Ciekawostki o Marii Skłodowskiej-Curie: 40 sprawdzonych faktów

Maria Skłodowska urodziła się 7 listopada 1867 r. w Warszawie, w zaborze rosyjskim, jako 5. dziecko w rodzinie nauczycieli. Ojciec, nauczyciel szkoły średniej, dał jej pierwsze przygotowanie naukowe. Działała w studenckiej organizacji rewolucyjnej i uznała, że bezpieczniej będzie wyjechać z Warszawy.[1][2]

Maria Skłodowska ukończyła szkołę średnią w 1883 r. ze złotym medalem, a w klasie zawsze była pierwsza. Sama wspominała, że skończyła naukę, mając zaledwie 15 lat. Radość z medalu psuło to, że musiała uścisnąć dłoń zwierzchnikowi szkolnictwa w zaborze rosyjskim. Uczyła się też na nielegalnym Uniwersytecie Latającym, którego zajęcia odbywały się w zmieniających się miejscach.[3]

Niespełna 17-letnia Maria Skłodowska umówiła się z siostrą Bronisławą, że ta podejmie studia medyczne, a Maria będzie pracować jako nauczycielka domowa. Przez kolejne 3 lata była dobrze opłacaną guwernantką na wsi ok. 150 km na północ od Warszawy. Na studia do Paryża wyjechała dopiero jesienią 1891 r.[3]

W 1891 r., w wieku 24 lat, Maria wyjechała do Paryża na studia na Sorbonie. W 1893 r. zajęła 1. miejsce na liście absolwentów fizyki, a rok później 2. miejsce na studiach matematycznych. W 1896 r. jako najlepsza w swojej grupie zdała egzamin nauczycielski.[4][1]

Maria poznała Piotra Curie w 1894 r. Był od niej o 8 lat starszy i był już znanym fizykiem: w wieku 21 lat razem z bratem Jacques’em odkrył piezoelektryczność. Pobrali się w lipcu 1895 r. w ratuszu w Sceaux, gdzie mieszkali rodzice Piotra. Ich córka Irena urodziła się we wrześniu 1897 r.[4][1]

W lipcu 1895 r. Maria i Piotr Curie wzięli skromny ślub cywilny, bo żadne z nich nie chciało ceremonii kościelnej. W podróż poślubną wyruszyli na rowerach, które kupili za pieniądze otrzymane w prezencie ślubnym. Na tych rowerach objeżdżali wspólnie Francję.[3]

W kwietniu 1898 r. Maria Curie wykazała, że związki toru, podobnie jak związki uranu, wysyłają promienie Becquerela. Do opisu zachowania uranu i toru wymyśliła słowo „radioaktywność”, od łacińskiego słowa oznaczającego promień. 14 kwietnia 1898 r. razem z Piotrem Curie i Gustave’em Bémontem zaczęła badać blendę smolistą, 2,5 raza aktywniejszą od uranu.[3][5]

Pod koniec czerwca 1898 r. Curie mieli substancję ok. 300 razy bardziej aktywną niż uran. W pracy z lipca 1898 r. napisali, że wydobyty z blendy smolistej materiał zawiera nieznany wcześniej metal. Nowy pierwiastek nazwano polonem od kraju, w którym urodziła się Maria.[4][1]

26 grudnia 1898 r. Curie poinformowali Francuską Akademię Nauk, że trafili na kolejną, bardzo aktywną substancję, zachowującą się chemicznie prawie jak bar. Był to rad. Maria przerabiała naraz po 20 kg surowca, a po tysiącach krystalizacji uzyskała z kilku ton materiału 1 decygram niemal czystego chlorku radu.[4]

21 lipca 1902 r. Maria Skłodowska-Curie wyznaczyła masę atomową radu na 225 ± 1, a dziś przyjmowana wartość to 226,0254. Użyła świecącej własnym światłem próbki 0,120 g chlorku radu, milion razy aktywniejszej od uranu. W czerwcu 1903 r. przedstawiła na Sorbonie pracę doktorską „Badania nad substancjami promieniotwórczymi”.[5]

