Ciekawostki o kolei: 38 sprawdzonych faktów

Kolej Stockton & Darlington Railway otwarto 27 września 1825 r., a pierwszego dnia pracowała na niej lokomotywa parowa Locomotion zbudowana przez Robert Stephenson & Co. w Newcastle. Maszyna ważyła 6500 kg i jeździła do 1841 r. W 1875 r. ponownie ją uruchomiono na 50. rocznicę kolei, a dziś należy do zbiorów Science Museum Group.[1]

Lokomotywa Rocket Roberta Stephensona wygrała w 1829 r. próby w Rainhill, w których rywalizowało 5 lokomotyw. Jechała średnio 12 mil na godzinę (ok. 19 km/h) i osiągnęła najwyżej 30 mil na godzinę (ok. 48 km/h). Stephensonowie zdobyli nagrodę 500 funtów, a Rocket pracował potem na kolei Liverpool–Manchester otwartej w 1830 r.[2]

Lokomotywę Rocket z 1829 r. przekazano w 1862 r. do Patent Office Museum w Londynie, niekompletną i częściowo zniszczoną. Wcześniej w ciągu 18 miesięcy od zwycięstwa w Rainhill przeszła poważną przebudowę, a w ciągu 10 lat odstawiono ją z ruchu. Pierwszy raz poza Wielką Brytanią pokazano ją w 1998 r., w Japonii.[2]

Pierwszą podziemną kolej świata, Metropolitan Railway, otwarto w Londynie 10 stycznia 1863 r. na trasie z Paddington do Farringdon, z 6 stacjami pośrednimi. Pociągi ciągnęły wtedy lokomotywy parowe, dlatego tunele potrzebowały wielu otworów wentylacyjnych do odprowadzania dymu i pary.[3][4]

Pierwszą na świecie głęboko położoną kolej podziemną z napędem elektrycznym, City and South London Railway, otwarto w Londynie 18 grudnia 1890 r. Linia biegła od King William Street w pobliżu Bank do Stockwell. Trakcja elektryczna pozwoliła drążyć tunele znacznie głębiej niż w czasach lokomotyw parowych.[3][4]

Londyńskie metro po raz pierwszy przewiozło 1 mld pasażerów w ciągu roku w 2007 r., podaje Transport for London. W roku 2016/17 odbyto nim 1,37 mld podróży. Najbardziej ruchliwy dzień w historii metra przypadł na 29 listopada 2019 r., gdy zanotowano 5,1 mln przejazdów.[3][4]

Strefy czasowe w USA wprowadziły koleje: zegary kolejowe w całym kraju przestawiono na nowy czas standardowy w południe 18 listopada 1883 r. Wcześniej w Ameryce Północnej działało ponad 144 lokalnych czasów, a na początku lat 80. XIX w. wciąż ok. 80. Tego dnia w kilku miastach zegary dwukrotnie wybiły południe.[5]

System czasu stworzony przez zarządy kolei w 1883 r. pozostał standardem w USA aż do 1918 r., gdy Kongres uchwalił Standard Time Act. Decyzję o przestawieniu zegarów podjęła 11 października 1883 r. General Time Convention, która obradowała w hotelu Grand Pacific w Chicago. Już w 1865 r. w USA było ok. 35 000 mil torów.[5]

Kolej Transsyberyjska ma 9288 km długości i łączy Moskwę z Władywostokiem, a z odgałęzieniem do portu Nachodka liczy 9441 km, podaje Encyclopaedia Britannica. Linia przecina 8 stref czasowych, a podróż nią trwa 7 dni. Britannica w wydaniu dla uczniów podaje dla całej trasy z odcinkiem Petersburg–Moskwa ok. 9500 km.[6][7]

