Ciekawostki o Morzu Bałtyckim: 40 sprawdzonych faktów

Morze Bałtyckie zajmuje około 386 tys. km², a obszar, z którego spływają do niego rzeki, jest mniej więcej 4 razy większy od samego morza. Encyclopaedia Britannica nazywa Bałtyk największym obszarem wody słonawej na świecie. To półzamknięte i stosunkowo płytkie ramię Północnego Atlantyku.[1]

Właściwy Bałtyk ciągnie się od 54° szerokości północnej prawie do koła podbiegunowego. Jego główna oś, od wschodniej Danii do południowej Finlandii, ma nieco ponad 1600 km, a średnia szerokość morza to około 190 km. W zachodniej części Bałtyku leżą duże wyspy: duński Bornholm oraz szwedzkie Olandia i Gotlandia.[1]

Głębia Landsort, najgłębsze miejsce Bałtyku, sięga 459 m. Leży u południowo-wschodnich wybrzeży Szwecji, między Nyköping a Gotlandią. Głębia Gotlandzka między Gotlandią a Łotwą ma 249 m. Bałtyk właściwy składa się z szeregu basenów, m.in. w Zatoce Gdańskiej, oddzielonych płytszymi progami.[1]

Średnia głębokość Morza Bałtyckiego wynosi zaledwie 53 m, dlatego Bałtyk jest znacznie płytszy od większości mórz świata. Według raportu Komisji Helsińskiej (HELCOM) mieści on około 21 547 km³ wody. Dla porównania najgłębsze miejsce Bałtyku, Głębia Landsort, sięga 459 m.[2][1]

Wybrzeża Bałtyku dzieli 9 państw. Licząc zgodnie z ruchem wskazówek zegara od zachodu, są to: Dania, Szwecja, Finlandia, Rosja, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska i Niemcy. Według Encyclopaedia Britannica liczne nazwy tego morza w różnych językach świadczą o jego strategicznym położeniu na styku wielu krajów.[1]

Zlewisko Morza Bałtyckiego zajmuje około 1,7 mln km² i mieszka w nim prawie 85 mln ludzi, podaje HELCOM. Najwięcej biogenów niosą do morza 4 duże rzeki: Newa, Niemen, Wisła i Odra. Według HELCOM Bałtyk jest bardzo wrażliwy na wpływ działalności człowieka.[2][3]

Ta sama woda może pozostawać w Morzu Bałtyckim nawet 30 lat, podaje raport HELCOM. Bałtyk łączy się z oceanem tylko przez wąskie i płytkie cieśniny duńskie, więc wymiana wody jest bardzo ograniczona. Encyclopaedia Britannica opisuje Bałtyk jako półzamknięte i stosunkowo płytkie ramię Północnego Atlantyku.[2][1][3]

Jeszcze około 14 tys. lat temu cała północna Europa aż po dzisiejsze wybrzeże Polski i Niemiec była pokryta lodem. Około 7700 r. p.n.e. wody z topniejącego lodowca utworzyły Morze Yoldiowe, a potem powstało słodkowodne Jezioro Ancylusowe. Około 4500 r. p.n.e. przerwany został pomost lądowy między dzisiejszym Bałtykiem a Morzem Północnym.[1]

Aż do 1857 r. Kopenhaga bogaciła się na cłach pobieranych od przepływających statków. W średniowieczu Bałtyk był główną drogą handlu miast Hanzy, takich jak Lubeka, Rostock, Visby i Gdańsk. Kupcy handlowali głównie solonymi śledziami, dorszem, drewnem, konopiami, lnem, zbożem, a także bursztynem.[1]

Już w latach 50. XX w. naukowcy zauważyli, że przemysł i spływ chemikaliów z pól niszczą środowisko Bałtyku. W 1974 r. państwa bałtyckie podpisały konwencję helsińską o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego. Weszła w życie w 1980 r., a zmieniono ją w 1992 r. Była jedną z pierwszych umów międzynarodowych ograniczających zanieczyszczenia z lądu we wspólnym morzu.[1]

Po II wojnie światowej, czyli po 1945 r., w Bałtyku zatopiono około 40 tys. ton amunicji chemicznej, podaje HELCOM. Według Komisji Helsińskiej zawierała ona około 15 tys. ton bojowych środków trujących. Część ładunków wyrzucano za burtę nie tylko w wyznaczonych rejonach, ale też po drodze z portów załadunku, takich jak Wolgast i Flensburg.[4]

