronomom pierwszą dobrą wartość odległości Ziemi od Słońca. Pomysł, że przejścia Wenus pozwalają zmierzyć tę odległość, miał pierwszy Edmund Halley. Do 2004 r. od wynalezienia teleskopu zdarzyło się 6 przejść Wenus: w latach 1631, 1639, 1761, 1769, 1874 i 1882.[22][2]

Ostatnie przejścia Wenus na tle tarczy Słońca nastąpiły 8 czerwca 2004 r. i 6 czerwca 2012 r., a kolejne będą dopiero 11 grudnia 2117 r. i 8 grudnia 2125 r. Przejścia Wenus powtarzają się w odstępach 8, 121,5, 8 i 105,5 roku. Są możliwe tylko na początku czerwca lub na początku grudnia, a każde trwa ponad 6 godzin.[22][2]

Amerykańska sonda Mariner 2 przeleciała obok Wenus 14 grudnia 1962 r. w odległości 34 854 km i była pierwszą udaną misją badawczą do innej planety. Podczas 42-minutowego skanowania jej radiometr zmierzył temperatury 216 °C po stronie nocnej i 237 °C po dziennej. Kontakt z sondą utrzymano do 3 stycznia 1963 r., gdy była 86,7 mln km od Ziemi, co dało nowy rekord odległości.[6][23]

Radziecka sonda Wenera 3 rozbiła się na powierzchni Wenus 1 marca 1966 r. i jako pierwszy statek kosmiczny uderzyła w inną planetę. Wenera 4, wystrzelona 12 czerwca 1967 r., opadała na spadochronie przez atmosferę Wenus i zbadała skład jej górnych warstw. Dała naukowcom pierwsze bezpośrednie pomiary do modelu atmosfery planety.[24]

Radziecki lądownik Wenera 7, wystrzelony 17 sierpnia 1970 r., jako pierwszy w historii wylądował miękko na innej planecie i nadawał z niej przez 23 minuty. NASA umieszcza to lądowanie na Wenus z 1970 r. w kalendarium badań planety. Według NASA żaden z nielicznych lądowników, które dotarły na Wenus, nie przetrwał w tamtejszym upale dłużej niż 2 godziny.[24][2]

Radzieckie lądowniki Wenera 9 i Wenera 10, wystrzelone 8 i 14 czerwca 1975 r., przesłały pierwsze wykonane z bliska zdjęcia powierzchni innej planety. Były to fotografie czarno-białe. Później, w 1982 r., na Wenus wylądowały bliźniacze sondy Wenera 13 i 14. Ich zdjęcia przechowuje m.in. Regional Planetary Image Facility na University College London.[24][25]

Lądownik Wenera 13 przesyłał dane z powierzchni Wenus przez 127 minut, co jest rekordem Guinnessa. Wylądował 1 marca 1982 r. w rejonie Phoebe Regio, choć miał przetrwać tylko około 30 minut. Zmierzył temperaturę 457 °C i ciśnienie 89 atm, a także nagrał dźwięki obcego świata. Pobił rekord 110 minut Wenery 12 z 1978 r., a bliźniacza Wenera 14 wytrzymała 57 minut.[26]

11 i 15 czerwca 1985 r. radzieckie sondy Wega 1 i Wega 2 wypuściły w atmosferze Wenus 2 balony z instrumentami. Balony dryfowały z wiatrem na wysokości 54 km i w ciągu 46 godzin pracy pokonały 1/3 drogi wokół planety. Śledziło je 20 obserwatoriów radiowych na świecie i 5 anten radzieckich. Nazwa Wega to skrót od rosyjskich słów Wenus i Halley, bo sondy leciały dalej do komety Halleya.[27][24]

Sonda NASA Magellan sfotografowała radarem 98% powierzchni Wenus z rozdzielczością 120–300 m, choć planowano 70%. Wystartowała 4 maja 1989 r. z ładowni wahadłowca Atlantis i weszła na orbitę Wenus 10 sierpnia 1990 r. Pierwszy cykl mapowania objął 83,7% powierzchni, a 3. cykl, zakończony 13 września 1992 r., podniósł pokrycie do 98%. Wcześniej radzieckie orbitery Wenera 15 i 16 z 1983 r. zmapowały około 1/4 powierzchni.[28][24]

Latem 1993 r. kontrolerzy skierowali sondę Magellan w zewnętrzne warstwy atmosfery Wenus, by hamowaniem w atmosferze zmienić kształt jej orbity. W kolejnych cyklach sonda zbierała dane o polu grawitacyjnym planety. Łączność z Magellanem utracono 13 października 1994 r. po godzinie 10:05 UT, a sonda spłonęła w atmosferze Wenus około 10 godzin później.[28]

Sonda Venus Express, pierwsza misja ESA do Wenus, wystartowała 9 listopada 2005 r. z Bajkonuru. Zbudowano ją w zaledwie 33 miesiące na wzór sondy Mars Express, której budowa trwała 48 miesięcy. Lot do Wenus zajął 155 dni, a od 2006 r. sonda krążyła po orbicie od 250 km nad biegunem południowym do 66 000 km nad północnym. Misja zakończyła się w 2014 r.[29][7]

Japońska sonda Akatsuki, wystrzelona 21 maja 2010 r., weszła na orbitę Wenus w grudniu 2015 r. i przez ponad 8 lat obserwowała atmosferę planety. Odkryła największą falę górską (stacjonarną falę grawitacyjną) w Układzie Słonecznym i pomogła wyjaśnić mechanizm superrotacji atmosfery Wenus. Łączność utracono w kwietniu 2024 r., a JAXA zakończyła misję 18 września 2025 r.[30]

2 czerwca 2021 r. NASA wybrała 2 nowe misje do Wenus, DAVINCI+ i VERITAS, i przyznała na rozwój każdej około 500 mln dolarów. Ich start planowano wtedy na lata 2028–2030. DAVINCI+ ma zrzucić kulę, która opadnie przez gęstą atmosferę, i byłaby pierwszą misją USA do atmosfery Wenus od 1978 r. VERITAS ma sporządzić trójwymiarowe mapy niemal całej powierzchni planety.[31][8]

ESA wybrała misję EnVision 10 czerwca 2021 r., a 25 stycznia 2024 r. przyjęła ją do realizacji i zapowiedziała start w 2031 r. na rakiecie Ariane 6. Sonda o masie 4,1 t ma po 15 miesiącach lotu przez 12 miesięcy hamować w atmosferze Wenus, a potem krążyć 220–510 km nad planetą. Jej radar ma jako pierwszy zbadać Wenus do 1 km pod powierzchnią.[32][33]