Przy budowie Kolei Transsyberyjskiej pracowało, według szacunków, ponad 85 000 ludzi, podaje Encyclopaedia Britannica. Budowę rozpoczęto w 1891 r. z decyzji cara Aleksandra III i prowadzono równolegle na 3 odcinkach. Pierwszy odcinek, Kolej Zachodniosyberyjską z Czelabińska do rzeki Ob, ukończono w 1896 r.[6][7]

Kolej Transsyberyjska biegła w całości przez terytorium Rosji dopiero od 1916 r., gdy ukończono linię nad Amurem. Wcześniej pociągi jeździły na skrót przez Mandżurię Koleją Wschodniochińską, czynną od 1903 r. Linię wokół Bajkału uruchomiono w 1905 r., a w latach 1974–1989 zbudowano trasę alternatywną, Magistralę Bajkalsko-Amurską.[6][7]

Najdłuższym tunelem kolejowym świata jest Tunel Bazowy Świętego Gotarda w Szwajcarii, mierzący 57,1 km, uroczyście otwarty 1 czerwca 2016 r. Biegnie nawet 2,3 km pod masywem Alp, budowano go 17 lat, a koszt wyniósł ok. 12,5 mld franków szwajcarskich. W 2018 r. projekt otrzymał European Railway Award.[8][9][10]

Ostatni metr skały w Tunelu Bazowym Świętego Gotarda przebito 15 października 2010 r. ok. godz. 14:30, podał szwajcarski rząd. Maszyna drążąca z Faido dotarła do Sedrun we wschodniej nitce tunelu, 30 km od portalu północnego i 27 km od południowego. Szwajcarskie władze ogłosiły tego dnia, że najdłuższy tunel kolejowy świata stał się rzeczywistością.[11]

Japoński tunel kolejowy Seikan ma 54 km długości, z czego ok. 23 km biegnie pod dnem morza, podaje World Economic Forum. Dla porównania tunel pod kanałem La Manche otworzyli w 1994 r. królowa Elżbieta II i prezydent François Mitterrand, a szwajcarski Tunel Bazowy Lötschberg otwarto w 2007 r.[8]

Najwyżej położoną stacją kolejową świata jest Tanggula w Tybecie, leżąca 5068 m n.p.m., potwierdza Księga Rekordów Guinnessa. Stację na kolei Qingzang (Qinghai–Tybet) otwarto 1 lipca 2006 r. Nie ma stałej obsługi, a jej peron mierzy 1,25 km długości.[12]

Pierwszą koleją dużych prędkości na świecie była japońska linia Tokaido Shinkansen, otwarta w 1964 r. między Tokio a Shin-Osaką. Pociągi jeździły z prędkością handlową ponad 200 km/h, ok. 210 km/h. Nazwa Shinkansen znaczy „nowa linia magistralna”, a pociągi nazywa się też „kulami” (ang. bullet train).[13]

Japoński Shinkansen jeździ po torach o rozstawie normalnym 1435 mm, podczas gdy zwykłe japońskie koleje mają rozstaw 1067 mm. Szerszy tor pozwolił budować wagony o długości 25 m i szersze o 400 mm. Pierwsze składy miały 12 wagonów, wszystkie z napędem, zasilanych z sieci 25 kV prądu przemiennego.[13]

Do 1992 r. japońskie pociągi Shinkansen przewoziły średnio ponad 600 000 pasażerów dziennie, ok. 4 razy więcej niż samoloty, podaje ASME. Wagony pierwszej serii 0 można dziś oglądać w kilku miejscach w Japonii. Na wystawach stoją też wagony czołowe pociągów testowych WIN350 i STAR21.[13]

Najszybszym pociągiem świata jest japoński pociąg magnetyczny (maglev) serii L0, który 21 kwietnia 2015 r. rozpędził się do 603 km/h, potwierdza Księga Rekordów Guinnessa. Rekord padł na linii Yamanashi, która jest linią testową. Spółka Central Japan Railway zaczęła budować pociągi L0 w 2010 r.[14]