Kto chce zajrzeć w Bibliotece Narodowej Francji do 3 czarnych zeszytów z notatkami Curie z grudnia 1897 r. i kolejnych 3 lat, musi podpisać oświadczenie, że robi to na własne ryzyko. Ich papiery wciąż wyraźnie promieniują. Okres połowicznego rozpadu radu wynosi 1620 lat.[4]

W 1903 r. Nagrodę Nobla z fizyki podzielono: połowę otrzymał Henri Becquerel za odkrycie promieniotwórczości, a po 1/4 Maria i Piotr Curie za wspólne badania nad tym zjawiskiem. Maria była pierwszą kobietą nagrodzoną Noblem. Piotr w liście z 6 sierpnia 1903 r. napisał, że bardzo chciałby być brany pod uwagę razem z żoną.[6][4][2]

W 1911 r. Maria Skłodowska-Curie samodzielnie otrzymała Nagrodę Nobla z chemii za odkrycie radu i polonu, wyodrębnienie radu i badanie jego związków. Była pierwszą osobą z 2 Nagrodami Nobla. Do 2026 r. pozostaje jedyną kobietą nagrodzoną 2 razy, a według francuskiego ministerstwa nauki jedyną osobą z Noblami w 2 różnych dziedzinach naukowych.[7][8][2]

Rodzina Curie jest według Fundacji Noblowskiej najbardziej utytułowaną „rodziną noblowską”: 4 jej członków otrzymało łącznie 3 Nagrody Nobla. Maria dostała 2, w tym Nobla z fizyki z 1903 r. wspólnie z Piotrem, a w 1935 r. ich córka Irena Joliot-Curie z mężem Fryderykiem Joliot dostali Nagrodę Nobla z chemii za syntezę nowych pierwiastków promieniotwórczych. Maria nie dożyła ich nagrody.[9][10][4]

W 1910 r. Maria Skłodowska-Curie razem z André Debierne’em wyodrębniła czysty metaliczny rad. W tym samym roku napisała „Traktat o promieniotwórczości”, uznawany za publikację założycielską tej nowej nauki. Debierne (1874–1949) pomagał jej także w pracach nad międzynarodowym wzorcem radu.[11]

Jednostkę aktywności promieniotwórczej kiur (Ci) nazwał w 1910 r. komitet, w którym zasiadała też Maria Curie. 1 kiur to 3,7 × 10¹⁰ rozpadów na sekundę, czyli mniej więcej tyle, ile zachodzi w ciągu sekundy w 1 gramie radu. Komitet podał, że nazwa honoruje Piotra Curie, choć część jego członków twierdziła później, że chodziło także lub wyłącznie o Marię. W 1975 r. w układzie SI zastąpił go bekerel.[12]

W 1911 r. Maria Skłodowska-Curie przygotowała 21,99 mg czystego chlorku radu w zatopionej szklanej rurce. Był to pierwszy wzorzec radu, nazywany dziś „wzorcem Marii Curie”. Przechowywano go w Międzynarodowym Biurze Miar (BIPM) w Sèvres pod Paryżem. Kopie wzorca wykonywał Otto Hönigschmid w Wiedniu, a Stany Zjednoczone otrzymały swój wzorzec w grudniu 1913 r.[13][11]

Od 27 do 31 października 1911 r. Maria Skłodowska-Curie uczestniczyła w 1. Radzie Fizyki Solvaya. Była jedyną kobietą na tym pierwszym spotkaniu i na wielu kolejnych. W listopadzie 1911 r. skrajnie prawicowa prasa rozpętała przeciw niej kampanię oszczerstw z powodu jej związku z fizykiem Paulem Langevinem.[11]

23 stycznia 1911 r. Francuska Akademia Nauk głosowała nad przyjęciem Marii Skłodowskiej-Curie w obecności dziennikarzy i tłumu gapiów. W 1. turze przegrała 1 głosem, w 2. różnicą 2 głosów. Oddano 58 głosów. Nagroda Nobla z 1903 r. i poparcie m.in. Henriego Poincarégo nie wystarczyły.[4]

W 1909 r. Uniwersytet Paryski i Instytut Pasteura postanowiły utworzyć Instytut Radowy do badania promieniowania. Budowa ruszyła w 1911 r., a budynki były prawie gotowe, gdy w 1914 r. wybuchła I wojna światowa. Budynek ten przez 45 lat służył badaniom promieniowania, a dziś działa w nim Musée Curie.[14]

