Ciekawostki o żabach: 35 sprawdzonych faktów

Na świecie znanych jest 7961 gatunków żab i ropuch, czyli 88% z 9022 gatunków płazów opisanych w bazie AmphibiaWeb (stan na 29 kwietnia 2026 r.). Pozostałe płazy to 830 gatunków traszek i salamander oraz 231 gatunki płazów beznogich. Żaby i ropuchy tworzą razem rząd płazów bezogonowych (Anura), zdecydowanie najliczniejszą grupę płazów.[1]

Liczba znanych gatunków płazów bezogonowych wzrosła z 4963 w danych AmphibiaWeb z 2002 r. do 7961 w 2026 r., czyli o 2998 gatunków. Zestawienie z 2002 r. przytacza agencja przyrodnicza stanu Tennessee (TWRA). Według zestawienia z 2002 r. rząd płazów bezogonowych dzielił się na 29 rodzin, a w Tennessee żyje mniej niż 1% gatunków żab świata.[2][1]

Najmniejszym znanym gatunkiem żaby jest Brachycephalus pulex z Brazylii, po angielsku nazywany „brazylijską ropuchą pchłą”, którego dorosłe samce mierzą średnio 7,1 mm, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Gatunek opisano w styczniu 2011 r., a szczegółowe pomiary ciała opublikowano w lutym 2024 r. w czasopiśmie „Zoologica Scripta”. Poprzednią rekordzistką była żaba Paedophryne amauensis o długości 7,7 mm.[3][4]

Żaba Paedophryne amauensis z Papui-Nowej Gwinei mierzy średnio 7,7 mm i w 2012 r. została uznana za najmniejszego znanego kręgowca. Wyprzedziła rybę Paedocypris progenetica, która mierzy średnio ponad 8 mm. Żabę odkrył zespół Christophera Austina z Louisiana State University podczas 3-miesięcznej wyprawy, a jej nazwa pochodzi od wioski Amau. Te maleńkie żaby mogą żyć na ziemi pod liśćmi nawet co 50 cm.[5][6]

Największą żabą świata jest goliat (Conraua goliath), a rekordowy osobnik złowiony w kwietniu 1989 r. na rzece Sanaga w Kamerunie ważył 3,66 kg, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Od pyska do kloaki mierzył 36,83 cm, a z wyprostowanymi nogami 87,63 cm. Przeciętny goliat ma ok. 30 cm długości, mniej więcej tyle co królik.[7]

Najdłuższy potrójny skok żaby wynosi 10,3 m, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Rekord ustanowiła 21 maja 1977 r. żaba o imieniu Santjie z gatunku Ptychadena oxyrhynchus, podczas żabich zawodów w Lurula Natal Spa w Petersburgu w prowincji KwaZulu-Natal w Republice Południowej Afryki. Ten sam gatunek należy też do rekordzistów w skoku w przeliczeniu na długość ciała.[8][9]

Żaba z gatunku Ptychadena oxyrhynchus potrafi skoczyć na odległość ponad 90 razy większą od długości swojego ciała, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Żaba o imieniu Ex Lax skoczyła 5,35 m podczas zawodów w hrabstwie Calaveras w Kalifornii w 1975 r. Samce tego gatunku mierzą ok. 5,5 cm, a samice ok. 6,6 cm.[9]

Najstarsze znane kopalne płazy z grupy żab i ropuch żyły we wczesnym triasie, około 250 mln lat temu, podaje Księga Rekordów Guinnessa. To „protożaby” Triadobatrachus massinoti z Madagaskaru i Czatkobatrachus polonicus z Polski. Triadobatrachus miał w porównaniu z dzisiejszymi żabami oddzielne kości ogonowe, więcej kręgów w grzbiecie, oddzielne kości goleni i dłuższe ciało.[10]