Rekord prędkości pociągu na szynach i kołach to 574,8 km/h, osiągnięte 3 kwietnia 2007 r. o godz. 13:13 przez francuski skład V150. Rekord ustanowiły firmy Alstom, RFF i SNCF na 191. kilometrze linii dużych prędkości LGV Est européenne. Skład tworzyły 2 wagony napędowe TGV POS i 3 piętrowe wagony TGV Duplex.[15][16]

Przed 2007 r. rekord prędkości kolei należał od 18 maja 1990 r. do francuskiego TGV Atlantique nr 325, który osiągnął 515,3 km/h. Pociąg ustanowił go na linii TGV Atlantique koło Vendôme, na 166. kilometrze. Nowy rekord z 2007 r. był wyższy o 59,5 km/h.[15][16]

Francuski pociąg rekordowy V150 z 2007 r. miał łączną moc 19,6 MW, czyli 25 000 koni mechanicznych. Przed rekordem wykonano 40 przejazdów z prędkością ponad 450 km/h, łącznie ponad 200 godzin testów i 3200 km. Dane zbierało 600 czujników, a w programie uczestniczyło ponad 300 inżynierów i techników.[15]

Pierwszą linię kolejową na ziemiach polskich, z Wrocławia do Oławy, uruchomiono 22 maja 1842 r. Linia miała 30 km długości. Ruszyła zaledwie 7 lat po otwarciu w 1835 r. połączenia kolejowego między Norymbergą a Fürth. Linia z Wrocławia była pierwsza na ziemiach polskich.[17][18]

Pierwszy pociąg z pasażerami na Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej przejechał z Warszawy do Pruszkowa 28 listopada 1844 r. Według „Kurjera Warszawskiego” podróż trwała 26 minut, a powrót tylko 20 minut. Pociąg wiózł m.in. namiestnika Iwana Paskiewicza, a dziś Szybka Kolej Miejska pokonuje trasę Warszawa Śródmieście–Pruszków w 22–23 minuty.[19]

Pierwszy odcinek Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, z Warszawy do Grodziska Mazowieckiego, oficjalnie otwarto 14 czerwca 1845 r. Była to najdłuższa jednorazowo budowana linia kolejowa w Europie. Magistrala dotarła do granicy w Maczkach w 1848 r., a w 1847 r. jeden z jej pierwszych konduktorów, Józef Rutkowski, wydał książkę „Parochód djabłem, czyli przesądy gminu”.[20][19]

Centralną Magistralę Kolejową (CMK) budowano od 1971 r. do 28 grudnia 1977 r., a jej elektryfikację zakończono w 1980 r. Pociągi pasażerskie zaczęły nią kursować w czerwcu 1984 r. Już w projekcie zakładano przystosowanie torów do prędkości ok. 250 km/h, a cały korytarz CMK liczy 223 km.[21][22]

Polskie pociągi po raz pierwszy zaczęły jeździć z prędkością 160 km/h w maju 1988 r., na Centralnej Magistrali Kolejowej. Na regularne kursowanie z prędkością 200 km/h trzeba było czekać do grudnia 2014 r. Prezes PKP Polskich Linii Kolejowych Remigiusz Paszkiewicz zapowiadał ten krok już w listopadzie 2013 r., w czasie testów Pendolino.[21][23]

Najwyższa prędkość w historii polskich kolei to 293 km/h, osiągnięta przez Pendolino w ostatnim dniu testów na CMK w listopadzie 2013 r. Wcześniej, 23 listopada 2013 r. o godz. 14:59, pociąg jechał 291 km/h między Górą Włodowską a Psarami. Przyjmuje się, że podczas testów skład powinien przekroczyć o 10% prędkość eksploatacyjną, która dla Pendolino wynosi 250 km/h.[23][21]