W latach 2000–2005 rybacy zgłaszali średnio około 10 przypadków rocznie, gdy w sieci trafiła im amunicja chemiczna z Bałtyku, podaje HELCOM. Główne miejsca zatopienia leżą na wschód od Bornholmu, na południowy wschód od Gotlandii i na południe od cieśniny Mały Bełt. Przy Bornholmie i Gotlandii zatopiono m.in. iperyt, a iperyt z tych rejonów jest często gęsty od dodanych zagęszczaczy.[5][4]

Na zachodzie Bałtyku woda ma około 10 promili soli przy powierzchni i około 15 przy dnie, a to i tak najbardziej słona część tego morza. Bałtyk jest prawie zamknięty i ma płytkie połączenie z oceanem, dlatego jego woda jest wyjątkowo mało słona. W głębi Zatoki Botnickiej zasolenie jest ponad 3 razy mniejsze. Wisła i Odra, najdłuższe rzeki zlewiska, dodatkowo wysładzają morze.[1]

W głębi Zatoki Botnickiej i u wybrzeży Finlandii lód bywa spiętrzany w wały wysokie na prawie 15 m. Sprzyjają temu niskie zasolenie i płytkie wody, przez które lód gromadzi się tam w większość zim. Na wybrzeżach Polski i Niemiec lód potrafi zamknąć porty na kilka dni w roku. Latem woda przy powierzchni pozostaje chłodna.[1]

Średnie temperatury nad Bałtykiem wahają się od około −10°C nad Zatokami Botnicką i Fińską w środku zimy do około 17°C nad południowym Bałtykiem w środku lata. Najważniejszą cechą tutejszego klimatu jest wyraźna sezonowość: zimy są długie i mroźne, a lata krótkie i stosunkowo ciepłe. Rocznie spada tu średnio 500–600 mm opadów.[1]

Największy zasięg lodu na Bałtyku w zestawieniu Fińskiego Instytutu Meteorologicznego (FMI) wynosi 422 tys. km², gdy lód pokrył całe morze. Najmniejszy zanotowano zimą 2020 r.: zaledwie 37 tys. km². Według FMI w łagodnych zimach największy zasięg lodu nie przekracza 115 tys. km². Najgrubszy lód przybrzeżny, 122 cm, zmierzono w fińskim Röyttä 21 kwietnia 1985 r.[6]

Najwyższą falę znaczną na fińskich wodach Bałtyku, 8,2 m, zarejestrowała boja na północnym Bałtyku 22 grudnia 2004 r., podaje FMI. Niewiele mniejszą, 8,1 m, zmierzono na Morzu Botnickim 2 stycznia 2019 r. Wysokość znaczna lepiej opisuje wszystkie fale niż pojedyncza najwyższa fala. Boje trzeba zdejmować na zimę, bo niszczy je lód, więc serie pomiarów są krótkie.[6]

Według wstępnych wyników szwedzkiego instytutu SMHI jesienią 2024 r. niedobór tlenu, czyli hipoksja, występował na 34% dna Bałtyku właściwego wraz z Zatokami Fińską i Ryską. Na 18% dna tlenu nie było wcale. Rok wcześniej było to odpowiednio 33% i 19%. Według SMHI złe warunki tlenowe utrzymują się od zmiany reżimu w 1999 r.[7]

W 2024 r. stężenie siarkowodoru było rekordowo wysokie we wszystkich basenach wokół Gotlandii. We wschodnim i zachodnim basenie gotlandzkim osiągnęło w wodzie przy dnie poziom, jakiego wcześniej nie notowano. Dane zebrano m.in. w programach i projektach badawczych z udziałem Polski, Estonii, Łotwy, Danii, Szwecji i Finlandii.[7]

Ostatni duży wlew słonej, natlenionej wody z Morza Północnego do Bałtyku nastąpił w serii w latach 2014–2016. Właśnie z takimi rzadkimi wlewami tlen dociera do głębin Bałtyku. Wlewy z 2023 r. były zbyt małe, by znacząco poprawić sytuację. Pod koniec 2024 r. wystąpiły 2 wlewy, które według SMHI mogły poprawić warunki tlenowe na południu Bałtyku w 2025 r.[7]

