Ciekawostki o ważkach: 39 sprawdzonych faktów

W ocenie IUCN z 2021 r. uwzględniono 6016 gatunków ważek, czyli owadów z rzędu Odonata. Rząd ten dzieli się na ważki różnoskrzydłe (Anisoptera) i ważki równoskrzydłe (Zygoptera). Nazwa Anisoptera pochodzi od greckich słów oznaczających „nierówne skrzydła”, bo przednia i tylna para skrzydeł mają u nich inny kształt.[1][2][3]

Ważki różnoskrzydłe mają 2 pary skrzydeł o różnym kształcie i w spoczynku trzymają je rozłożone płasko lub lekko opuszczone. Ważki równoskrzydłe mają smukłe, delikatne ciało i składają skrzydła razem, pionowo nad odwłokiem. U ważek różnoskrzydłych oczy stykają się na szczycie głowy, z wyjątkiem jednego gatunku w Wielkiej Brytanii, a u równoskrzydłych są szeroko rozstawione.[4][5]

Ważka ma 5 oczu: 2 duże oczy złożone i 3 przyoczka na głowie. Oczy złożone składają się z tysięcy małych oczek, czyli omatidiów. Zajmują one większość głowy, a British Dragonfly Society opisuje głowę ważki jako kulistą i złożoną niemal w całości z ogromnej pary oczu.[6][7][3]

Każde oko złożone ważki ma według Encyclopaedia Britannica od 20 000 do 25 000 drobnych oczek. Smithsonian Magazine podaje, że u niektórych gatunków soczewek jest aż 28 000, a magazyn National Wildlife pisze o ok. 30 000 elementów w każdym oku. Liczba zależy od gatunku, ale zawsze chodzi o dziesiątki tysięcy oczek.[2][7][8]

Ważki mają od 15 do 33 genów opsyn, czyli białek odpowiedzialnych za odbiór światła, wykazali w 2015 r. japońscy naukowcy w badaniu opublikowanym w „PNAS”. Od 11 do 30 z nich to geny opsyn wzrokowych. Człowiek ma 3 opsyny do widzenia barw, a u większości zwierząt w widzeniu barw biorą udział 3–5 opsyn.[9][6]

U dorosłej ważki szablaka Sympetrum frequens naukowcy zidentyfikowali 20 genów opsyn. Grzbietowa część jej oka złożonego reaguje głównie na światło od ultrafioletu (300 nm) do niebiesko-zielonego (500 nm), a brzuszna na szerszy zakres, od ultrafioletu do czerwieni (620 nm). Larwy wytwarzają niewiele opsyn, a dorosłe ważki wiele, bo dorosłe owady bardziej polegają na wzroku.[6][9]

Ważki chwytają ok. 95% ofiar, za którymi ruszają w pościg, podają Smithsonian Magazine, Uniwersytet Kalifornijski w Davis i magazyn National Wildlife. W doświadczeniu opisanym przez Smithsonian ważki złapały ok. 95% owadów wypuszczonych do ich wybiegu. Dla porównania niektóre ptaki drapieżne, takie jak sowy, sokoły i jastrzębie, łapią zdobycz tylko w ok. 25% prób.[7][10][8]

Ważce wystarcza ok. 0,5 s, by podlecieć pod niczego niespodziewającego się owada i porwać go w powietrzu, podaje Howard Hughes Medical Institute. Badanie zespołu Anthony’ego Leonardo z ośrodka Janelia, opublikowane w „Nature” (online w grudniu 2014 r.), wykazało, że ważka kieruje lotem według wewnętrznych modeli ruchu własnego ciała. Głowa ważki obraca się z wyprzedzeniem i stale śledzi położenie ofiary.[11][12]

Najszybszym latającym owadem jest według Księgi Rekordów Guinnessa australijska ważka Austrophlebia costalis, która w krótkich zrywach osiąga do 58 km/h. Najwyższa utrzymywana prędkość lotu owadów, ustalona w rzetelnych współczesnych eksperymentach, wynosi 39 km/h. Pomiar 98,6 km/h z 1917 r. dotyczył prędkości względem ziemi, a nie powietrza.[13]

Larwa ważki ma długą, przegubową dolną wargę zakończoną 2 haczykami, którą wyrzuca do przodu, by schwytać zdobycz. Entomolodzy nazywają ten narząd „maską”, bo w spoczynku zakrywa od dołu głowę larwy. Larwy polują w wodzie na inne bezkręgowce, a same są ważnym pokarmem m.in. dla płazów.[2][5][3]

