Ciekawostki o grzybach: 39 sprawdzonych faktów

Według raportu Królewskich Ogrodów Botanicznych Kew z 2023 r. na świecie żyje ok. 2,5 mln gatunków grzybów, a formalnie nazwano dopiero ok. 155 000. Oznacza to, że opisano ok. 10% grzybów. Wcześniejsze szacunki wahały się od 250 000 do 19 mln gatunków. Nowa liczba powstała m.in. dzięki metodzie DNA metabarcodingu.[1]

Od początku 2020 r. do raportu Kew z 2023 r. naukowcy opisali ponad 10 200 nowych gatunków grzybów. W takim tempie opisanie wszystkich zajęłoby ok. 750–1000 lat. Na Czerwonej Liście IUCN oceniono mniej niż 1% opisanych grzybów, czyli ok. 0,02% z szacowanych 2,5 mln gatunków.[1]

Królewskie Ogrody Botaniczne Kew mają największe na świecie fungarium, czyli kolekcję okazów grzybów, liczącą około 1,25 mln okazów. Na stronie z 2018 r. Kew podawało, że może istnieć nawet 3,8 mln gatunków grzybów, a nauka nazwała tylko 144 000. Gdy naukowcy z Kew zbadali DNA grzybów z paczki suszonych borowików kupionej w supermarkecie, znaleźli w niej 3 różne gatunki, wszystkie nowe dla nauki.[2]

Mikroskopijne skamieniałości z łupków formacji Grassy Bay w arktycznej Kanadzie, datowane na ok. 1,01 mld–890 mln lat, mają według badaczy pochodzenie grzybowe. To o ponad pół miliarda lat więcej niż wcześniejsze pewne znaleziska grzybów. Odkrycie przesuwa też wstecz pojawienie się grupy Opisthokonta, do której należą zwierzęta i grzyby.[3]

72% gatunków roślin naczyniowych tworzy z grzybami mikoryzę arbuskularną, czyli związek korzeni z grzybnią. Kolejne 10% ma mikoryzę storczykową, 2% ektomikoryzę, a 1,5% mikoryzę erikoidalną. Tylko 8% roślin w ogóle nie tworzy mikoryzy. Należą do nich głównie specjaliści, np. rośliny mięsożerne i pasożytnicze.[4]

Według szacunku z 2023 r. rośliny lądowe przekazują grzybni grzybów mikoryzowych co najmniej czasowo 13,12 Gt ekwiwalentu CO₂ rocznie. To ok. 36% obecnej rocznej emisji CO₂ z paliw kopalnych. Najwięcej, 9,07 Gt, trafia do grzybów ektomikoryzowych. Autorzy zaznaczają, że to szacunek oparty na ok. 200 zbiorach danych.[5]

Zarodniki grzyba Gibberella zeae (forma bezpłciowa: Fusarium graminearum) są wystrzeliwane z prędkością 34,5 m/s. Wymaga to ciśnienia 1,54 MPa i przyspieszenia 870 000 g. Autorzy badania z 2005 r. podali, że to najwyższe przyspieszenie opisane w układach biologicznych.[6]

Liczba znanych grzybów świecących w ciemności wzrosła w ciągu 15 lat ponad dwukrotnie, z 64 do 132 gatunków, podał przegląd z 2025 r. Wszystkie należą do podstawczaków z rzędu pieczarkowców (Agaricales). Świecą światłem o długości fali 520–530 nm przez całą dobę, w rytmie dobowym. Najwięcej takich gatunków znanych jest z Japonii (36), Ameryki Południowej (30) i Ameryki Północnej (27).[7]

W 1992 r. w lesie dębowym koło Crystal Falls w stanie Michigan odkryto opieńkę Armillaria bulbosa, której grzybnia zajmowała ponad 15 ha. Badania genetyczne pokazały, że wszystkie owocniki na tym terenie wyrosły z jednej grzybni. Jej masę oszacowano na ponad 10 000 kg, a wiek na co najmniej 1500 lat.[8]

Jeszcze w 1992 r. na górze Mount Adams w stanie Waszyngton znaleziono opieńkę ciemną (Armillaria ostoyae), która zajmuje ok. 607 ha. Jest więc znacznie większa niż grzyb z Michigan. Jej wiek oszacowano na 400–1000 lat. Rodzaj Armillaria obejmuje ok. 35 gatunków pasożytniczych grzybów.[8]