Język żaby jest 10 razy bardziej miękki niż język człowieka i ma miękkość tkanki mózgowej, ustalili w 2017 r. badacze z Georgia Institute of Technology. Żaba trafia nim zdobycz szybciej, niż człowiek mrugnie, uderzając z siłą 5 razy większą od przyciągania ziemskiego. Miękki język odkształca się, gdy wraca z owadem do pyska. Wyniki ukazały się w „Journal of the Royal Society Interface”.[11][12]

Ślina żaby razem z bardzo miękkim językiem daje mu 50 razy większą pracę adhezji, czyli przyczepność, niż syntetyczne materiały polimerowe, ustaliła w 2017 r. Alexis Noel z Georgia Tech. Badaczka zebrała ślinę od 18 żab i zbadała ją w reometrze. Według uczelni ślina żaby jest odwracalna: gdy język wraca do pyska, staje się gęstsza niż miód i mocno trzyma owada.[11][12]

Żaba lamparcia (Rana pipiens) z wyłączonymi mięśniami wciągającymi oczy potrzebowała o 74% więcej ruchów połykania na jednego świerszcza: średnio 4 zamiast 2,3. Wykazali to badacze z University of Massachusetts Amherst i Northern Arizona University. Zdjęcia rentgenowskie pokazały, że wciągane gałki oczne przesuwają się w dół i do tyłu, dotykają zdobyczy i popychają ją w stronę gardła.[13][14]

Szklane żaby z gatunku Hyalinobatrachium fleischmanni każdego dnia chowają w wątrobie około 90% czerwonych krwinek, przez co podczas odpoczynku stają się 2–3 razy bardziej przezroczyste. Wyniki opublikowali w grudniu 2022 r. w „Science” badacze z Duke University i American Museum of Natural History. Szklane żaby przesypiają dzień do góry nogami na prześwitujących liściach.[15]

Żaby leśne z Alaski przeżywają do 7 miesięcy w stanie zamarznięcia, przy temperaturze spadającej poniżej −18°C, wykazał w 2014 r. zespół Dona J. Larsona w „The Journal of Experimental Biology”. Najniższa temperatura zmierzona w ich naturalnych zimowiskach wyniosła −18,1°C. Wcześniej za granicę przeżycia żab z Alaski uważano −16°C.[16]

Żaby leśne zimujące w naturalnych kryjówkach na Alasce pozostawały zamarznięte średnio przez 193 dni bez przerwy, podaje badanie z 2014 r. w „The Journal of Experimental Biology”. Przetrwać pomaga im glukoza: w ich mięśniach było jej średnio 13 razy więcej, a w sercu 10 razy więcej niż u żab zamrożonych w laboratorium do −2,5°C.[16]

Samica australijskiej żaby Rheobatrachus silus połykała zapłodnione jaja (lub wczesne kijanki) i przez 6–7 tygodni wychowywała młode we własnym żołądku, a potem wypluwała do 25 małych żabek. Podczas wychowywania młodych jej żołądek przestawał wytwarzać kwas solny, co AmphibiaWeb przypisuje hormonom wydzielanym przez potomstwo. Młode wychodziły z pyska samicy jako w pełni ukształtowane żabki.[17][18]

Australijska żaba Rheobatrachus silus, wychowująca młode w żołądku, została odkryta w 1972 r., a ostatni raz widziano ją na wolności we wrześniu 1981 r. w paśmie Blackall Range. Ostatni osobnik żyjący w niewoli padł w listopadzie 1983 r. Zasięg tego gatunku obejmował zaledwie 1400 km², a samice były większe od samców.[17][18]

W 2013 r. naukowcy z projektu Lazarus uzyskali sklonowane zarodki wymarłej żaby Rheobatrachus silus z tkanek przechowywanych przez ponad 30 lat, podaje UNSW Sydney. Żaden z zarodków nie przeżył dłużej niż kilka dni. Mimo to magazyn „Time” umieścił projekt na 19. miejscu listy 25 najlepszych wynalazków 2013 r.[18]