Polskie pociągi Pendolino w ciągu 10 lat przewiozły ponad 39 mln pasażerów i przejechały łącznie ok. 70 mln km, podało PKP Intercity w grudniu 2024 r. Pierwszy oficjalny przejazd Pendolino w Polsce odbył się 14 grudnia 2014 r. Umowa z 2011 r. dotyczyła dostawy 20 pociągów, które pokonują dziennie średnio 22 tys. km.[24]

Warszawska Stacja Muzeum pokazuje na zewnątrz 50 jednostek taboru kolejowego i ma w zbiorach ok. 6,5 tys. eksponatów. Jest kontynuatorką Muzeum Kolejnictwa, otwartego w 1973 r. na dawnym Dworcu Głównym przy ul. Towarowej i zlikwidowanego w 2016 r. Najstarszy parowóz w zbiorach to pruski TKb3 z 1880 r.[25][26]

Stacja Muzeum w Warszawie ma w zbiorach parowóz Px29-1704 z 1929 r., jedyny czynny na świecie z tej serii. Muzeum mieści się w dawnym dworcu Warszawa Główna Osobowa, a historii tego miejsca dopełnia stacja towarowa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej z 1875 r. Wystawy w budynku zajmują 4 sale.[26]

W 2025 r. koleje w Polsce przewiozły 438,97 mln pasażerów, podał Urząd Transportu Kolejowego. Więcej osób jeździło pociągami tylko w 1995 r., gdy według GUS było to 465 mln. Liczba pasażerów w 2025 r. była o ponad 56,6% wyższa niż w 2015 r., wyliczył Polski Instytut Ekonomiczny.[27][28][29]

Statystyczny mieszkaniec Polski skorzystał w 2025 r. z kolei średnio 11,7 razy, najczęściej od 1995 r., gdy było to 12,1 przejazdu, wynika z danych UTK. Średnia odległość przejazdu wyniosła ponad 69,9 km. Łącznie pasażerowie przejechali prawie 30,7 mld pasażerokilometrów.[27][28]

Najwięcej pasażerów w Polsce obsłużyła w 2024 r. stacja Wrocław Główny, 28,8 mln, wynika z danych UTK przytoczonych przez Polski Instytut Ekonomiczny. Ponad 10 mln pasażerów rocznie obsłużono w 2024 r. na 27 stacjach kolejowych w Polsce. Wrocław jest też miastem, z którego w 1842 r. wyruszyła pierwsza kolej na ziemiach polskich.[29][17]

Długość linii kolejowych w Polsce spadła z 24,0 tys. km w 1990 r. do 19,2 tys. km w 2014 r., podaje Zintegrowana Platforma Edukacyjna. W tym czasie długość linii zelektryfikowanych wzrosła z 11,4 tys. km do 11,8 tys. km. Do 1990 r. zelektryfikowano prawie połowę wszystkich linii kolejowych w Polsce.[18]

Najgęstszą sieć kolejową w Polsce ma województwo śląskie, z 16 km linii na 100 km² powierzchni, a najrzadszą podlaskie, z 3,4 km na 100 km². Średnia dla Polski wynosi 6,2 km linii na 100 km². Dane pochodzą z mapy gęstości sieci kolejowej w materiale Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej.[18]

Kolej pasażerska w Unii Europejskiej osiągnęła w 2024 r. 443 mld pasażerokilometrów, o 5,8% więcej niż w 2023 r., wynika z danych Eurostatu. To najwyższy poziom od 2004 r., gdy Eurostat zaczął zbierać te dane. Wynik z 2024 r. przekroczył też poziom z 2019 r., sprzed pandemii.[30][31]

Polska zajęła w 2024 r. 2. miejsce w Unii Europejskiej pod względem kolejowej pracy przewozowej w transporcie towarów, z wynikiem 56,7 mld tonokilometrów, wynika z danych Eurostatu. Wyprzedziły ją tylko Niemcy (126,3 mld tkm), a za Polską była Francja (32,2 mld tkm). Cała UE osiągnęła 375 mld tkm.[30][31]