W grudniu 2014 r. do Bałtyku wpłynęło około 198 km³ słonej, dobrze natlenionej wody z Morza Północnego, która przyniosła około 4 mld ton soli. Leibniz-Institut für Ostseeforschung w Warnemünde uznał go za trzeci najsilniejszy duży wlew od 1880 r., na równi z wlewem z 1913 r. Według SMHI właśnie z takimi rzadkimi wlewami tlen dociera do głębin Bałtyku.[8][7]

Według badania 26 naukowców z 7 krajów, opublikowanego w 2018 r. w „Science Advances”, pomiary w Bałtyku wykazały ocieplenie o około 1,5°C. W tym samym czasie, przez ostatnie 30 lat, oceany ogrzały się średnio o 0,5°C. Autorzy nazwali Bałtyk „wehikułem czasu”, bo zmiany, które dopiero czekają inne morza przybrzeżne, już tu zachodzą.[9][10]

Obszar głębin Bałtyku pozbawionych tlenu powiększył się w ciągu ostatniego stulecia 10-krotnie, podają autorzy badania z „Science Advances” z 2018 r. Według nich pH Bałtyku regularnie osiąga wartości, jakich w innych rejonach oceanu oczekuje się dopiero w następnym stuleciu.[9][10]

W niektórych latach, np. w 2019 r., zakwity sinic pokrywały na Bałtyku nawet 200 tys. km² powierzchni morza, podaje NASA Earth Observatory. Duże, późnoletnie zakwity sinic pojawiają się na Bałtyku prawie co roku. NASA pokazała jeden z nich na zdjęciu z satelity Landsat 8, wykonanym 15 sierpnia 2020 r.[11]

Populację morświnów w Bałtyku właściwym oszacowano w 2014 r. na około 450 zwierząt, a dokładnie 447, przy przedziale ufności 90–997. Wynik dał projekt SAMBAH, w którym urządzenia nasłuchujące odgłosów echolokacji morświnów rozmieszczono w 304 miejscach. Zebrane w latach 2011–2012 dane wskazały, że morświny rozmnażają się głównie przy ławicach Midsjö na południowy wschód od Olandii.[12][13]

Pierwotnie w Bałtyku żyło około 80 tys. fok szarych, podaje Komisja Helsińska (HELCOM). Tę liczbę naukowcy oszacowali za pomocą modelu opartego na statystykach polowań na foki. W latach 40. XX w. ich liczba spadła do około 20 tys. Na początku lat 80. w Bałtyku zostało już tylko około 3 tys. fok szarych.[14]

Podczas liczeń w 2021 r. w Bałtyku naliczono około 42 tys. fok szarych, podaje HELCOM. Ponieważ część fok w czasie liczenia przebywa w wodzie, całą populację szacuje się na około 60 tys. zwierząt. W latach 2003–2021 liczba fok szarych rosła średnio o 5,1% rocznie.[14]

W październiku 2019 r. Rada UE zdecydowała o zakazie ukierunkowanych połowów dorsza ze wschodniego stada Bałtyku oraz w podobszarze 24, opisywał Morski Instytut Rybacki – PIB. Wiadomości Rybackie MIR-PIB podawały, że 2000 ton dorsza z tego stada przeznaczono wyłącznie na przyłów, a polska kwota krajowa wyniosła 404 tony. Instytut pisał, że szybkiej poprawy sytuacji dorsza raczej nie należy się spodziewać.[15]

Mierzeja Kurońska, oddzielająca Zalew Kuroński od Bałtyku, ma około 100 km długości i jest pokryta wydmami z białego piasku. Południowe wybrzeża Bałtyku są płaskie, z wydmami i mierzejami, które odcinają od morza słonawe zalewy. Prądów pływowych prawie tu nie ma, bo morze jest osłonięte od silnych pływów Morza Północnego.[1]

Ruchome wydmy w Słowińskim Parku Narodowym zajmują około 500 ha i są największym obszarem nadmorskich wydm w Europie Środkowej. Według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej przesuwają się z prędkością nawet 10–12 m rocznie. Wydma Łącka ma zmienną wysokość 30–42 m n.p.m., a Wydma Czołpińska 55,6 m n.p.m.[16][17]