Najcięższym grzybem świata według Guinness World Records jest opieńka ciemna (Armillaria ostoyae) z lasu Malheur w stanie Oregon, zajmująca 965 ha. Jej masę szacuje się na 6800–31 750 t, a wiek na co najmniej 2400 lat, a może nawet 8650 lat. Departament Rolnictwa USA podaje, że grzyb rośnie w Górach Błękitnych we wschodnim Oregonie i może być największym żywym organizmem.[9][10]

Największy opisany owocnik grzyba znaleziono w 2010 r. pod zwalonym drzewem na chińskiej wyspie Hajnan. Należał do niejadalnego grzyba Phellinus ellipsoideus i miał 10,85 m długości, 84 cm głębokości i 5 cm grubości. Ważył 400–500 kg, liczył ok. 20 lat i miał ok. 452 mln porów.[11]

Zakażony grzybem patyczak Diapherodes gigantea, znaleziony w 2004 r. w ekwadorskiej Amazonii, miał 20 cm długości. To największe znane zwierzę, które grzyb przejmuje i zmienia w „zombie”, podporządkowując sobie jego zachowanie. Pasożytuje na nim grzyb Cordyceps diapheromeriphila, a wyniki opisano w czasopiśmie Mycologia w 2014 r.[12]

Najdroższą truflę sprzedaną na aukcji wylicytowano 1 grudnia 2007 r. za 330 000 USD. Była to trufla biała (Tuber magnatum pico) o masie ok. 1,3 kg. Wykopali ją 23 listopada 2007 r. w Pizie we Włoszech Cristiano i Luciano Savini. Na aukcji w hotelu Grand Lisboa w Makau kupił ją Stanley Ho, który licytował telefonicznie za pośrednictwem żony, Angeli Leong.[13]

Drożdże to ok. 1500 gatunków jednokomórkowych grzybów o średnicy ok. 0,075 mm. W 1897 r. Eduard Buchner wykazał, że wyciąg z drożdży bez żywych komórek potrafi zamienić cukier w alkohol. Za odkrycie fermentacji bezkomórkowej otrzymał w 1907 r. Nagrodę Nobla z chemii.[14][15]

W 1996 r. międzynarodowy zespół opublikował pełną sekwencję genomu drożdży piekarskich (Saccharomyces cerevisiae). Ma on 12 068 tys. par zasad, 16 chromosomów i 5885 potencjalnych genów kodujących białka. Sekwencja pozwoliła też poznać organizację chromosomów drożdży i część ich historii ewolucyjnej.[16]

W 1993 r. Yoshinori Ohsumi i Miki Tsukada opisali mutanty drożdży, które dzieliły się na 15 grup, i wykazali, że w procesie autofagii, czyli „samotrawienia” składników komórki, bierze udział co najmniej 15 genów. Za odkrycie mechanizmów autofagii Ohsumi otrzymał w 2016 r. Nagrodę Nobla z fizjologii lub medycyny.[17][18]

3 września 1928 r. Alexander Fleming zauważył, że szalkę z bakteriami gronkowca złocistego zanieczyścił grzyb, a w jego otoczeniu bakterie nie rosły. Pleśń należała do rodzaju Penicillium. Howard Florey i Ernst Chain oczyścili penicylinę, a w 1945 r. cała trójka otrzymała Nagrodę Nobla z fizjologii lub medycyny.[19][20]

Szczep pędzlaka Penicillium rubens NRRL 1951 pochodzi z pleśni na kantalupie znalezionej na targu w Peorii w stanie Illinois. Okazał się najwydajniejszy i stał się „rodzicem” wszystkich szczepów penicyliny używanych komercyjnie. Badania prowadziło laboratorium Departamentu Rolnictwa USA, do którego w 1941 r. 2 naukowców z Oksfordu przywiozło okazy pochodzące od pleśni Fleminga. 17 sierpnia 2021 r. stan Illinois uznał NRRL 1951 za swój oficjalny mikroorganizm.[21]