Ważki mają 3 stadia rozwoju: jajo, larwę i postać dorosłą, bez stadium poczwarki, podaje British Dragonfly Society. Taki rozwój nazywa się przeobrażeniem niezupełnym. Samice składają jaja do wody albo wprowadzają je do tkanek roślin, a dorosła ważka wychodzi ze skórki larwy po ostatnim linieniu.[3]

Larwy ważek rozwijają się w wodzie zwykle 1–3 lata, a u niektórych gatunków nawet do 5 lat. Encyclopaedia Britannica podaje, że w zależności od gatunku ważki żyją jako larwy od 1 do 4 lat i w tym czasie linieją od 10 do 15 razy. Postać dorosła, którą widzimy nad stawem, to zwykle tylko krótki końcowy etap życia ważki.[3][5][2]

W Wielkiej Brytanii dorosłe ważki można spotkać przez 8 miesięcy, od kwietnia do listopada, ale pojedyncza ważka żyje zwykle nie dłużej niż kilka tygodni, podaje Amateur Entomologists’ Society. Dorosłe ważki odżywiają się wyłącznie owadami. Encyclopaedia Britannica pisze ostrożniej, że dorosłe ważki żyją tylko kilka miesięcy.[5][2]

Larwy ważek równoskrzydłych mają na końcu ciała 3 listkowate skrzelotchawki, a larwy ważek różnoskrzydłych oddychają, wciągając wodę do tylnej części jelita. Wyrzucając tę wodę gwałtownie, larwa porusza się do przodu jak samolot odrzutowy. Komora w odbytnicy, z której larwy z rodzaju Anax wyrzucają strumień wody, służy im także do oddychania.[2][14]

Samice jednej z żagnic (ang. moorland hawker) w Alpach Szwajcarskich udają nagłą śmierć, by uwolnić się od natarczywych samców, opisał w 2017 r. w „Ecology” Rassim Khelifa z Uniwersytetu w Zurychu. Obserwował 31 pościgów, a samice spróbowały tego podstępu 27 razy, z czego 21 razy skutecznie. Wszystkie samice, które nie udawały śmierci, zostały przechwycone przez samców.[15][16]

Wielopokoleniowa wędrówka ważki Pantala flavescens (ang. globe skimmer, wandering glider) może łącznie przekraczać 18 000 km, podali w 2016 r. naukowcy z Rutgers University w „PLoS ONE”. Ważki lecące z północnych Indii do Afryki Wschodniej pokonują w jednym etapie ponad 6000 km, w tym ponad 3500 km nad otwartym Oceanem Indyjskim. Wcześniej za owady o najdłuższej wędrówce uznawano motyle monarchy.[17][18]

Badanie DNA ważek Pantala flavescens z kilku kontynentów, opublikowane w 2016 r., wykazało, że między ich populacjami na całym świecie zachodzi przepływ genów. Oznacza to, że ważki te regularnie przemieszczają się między kontynentami i krzyżują ze sobą. Autorzy przypominają przy tym, że na Wyspie Wielkanocnej żyje wyjątkowa populacja, która przystosowała się do życia bez wędrówek.[17][18]

Ważki co roku od października nagle pojawiają się na Malediwach, wyspach leżących 500–1000 km od wybrzeży Indii, opisał w 2009 r. biolog morski Charles Anderson. Według niego owady te lecą na wysokości ponad 1000 m i regularnie pokonują 3500 km lub więcej otwartego oceanu. Mniej licznie ważki pojawiają się na Malediwach także w maju.[19][20]

Ważka Pantala flavescens, łącząc szybowanie z machaniem skrzydłami, może utrzymać się w powietrzu przez 230–286 godzin, wynika z modelu naukowców z Uniwersytetu w Lund z 2021 r., przy założeniu, że szybowanie kosztuje ją tyle energii co spoczynek. Gdyby cały czas machała skrzydłami, wytrzymałaby tylko ok. 4 godziny. Ta ważąca ok. 300 mg ważka może przy tym pokonać 2000 km otwartego morza.[21][20]