Słowiński Park Narodowy obejmuje 33-kilometrowy odcinek wybrzeża Bałtyku w pobliżu Łeby. 24 października 1995 r. wpisano go na listę obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym konwencji ramsarskiej, a obszar ramsarski ma 32 744 ha. Park jest też rezerwatem biosfery UNESCO i daje dobre warunki 73 gatunkom zimujących ptaków.[18]

Gosań na wyspie Wolin, o wysokości 93 m n.p.m., to według gminy Międzyzdroje najwyższy aktywny klif na wybrzeżu. Leży w Wolińskim Parku Narodowym, utworzonym w 1960 r. Do 1996 r. park zajmował 4844 ha, a po włączeniu części morza ma 10 937 ha. Od 1976 r. działa tu zagroda, w której może przebywać do 12 żubrów.[19]

Półwysep Helski ma 36 km długości i 32,3 km² powierzchni, a w najwęższym miejscu, w rejonie Chałup, tylko około 100 m szerokości, podaje Najwyższa Izba Kontroli. NIK wskazuje, że postępująca erozja brzegu zwiększa zagrożenie powodzią od strony morza. Po sztormach Urząd Morski ocenia ubytki i możliwości odbudowy wałów wydmowych.[20]

W latach 2020–2022 Urząd Morski w Gdyni wydał na program ochrony brzegów morskich 51,5 mln zł, z czego co najmniej 19,1 mln zł, czyli 37%, dotyczyło Półwyspu Helskiego. W ramach programu brzeg zasilono około 0,5 mln m³ piasku pobranego z obszarów morskich. Osobny projekt ochrony brzegów w rejonie Helu, wart 48,9 mln zł, dostarczył około 0,8 mln m³ piasku.[20]

Kanał żeglugowy przez Mierzeję Wiślaną otwarto 17 września 2022 r. jako pierwszą i najważniejszą część drogi wodnej między Zatoką Gdańską a Zalewem Wiślanym. Koszt całego trzyetapowego przedsięwzięcia Ministerstwo Infrastruktury szacowało na niespełna 2 mld zł. Kolejne etapy objęły modernizację toru wodnego rzeki Elbląg, budowę mostu obrotowego w Nowakowie i pogłębianie Zalewu Wiślanego.[21]

Kanał żeglugowy przez Mierzeję Wiślaną miał docelowo mieć 1 km długości i 5 m głębokości, podawało Ministerstwo Infrastruktury w czerwcu 2022 r. Przy inwestycji powstaje sztuczna wyspa, która ma docelowo zajmować 181 ha. Po ukończeniu całej drogi wodnej do portu w Elblągu mają wpływać statki o zanurzeniu do 4,5 m, długości do 100 m i szerokości do 20 m.[22]

Według GUS w 2024 r. polskie porty morskie przeładowały 124,2 mln ton towarów, mniej niż w 2023 r., gdy było to 136,4 mln ton. Najwięcej, 71,0 mln ton, czyli 57,2% wszystkich przeładunków, przypadło na Gdańsk. Gdynia przeładowała 23,3 mln ton, a Świnoujście 18,4 mln ton.[23]

Przeładunki w polskich portach morskich wzrosły z 69,5 mln ton w 2015 r. do 136,4 mln ton w 2023 r., czyli prawie 2 razy. Najszybciej rósł Gdańsk: w 2015 r. przeładował 31,7 mln ton, a w 2023 r. już 79,8 mln ton. Udział Gdańska w przeładunkach wzrósł w tym czasie z 45,6% do 58,5%.[23]

Wąska cieśnina Sund między Danią a Szwecją przepuszcza tylko statki o zanurzeniu do 12,5 m. Najpłytsza część Bałtyku to szelf, z którego wyrastają wyspy archipelagu duńskiego. Większe jednostki zawijają do Göteborga w Szwecji, największego portu naftowego regionu. Cieśnina Mały Bełt oddziela Jutlandię od Fionii, a ta od Zelandii jest oddzielona głębszym Wielkim Bełtem.[1]

Morska farma wiatrowa Baltic Power ma mieć moc 1140 MW i 76 turbin, każdą o mocy 15 MW. Leży 23 km na północ od polskiego wybrzeża, na wysokości Choczewa i Łeby, i zajmuje około 130 km² morza. Według inwestora od 2026 r. farma ma dostarczać energię do ponad 1,5 mln gospodarstw domowych w Polsce.[24]