W 1922 r. Maria Skłodowska-Curie została wybrana do francuskiej Akademii Medycyny. Została też wiceprzewodniczącą Komisji Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów w Genewie. Według Amerykańskiego Instytutu Fizyki pracowała w tej komisji przez ostatnie 12 lat życia, mimo obowiązków w laboratorium.[15][16]

W latach 1919–1934 naukowcy z paryskiego Instytutu Radowego Marii Skłodowskiej-Curie opublikowali 483 prace. Sama Maria Skłodowska-Curie była autorką 31 artykułów i książek z tej liczby. W instytucie pracowało jednocześnie 3–4 tuziny badaczy, czyli ok. 36–48 osób.[16]

W maju i czerwcu 1921 r. Maria Skłodowska-Curie podróżowała z córkami po Stanach Zjednoczonych, gdzie przyjęto ją wyjątkowo serdecznie. Później jej podróże prowadziły m.in. do Pragi w czerwcu 1925 r., do Rio de Janeiro w lipcu i sierpniu 1926 r. oraz do Madrytu w 1933 r. Uczelnie i kolegia kobiece, w których wygłaszała odczyty, nagradzały ją dyplomami honorowymi.[15]

19 kwietnia 1906 r. Piotr Curie zginął pod kołami wozu konnego koło Pont Neuf w Paryżu. Maria została sama z 2 córkami: 9-letnią Ireną i 2-letnią Ewą. Odmówiła przyjęcia renty, mówiąc, że ma 38 lat i może się utrzymać. W listopadzie 1906 r. wygłosiła swój pierwszy wykład na Sorbonie.[4]

Po śmierci męża w 1906 r. Maria Skłodowska-Curie objęła po nim stanowisko profesora fizyki ogólnej na Wydziale Nauk Sorbony. Była pierwszą kobietą na tym stanowisku. Według francuskiego ministerstwa szkolnictwa wyższego była też pierwszą kobietą kierującą laboratorium uniwersyteckim we Francji.[1][2][4]

W czasie I wojny światowej Maria Skłodowska-Curie wyposażyła w aparaty rentgenowskie ponad 20 samochodów działających jako ruchome punkty medyczne i ok. 200 stałych pracowni. Sama prowadziła jeden z pojazdów, szkoliła młode kobiety i pomagała lokalizować odłamki w ciałach rannych. Jej pierwszą asystentką była córka Irena, wtedy 17-letnia.[4][17][18]

Na początku I wojny światowej w 1914 r. Maria Skłodowska-Curie zawiozła swój rad pociągiem do Bordeaux w ciężkim, 20-kilogramowym ołowianym pojemniku. Nie była w stanie sama go nieść. Następnego dnia oddała go do skarbca bankowego i wróciła do Paryża pociągiem zatłoczonym żołnierzami.[4]

W 1921 r. prezydent USA Warren Harding w imieniu amerykańskich kobiet wręczył Marii Skłodowskiej-Curie 1 gram radu w uznaniu jej zasług dla nauki. Wcześniej mówiła dziennikarce Marie Meloney, że jej laboratorium ma niewiele ponad 1 gram radu, podczas gdy badacze w USA dysponowali ok. 50 gramami.[1][4]

W listopadzie 1913 r. przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim otwarto Pracownię Radiologiczną im. Mirosława Kernbauma. Według Narodowego Instytutu Onkologii była to pierwsza instytucja naukowa na ziemiach polskich, którą Maria Skłodowska-Curie aktywnie współtworzyła. Uczona podarowała pracowni 100 mg bromku radu, a w 1921 r. przekazała jej 1000 dolarów.[19][20]

W czerwcu 1921 r. w Chicago Maria Skłodowska-Curie publicznie zaapelowała o utworzenie Instytutu Radowego w niepodległej Polsce. 7 czerwca 1925 r. wzięła udział w położeniu kamienia węgielnego przy ul. Wawelskiej w Warszawie. W październiku 1929 r. prezydent USA Herbert Hoover wręczył jej czek na 50 000 dolarów na rad dla tego instytutu.[21][19]