W symulacji z 2021 r. tylko 15,2% tras ważek Pantala flavescens jesienią i 40,9% wiosną kończyło się dotarciem do lądu. Autorzy badania z „Frontiers in Ecology and Evolution” uznali, że pomoc sprzyjającego wiatru jest niezbędna do przebycia Oceanu Indyjskiego. Wielopokoleniowy krąg wędrówek wokół tego oceanu jest więc możliwy, jeśli ważki umieją wybierać korzystne wiatry.[21]

Wędrówka północnoamerykańskiej ważki common green darner trwa rocznie 3 pokolenia, wykazali w 2018 r. naukowcy ze Smithsonian Migratory Bird Center. Jedno pokolenie leci wiosną na północ, drugie jesienią na południe, a trzecie pozostaje na południu. Ważki te mają tylko 7,5 cm rozpiętości skrzydeł, a pokonują średnio ponad 600 km, niektóre ponad 2500 km.[22]

Naukowcy ze Smithsonian zbadali ponad 800 skrzydeł ważek z muzeów, zbieranych przez 140 lat, i wykorzystali 21 lat danych od obserwatorów-wolontariuszy. Stosunek 3 form wodoru w skrzydłach zmienia się z szerokością geograficzną, więc zdradza miejsce narodzin ważki. Ustalili też, że ważki wylęgają się i ruszają w drogę przy temperaturze ok. 9°C.[22]

Ważki wyewoluowały ponad 300 mln lat temu, podaje British Dragonfly Society. Ich linia rozwojowa sięga karbonu, okresu sprzed 360–299 mln lat. Wśród przodków ważek były tzw. griffinflies, z których niektóre miały ponad 70 cm rozpiętości skrzydeł. Jedna z olbrzymich ważek tego okresu, Meganeura, żyła w ogromnych, ciepłych lasach równikowych.[3][8][23]

Meganeura, olbrzymi krewny ważek sprzed ok. 300 mln lat, miała prawie 40 cm długości i 70 cm rozpiętości skrzydeł. Jej skamieniałość znaleziono we Francji, a w 1885 r. opisał ją i nazwał Charles Brongniart. Okaz należy do zbiorów francuskiego Muzeum Historii Naturalnej (MNHN), a ważka jest symbolem miasta Commentry w Owernii.[23]

Największe współczesne ważki mają nie więcej niż 20 cm rozpiętości skrzydeł, podaje artykuł o badaniach francuskiego Muzeum Historii Naturalnej. Smithsonian Magazine podaje, że rozpiętość skrzydeł dzisiejszych ważek sięga tylko ok. 5 cali (ok. 13 cm), a prehistoryczna Meganeuropsis permiana miała ponad 2 stopy (ponad 60 cm).[23][7]

Wyginięcie grozi 16% z 6016 gatunków ważek, wynika z pierwszej globalnej oceny tej grupy na Czerwonej Liście IUCN, ogłoszonej w grudniu 2021 r. Główną przyczyną jest niszczenie mokradeł, w których ważki się rozmnażają. Ważki były pierwszą grupą owadów w pełni ocenioną na Czerwonej Liście IUCN.[1][7]

W Azji Południowej i Południowo-Wschodniej wyginięciem zagrożona jest ponad 1/4 wszystkich gatunków ważek, podała IUCN w 2021 r. Główną przyczyną jest tam wycinanie mokradeł i lasów deszczowych pod uprawy, m.in. palmy oleistej. W Ameryce Środkowej i Południowej ważkom najbardziej szkodzi wycinanie lasów, a pestycydy, zanieczyszczenia i zmiana klimatu zagrażają im we wszystkich regionach świata.[1]

W Wielkiej Brytanii rozmnaża się lub regularnie przylatuje 46 gatunków ważek, a co najmniej 1/3 z nich uznaje się za rzadkie i zagrożone, podaje British Dragonfly Society. Amateur Entomologists’ Society wylicza 45 gatunków brytyjskich. Brytyjskie ważki dzielą się na 2 podrzędy: ważki różnoskrzydłe i równoskrzydłe.[3][5]

Klucz do oznaczania ważek Polski z 2005 r. obejmuje 75 gatunków, z których 72 stwierdzono w Polsce. Po 1980 r. wykryto w kraju 2 nowe gatunki: Erythromma lindenii i Anax ephippiger. Autor klucza, Jacek Wendzonka, wskazał też 2 gatunki, które w przeszłości błędnie podawano z Polski: Coenagrion mercuriale i Gomphus pulchellus.[24]