Samce żaby Darwina noszą kijanki w workach głosowych, a w 2021 r. opisano pierwszy u płazów przypadek, w którym samiec przejął cudze potomstwo. W hodowli w Chile drugi samiec połknął wszystkie 8 zdolnych do życia kijanek, a po 9 tygodniach wypuścił z worka 2 młode żabki. W hodowli żaby trzymano w grupach po 2 samice i 2 samce.[19]

Około 41% gatunków płazów jest zagrożonych wyginięciem, wynika z oceny ponad 8000 gatunków opublikowanej w 2023 r. w „Nature”. Dla porównania zagrożonych jest 26,5% gatunków ssaków, 21,4% gadów i 12,9% ptaków. W pracy nad globalną oceną płazów uczestniczyło ponad 100 naukowców z całego świata.[20][21]

Niszczenie i degradacja siedlisk zagraża 93% zagrożonych gatunków płazów, wynika z globalnej oceny opublikowanej w 2023 r. w „Nature”. Według Carleton University siedliska płazów niszczy głównie hodowla zwierząt i uprawy. Coraz więcej gatunków zagrażają jednak także choroby i zmiana klimatu.[22][21]

Aż 185 gatunków płazów uznano w ocenie z 2023 r. za „prawdopodobnie wymarłe”, bo nie jest znana żadna ich żyjąca populacja. Od 2004 r. całkowicie zniknęły 4 gatunki: żaba z Australii, żaba z Gwatemali, salamandra i ropucha. Wyniki tej globalnej oceny płazów opublikowano w „Nature”.[22]

Grzybica płazów (chytridiomykoza) wywołana przez grzyby Batrachochytrium przyczyniła się w ciągu ostatnich 50 lat do spadku liczebności co najmniej 501 gatunków płazów, w tym 90 prawdopodobnych wymarć. Ustalił to międzynarodowy zespół Bena Scheele w pracy opublikowanej w 2019 r. w „Science”. Za 500 z tych przypadków odpowiada gatunek Batrachochytrium dendrobatidis.[23][24]

Tylko 12% gatunków płazów, których liczebność spadła przez chytridiomykozę, wykazuje oznaki odradzania się, a 39% wciąż traci osobniki, podaje praca z 2019 r. w „Science”. Najwięcej spadków przypadło na lata 80. XX w. W Australii w ciągu 30 lat liczebność straciło ponad 40 gatunków żab, a 7 z nich wyginęło.[23][24]

Grzyb Batrachochytrium dendrobatidis, który wywołuje grzybicę płazów, pochodzi z Półwyspu Koreańskiego i pojawił się na początku XX w., wykazało badanie opublikowane w 2018 r. w „Science”. Pracę przygotował zespół 58 autorów pod kierunkiem Simona O’Hanlona. Grzyb ten odpowiada za spadek liczebności setek gatunków płazów na świecie.[25]

W Polsce ochroną gatunkową objętych jest wszystkie 18 gatunków płazów: 10 ochroną ścisłą i 8 ochroną częściową, wynika z rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt (tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2380). Ochroną częściową objęto m.in. ropuchę szarą, żabę trawną, żabę wodną, żabę jeziorkową i żabę śmieszkę. Ścisłej ochronie podlegają m.in. ropucha zielona, ropucha paskówka i żaba moczarowa.[26]

Spośród polskich płazów bezogonowych 3 gatunki wymagają ochrony czynnej: kumak nizinny, kumak górski i rzekotka drzewna, wynika z rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt. Oprócz nich ochrony czynnej wymagają 2 gatunki traszek: karpacka i grzebieniasta. Rozporządzenie obowiązuje od 1 stycznia 2017 r. i zakazuje m.in. umyślnego płoszenia i niepokojenia wszystkich polskich płazów.[26][27]

W 1998 r. paleontolożki Susan E. Evans i Magdalena Borsuk-Białynicka opisały Czatkobatrachus polonicus, kopalnego przodka żab z wczesnego triasu, znalezionego w Czatkowicach na Wyżynie Krakowskiej. Był to pierwszy płaz z grupy żab znany z triasu północnej części Pangei. Według autorek może być ok. 5 mln lat młodszy od madagaskarskiego Triadobatrachus massinoti.[28][10]