29 maja 1932 r. przy ul. Wawelskiej 15 w Warszawie odbyło się oficjalne otwarcie Instytutu Radowego im. Marii Skłodowskiej-Curie, w obecności samej uczonej. Część kliniczną otwarto już w styczniu 1932 r. Siłą napędową budowy była starsza siostra Marii, dr Bronisława Dłuska. Dziś to Narodowy Instytut Onkologii.[19][21]

Kamienicę przy ulicy Freta w Warszawie, miejsce urodzin Marii Skłodowskiej, Niemcy zniszczyli w 1944 r. po upadku Powstania Warszawskiego. Od 1859 r. matka Marii prowadziła tam pensję dla dziewcząt, a rodzina mieszkała prawdopodobnie w mniejszym budynku za szkołą do 1868 r. Dom odbudowano w latach 1951–1954. Ocalała tablica z 1932 r. upamiętniająca narodziny uczonej.[22]

Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie przy ulicy Freta 16 w Warszawie otwarto 16 października 1967 r., w 100. rocznicę urodzin uczonej. Prowadzi je Polskie Towarzystwo Chemiczne, którego Maria była członkiem honorowym od 1924 r. Do zbiorów trafiła kolekcja przyrządów, listów i pamiątek, którą w 1951 r. przekazała starsza córka uczonej Irena Joliot-Curie.[22][23]

23 października 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego powołał w Lublinie uniwersytet imienia Marii Curie-Skłodowskiej. Pierwszym rektorem UMCS został prof. Henryk Raabe. Uczelnia zaczęła od 4 wydziałów: lekarskiego, rolnego, weterynaryjnego i przyrodniczego, a 9 stycznia 1945 r. otwarto 5. wydział, farmaceutyczny.[24]

3 grudnia 2010 r. Sejm RP przyjął uchwałę, w której ogłosił rok 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie. Okazją była 100. rocznica przyznania jej Nagrody Nobla z chemii za odkrycie polonu i radu. W uchwale Sejm oddał hołd „jednemu z najwybitniejszych naukowców naszych czasów”. Uchwałę opublikowano w Monitorze Polskim nr 96, poz. 1091.[25]

Banknot o nominale 20 000 zł z popiersiem Marii Skłodowskiej-Curie wprowadził zarządzeniem prezes NBP ze stycznia 1989 r. Na banknocie widnieje data „Warszawa, 1 lutego 1989 r.”. Popiersie uczonej wydrukowano w ciemnobrązowym kolorze, a obok umieszczono napis „Maria Skłodowska-Curie”. Banknot miał wymiary 138 × 63 mm.[26]

25 listopada 2011 r. NBP wprowadził do obiegu banknot o nominale 20 zł upamiętniający 100. rocznicę przyznania Marii Skłodowskiej-Curie Nagrody Nobla z chemii. Nakład wyniósł 60 000 sztuk. Na awersie jest wizerunek uczonej i budynek Sorbony, a na rewersie medal noblowski, cytat z jej przemówienia o radzie i siedziba Instytutu Radowego w Warszawie.[27]

Maria Skłodowska-Curie zmarła 4 lipca 1934 r. w Sallanches we Francji na białaczkę. W czasie wojny razem z córką była narażona na duże dawki promieniowania, a ówcześni badacze, jak Ernest Rutherford, nie zdawali sobie sprawy z zagrożeń. Dożyła odkrycia sztucznej promieniotwórczości przez córkę i zięcia, ale nie Nagrody Nobla, którą otrzymali za nie w 1935 r.[17][4]

20 kwietnia 1995 r. szczątki Marii i Piotra Curie przeniesiono z cmentarza w Sceaux do paryskiego Panteonu. Maria była pierwszą kobietą pochowaną tam za własne zasługi. Wcześniej spoczywała tam tylko Sophie Berthelot, ale jako żona chemika Marcelina Berthelota.[4][2]

Kiur, sztuczny pierwiastek o liczbie atomowej 96 z grupy aktynowców, odkryli latem 1944 r. amerykańscy chemicy Glenn T. Seaborg, Ralph A. James i Albert Ghiorso. Pracowali wtedy na Uniwersytecie Chicagowskim. Nazwę kiur nadano pierwiastkowi na cześć Piotra i Marii Curie.[28]