W 1948 r. 15-osobowy zespół w Tarchominie uzyskał pierwsze 4 g polskiej penicyliny. Pracował w słabo wyposażonym laboratorium w budynku nazywanym „mysią wieżą”. Wiedzę potrzebną do produkcji sprowadzili rok wcześniej z Toronto dwaj polscy naukowcy, a fabryka w Tarchominie była pierwszą w Polsce wytwórnią penicyliny.[22]

Według zestawienia prof. Andrzeja Grzywacza z 2015 r. na listach krytycznych grzybów Polski zarejestrowano 11 264 taksony, w tym 3335 grzybów wielkoowocnikowych i 5969 mikroskopijnych. Potencjalną liczbę gatunków grzybów w Polsce szacuje się na 14,6–16,1 tys., więc poznano ok. 70–77% z nich.[23]

Według ekspertyzy z 2022 r. z terenu Puszczy Białowieskiej znanych jest 3654 gatunki grzybów, nie licząc porostów, w tym 2370 taksonów grzybów wielkoowocnikowych. Na obszarze 620 km², czyli 0,2% powierzchni Polski, występuje ponad 40% polskich grzybów wielkoowocnikowych. W Puszczy rosną też populacje 33 gatunków chronionych prawem, czyli niemal 30% wszystkich gatunków grzybów chronionych w Polsce.[24]

W jednym oddziale nr 256 Białowieskiego Parku Narodowego, o powierzchni 140 ha, stwierdzono 1380 gatunków grzybów. Spośród gatunków szczególnej uwagi z Puszczy Białowieskiej 214 znanych jest w Polsce wyłącznie z jej terenu. Z Puszczy opisano też kilkadziesiąt gatunków grzybów nowych dla nauki.[24]

W 2023 r. naukowcy Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN w Krakowie opisali 4 nowe dla nauki rodzaje i 12 nowych gatunków grzybów. Wyniki dały badania grzybów chorobotwórczych dla roślin oraz grzybów z siedlisk ekstremalnych, a jednym z nowych gatunków jest Colletotrichum acericola. Instytut opisał też 11 nowych gatunków porostów i grzybów naporostowych, a po raz pierwszy w stanie kopalnym grzyb z rodzaju Zygosporium.[25]

W 1983 r. Polska jako pierwszy kraj w Europie wprowadziła prawną ochronę gatunkową grzybów wielkoowocnikowych. Pierwsze rozporządzenie obejmowało 21–24 gatunki. W latach 1995–2004 ochroną objęte były wszystkie dziko rosnące grzyby w Polsce, a te spoza listy ochrony ścisłej podlegały ochronie częściowej.[26]

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. objęło ochroną 117 gatunków grzybów wielkoowocnikowych: 54 ochroną ścisłą i 63 częściową. W porównaniu z wcześniejszymi przepisami skreślono z listy 22 gatunki, a dopisano 44 nowe. Przepisy podkreślają znaczenie ochrony siedlisk chronionych grzybów.[26][27]

Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych zagrożonych w Polsce z 2006 r. obejmuje 963 gatunki, czyli 19% gatunków występujących w kraju. Pierwsze wydanie z 1986 r. zawierało 800 gatunków (16%), a wydanie z 1992 r. 1013 gatunków (20%). Lista odzwierciedla stan wiedzy o występowaniu i zagrożeniu grzybów.[28]

Liczbę leśnych gatunków grzybów nadających się do jedzenia ocenia się w Polsce na 1100–1400. Zbieracze na własny użytek zbierają w skali kraju 40–60 gatunków, zależnie od wiedzy i regionalnych tradycji. W przeciętnym roku Polacy zbierają ok. 100 tys. ton świeżych grzybów o wartości ok. 740 mln zł (szacunek dla lat 2006–2008).[29]

Pierwszą pisaną wzmiankę o zbieraniu grzybów do jedzenia w naszym kręgu kulturowym zawiera „Pasja świętego Wojciecha Męczennika” z ok. 1004 r. Opisano w niej, jak święty przyniósł z leśnych polan tyle grzybów i ziół, że wystarczyło dla wszystkich. Prawo zaczęło regulować zbiór grzybów w polskich lasach dopiero w 1816 r.[29]