Kumaka nizinnego stwierdzono w 2010 r. na 111 z 351 stanowisk rozrodu płazów objętych państwowym monitoringiem GIOŚ. Stan ochrony gatunku w regionie kontynentalnym wstępnie oceniono jako niezadowalający (U1). Populacje były zwykle nieliczne: od 1 dorosłego osobnika do szacowanych 200–1000 osobników na jednym stanowisku. Kumakowi szkodzi m.in. obniżanie się poziomu wód gruntowych.[29]

Stan ochrony żaby trawnej w kontynentalnym regionie Polski oceniono jako zły (U2) po monitoringu na 310 stanowiskach w latach 2016–2017, prowadzonym na zlecenie GIOŚ. Najczęściej obserwowanym oddziaływaniem było wysychanie zbiorników wodnych, a drugim wpływ dróg i autostrad. Dla stanowisk żaby trawnej przewidziano łącznie 68 zagrożeń.[30]

Grzebiuszka ziemna jest sporadycznie spotykana także w regionie alpejskim Polski, ale „rzadko na wysokościach większych niż 300 m n.p.m.”, podaje raport GIOŚ. W 2010 r. stwierdzono ją na 96 z 351 stanowisk objętych monitoringiem, a stan ochrony oceniono jako niezadowalający (U1). Najczęstszym zagrożeniem było wysychanie, zarastanie i wypłycanie zbiorników.[31]

Płazy stanowiły 93,1% z 5283 kręgowców zabitych przez pojazdy na 27,5-kilometrowym odcinku Carskiej Drogi w Biebrzańskim Parku Narodowym w 2014 r. Badanie przeprowadzili Adam Hermaniuk i Łukasz Ołdakowski w 3 terminach: w marcu, czerwcu i wrześniu. Gady stanowiły tylko 6,1% ofiar. Drogą przejeżdżało średnio 21 pojazdów na godzinę.[32]

Aż 87,6% zabitych kręgowców na Carskiej Drodze w Biebrzańskim Parku Narodowym znaleziono wczesną wiosną, a wiosenne ofiary w 99,6% były płazami. Wśród płazów oznaczonych do gatunku lub rodzaju najczęściej ginęły żaby (51,1%) i ropuchy szare (18,1%). Wiosenne wędrówki płazów do zbiorników rozrodczych zaczynają się zwykle w połowie marca i kończą w kwietniu, podaje RDOŚ w Warszawie.[32][33]

Ruch 24–40 samochodów na godzinę powoduje śmierć 50% migrujących ropuch szarych, przypominają autorzy badań z Biebrzańskiego Parku Narodowego, powołując się na badania Kuhna z 1987 r. Przy ruchu 20 samochodów na godzinę może zginąć nawet 30–50% młodego pokolenia płazów. Jako możliwe rozwiązanie autorzy wskazują budowę ogrodzeń ochronno-naprowadzających.[32]

Na 280-metrowym odcinku ul. Warmińskiej w Poznaniu w czerwcu i lipcu 2019 r. znaleziono w ciągu 12 dni kontroli 175 martwych młodych ropuch szarych, średnio 14,6 dziennie. Ponad 73% ofiar znaleziono na jednym 100-metrowym odcinku, a przy stawie na wysokości miejsca masowej śmiertelności naliczono 108 młodych ropuch, podaje „Przegląd Przyrodniczy” z 2023 r.[34]

Na drogach zarządzanych przez GDDKiA w latach 1996–2022 powstały 3472 przepusty dla płazów i małych zwierząt, czyli większość z 5008 przejść dla zwierząt, podaje Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Tylko w drogach oddanych do ruchu w 2022 r. zbudowano 309 takich przepustów. Ogrodzone są odcinki autostrad i dróg ekspresowych o łącznej długości blisko 4900 km.[35]