W Polsce ochroną gatunkową objęto 15 gatunków ważek: 8 ochroną ścisłą i 7 częściową, wynika z rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2022 poz. 2380). Ściśle chronione są m.in. żagnica północna, trzepla zielona, 3 gatunki zalotek i łątka ozdobna. Częściowo chronione są m.in. szklarnik leśny, miedziopierś górska i straszka północna.[25]

Zakaz umyślnego płoszenia i niepokojenia obejmuje w Polsce 7 gatunków ważek: 5 ściśle chronionych, czyli żagnicę zieloną, trzeplę zieloną oraz zalotki białoczelną, spłaszczoną i większą, i 2 chronione częściowo, gadziogłówkę żółtonogą i straszkę północną. Wprowadza go § 6 ust. 2 rozporządzenia dla gatunków oznaczonych przypisem (1) w obu załącznikach.[25]

Iglica mała (Nehalennia speciosa) jest jedyną z 15 chronionych w Polsce ważek, przy której rozporządzenie wymaga ochrony czynnej, czyli aktywnych działań przy jej siedliskach. To ważka związana z torfowiskami, uznana za krytycznie zagrożoną w Europie, narażoną w Polsce (EN) i bliską zagrożenia w skali świata (NT).[25][26]

Na 3 torfowiskach koło Złocieńca na Pomorzu Zachodnim stwierdzono 27 gatunków ważek, wynika z badań opublikowanych w 2009 r. w „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. Najmniej, 11 gatunków, żyło w drobnych zbiornikach wśród torfowców, a najwięcej, 26, w małym jeziorku mezohumusowym. W turzycy bagiennej na jednym ze stanowisk badacze znaleźli liczną populację iglicy małej.[26]

Liczba samców zalotki większej na monitorowanych stanowiskach w Polsce spadła z 28,9 osobnika na 100 m transektu w 2011 r. do 13,6 w 2017 r. i 7,4 w 2023 r., podaje GIOŚ. Zagęszczenie wylinek, czyli skórek pozostawionych przez larwy, spadło w tym czasie z 9,24 do 2,1. Koordynatorem głównym monitoringu był Rafał Bernard.[27]

W 2023 r. GIOŚ sprawdził 48 stanowisk zalotki większej, a stan ochrony gatunku uznano za właściwy tylko na 17 z nich (35%). Udział stanowisk ze złym stanem populacji wzrósł od 2017 r. z 33% do 56%, a na 15 stanowiskach gatunku nie stwierdzono wcale. Ogólny stan ochrony zalotki większej oceniono jako niezadowalający.[27]

W pierwszym monitoringu GIOŚ z lat 2009–2011 stan ochrony zalotki większej oceniono jako właściwy na 18 z 31 stanowisk (58,1%), a jako zły tylko na 2 (6,4%). Stan gatunku w regionie kontynentalnym uznano wtedy za wciąż właściwy, z licznymi silnymi populacjami, ale z tendencją do pogarszania się.[28]

Najczęstszym zagrożeniem dla zalotki większej jest ewolucja biocenotyczna, czyli zmiana składu roślin tworzących siedlisko lub eutrofizacja stanowiska, odnotowana w 2023 r. na 29 stanowiskach (60%). Na 11 stanowiskach (23%) wskazano wysychanie monitorowanych zbiorników. Połowa z 10 najlepiej zachowanych stanowisk leżała w parkach narodowych.[27]

Łątka ozdobna (Coenagrion ornatum), ważka chroniona ściśle, miała w latach 2009–2011 tylko 2 znane stanowiska w regionie kontynentalnym Polski. Oba objął monitoring GIOŚ, który ocenił stan gatunku w tym regionie jako zły (U2). Na stanowisku Średnie Duże stan ochrony uznano za zły i źle rokujący na przyszłość.[28][25]

Przy inwentaryzacji iglicy małej w rezerwacie Mętne w powiecie chojnickim trzeba przeprowadzić 2 liczenia dorosłych ważek, w odstępie co najmniej 21 dni, w okresie od początku czerwca do połowy lipca. Takie wymagania zapisano w opisie zamówienia na badania przyrodnicze, opublikowanym przez WFOŚiGW w Gdańsku. Iglica mała występuje w tym rezerwacie jako gatunek objęty ochroną prawną.[29]