Ustawa o lasach z 28 września 1991 r. w art. 30 zabrania w lasach niszczenia grzybów oraz grzybni, a także rozgarniania i zbierania ściółki. Lasy Skarbu Państwa są udostępniane do zbioru płodów runa leśnego na potrzeby własne oraz dla celów przemysłowych. Zbiór przemysłowy wymaga umowy z nadleśnictwem, a nadleśniczy odmawia jej zawarcia, gdy zbiór zagraża środowisku leśnemu.[30]

W badaniu CBOS z października 2018 r. 43% dorosłych przyznało, że było na grzybach w ciągu ostatnich 12 miesięcy, a 34% chodziło na grzyby w przeszłości. Nigdy nie zbierało ich 23%. Wśród tych, którzy byli na grzybach w ostatnim sezonie, 40% chodziło do lasu co najmniej raz w tygodniu.[31]

Według CBOS najbardziej lubianymi grzybami leśnymi są borowiki (80% wskazań), a dalej podgrzybki (54%), kurki (41%) i maślaki (30%). Najpopularniejszym sposobem przechowywania grzybów jest suszenie (83%), potem marynowanie (61%) i mrożenie (41%). 27% badanych uważa, że zna się na grzybach i wie, które nadają się do spożycia.[31]

Według GUS w 2025 r. w Polsce skupiono 2601 ton świeżych grzybów leśnych, o 35,0% mniej niż w 2024 r., gdy skup wyniósł 4001 ton. Dane dotyczą tylko skupu. Według szacunku dla lat 2006–2008 większość zbiorów, ok. 59 z 99 tys. ton, stanowiły grzyby zbierane na własny użytek.[32][29]

W 2017 r. uprawy pieczarek w Polsce zajmowały 244 ha, a zebrano z nich rekordowe 325 tys. ton grzybów. Około 70% wyeksportowano w postaci świeżej, a eksport świeżych pieczarek i ich przetworów był wart 452 mln euro. Według Instytutu Ogrodnictwa Polska jest europejskim liderem w produkcji pieczarek. Światowa produkcja grzybów jadalnych przekroczyła w 2014 r. 10 mln ton, z czego 7,6 mln ton pochodziło z Chin.[33]

W komunikacie z 24 sierpnia 2018 r. Główny Inspektorat Sanitarny ostrzega, że objawy zatrucia grzybami mogą wystąpić po kilku, a nawet po kilkunastu godzinach od zjedzenia. Najczęstsze i najgroźniejsze zatrucia powoduje muchomor sromotnikowy, mylony z kanią i gąską zieloną. Przy objawach zatrucia trzeba niezwłocznie wezwać pomoc pod numerem 999 lub 112.[34]

W stacjach sanitarno-epidemiologicznych dyżurują 2 rodzaje specjalistów: grzyboznawcy, którzy oceniają grzyby świeże i suszone, oraz klasyfikatorzy grzybów, którzy oceniają tylko świeże. Uprawnienia zdobywają po kursie i egzaminie. Specjalista bezpłatnie oceni, czy grzyby są jadalne, niejadalne czy trujące.[34]

W październiku 2022 r. Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała pierwszą listę grzybów chorobotwórczych, które stanowią największe zagrożenie dla zdrowia publicznego. Znalazło się na niej 19 grzybów podzielonych na 3 kategorie: krytyczną, wysoką i średnią. WHO zwróciła uwagę, że dostępne są tylko 4 klasy leków przeciwgrzybiczych.[35]

Choroba płazów wywoływana przez grzyby chytrydowe przyczyniła się w ostatnim półwieczu do spadku liczebności co najmniej 501 gatunków płazów. Wśród nich jest 90 gatunków, które prawdopodobnie wymarły. Autorzy badania z 2019 r. uznali tę chorobę za jeden z najbardziej niszczycielskich przykładów rozprzestrzenienia się choroby.[36]

Mrówki Camponotus leonardi zakażone grzybem Ophiocordyceps unilateralis giną na liściach młodych drzew około 25 cm nad powierzchnią gleby, wykazało badanie z 2011 r. z lasu deszczowego w Tajlandii. Martwe mrówki skupiają się w miejscach nazywanych cmentarzyskami, gdzie warunki do rozwoju pasożyta są optymalne. Przed śmiercią mrówki nagle zaciskają żuwaczki na nerwie liścia, zwykle w okolicach południa słonecznego, a ich mięśnie żuchwowe zanikają.[37]