Ciekawostki o herbacie: 40 sprawdzonych faktów

Według legendy w Chinach znano herbatę już około 2700 r. p.n.e. Przez tysiąclecia była napojem leczniczym z gotowanych świeżych liści, a około III w. n.e. stała się codziennym napojem i zaczęto ją uprawiać. Pierwszy opublikowany opis sadzenia, obróbki i picia herbaty pochodzi z 350 r. n.e.[1]

Około 800 r. pierwsze nasiona herbaty przywieziono do Japonii, gdzie uprawa zakorzeniła się w XIII w. Chińczycy z Amoy przenieśli uprawę herbaty na Tajwan w 1810 r. Holendrzy zaczęli uprawiać ją na Jawie, przywożąc nasiona z Japonii w 1826 r., a w 1833 r. nasiona, robotników i narzędzia z Chin.[1]

W 2023 r. na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano krajobraz kulturowy starych lasów herbacianych góry Jingmai w Pu’er w Chinach. Krajobraz ten przez ponad 1000 lat tworzyły ludy Blang i Dai, a związane z nim praktyki zapoczątkowano w X w. Wpisany obszar ma 7167,89 ha, a jego strefa buforowa 11 927,85 ha. W obrębie starych gajów herbacianych leżą tradycyjne wioski.[2]

W 2022 r. UNESCO wpisało tradycyjne chińskie techniki wytwarzania herbaty i związane z nimi praktyki społeczne na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Chińscy producenci wypracowali 6 kategorii herbaty: zieloną, żółtą, ciemną, białą, ulung i czarną. Efektem jest ponad 2000 wyrobów herbacianych o różnych barwach, aromatach, smakach i kształtach.[3]

W 2022 r. UNESCO wpisało kulturę çay, czyli herbaty, w Azerbejdżanie i Turcji na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W obu krajach uprawia się i pije przede wszystkim herbatę czarną. Podaje się ją świeżo zaparzoną i gorącą w naczyniach w kształcie gruszki, ze szkła, porcelany, fajansu lub srebra. Towarzyszą jej słodycze, cukier, plasterki cytryny, konfitury i suszone owoce.[4]

W 1610 r. Holenderska Kompania Wschodnioindyjska przywiozła do Europy pierwszy ładunek chińskiej herbaty. W 1669 r. angielska Kompania Wschodnioindyjska sprowadziła herbatę z Chin przez porty na Jawie na rynek londyński. Później do londyńskiej Mincing Lane, centrum handlu herbatą, trafiała herbata z brytyjskich plantacji w Indiach i na Cejlonie.[1]

25 września 1660 r. Samuel Pepys zanotował w swoim dzienniku, że posłał po filiżankę „tee (a China drink)”, której nigdy wcześniej nie pił. Według wydawców dziennika herbatę sprowadzano do Anglii przez Holandię od około 1658 r., a jej funt kosztował około 2 funtów szterlingów. W XVII w. picie herbaty spopularyzowali w Anglii król Karol II i jego portugalska żona Katarzyna Bragança.[5][6]

Pierwsze dostawy herbaty do Anglii były drogie i wysoko opodatkowane, a podatek importowy sięgał aż 119%. Mimo tak wysokiego podatku do XVIII w. picie herbaty w Anglii wzrosło o ponad 1/4. Presja doprowadziła w końcu do obniżenia podatku do 12,5%, co usunęło potrzebę istnienia czarnego rynku herbaty.[6]

16 grudnia 1773 r. w Bostonie około 60 mężczyzn przebranych w koce i indiańskie pióropusze wrzuciło do wody 342 skrzynie herbaty warte około 9000 funtów, czyli dziś około 1,2 mln funtów. Według ówczesnej gazety rozbicie skrzyń zajęło im około 3 godzin. Protestowali przeciw ustawie herbacianej z maja 1773 r., która dała Kompanii Wschodnioindyjskiej monopol na herbatę wysyłaną do kolonii.[7][8]

Zwyczaj afternoon tea przypisuje się 7. księżnej Bedford, Annie Marii Russell, która wprowadziła go około 1840 r. Zamożni Anglicy jedli wtedy obiad bliżej godziny 21, a lunch wiele godzin wcześniej, w południe. Księżna, dama dworu królowej Wiktorii, skarżyła się na „uczucie zapadania się” około godziny 17. W epoce wiktoriańskiej (1837–1901) picie herbaty mocno zakorzeniło się w angielskich domach.[6]

Kliper Cutty Sark, zwodowany 22 listopada 1869 r. w Dumbarton w Szkocji, przewiózł w latach 1870–1877 prawie 10 mln funtów herbaty, czyli około 4500 ton. W dziewiczy rejs z Londynu do Szanghaju wyruszył 16 lutego 1870 r. i wrócił z 1,3 mln funtów herbaty, czyli około 590 ton. Kres żaglowców w handlu herbatą przyniosło otwarcie Kanału Sueskiego.[9]

W 1824 r. na pograniczu Birmy i indyjskiego stanu Asam odkryto rosnące tam krzewy herbaty. Brytyjczycy wprowadzili uprawę herbaty w Indiach w 1836 r., a na Cejlonie, czyli dzisiejszej Sri Lance, w 1867 r. Początkowo używali nasion z Chin, a później nasion asamskiej odmiany herbaty.[1]

W 1836 r. Kompania Wschodnioindyjska sprowadzała prawie 50 mln funtów herbaty rocznie, czyli około 22 700 ton, głównie z Chin. W latach 30. XIX w. w Asamie, w północno-wschodnich Indiach, powstały pierwsze plantacje herbaty. Uprawa i produkcja herbaty stały się jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki Imperium Brytyjskiego.[10][6]

W 1848 r. szkocki botanik Robert Fortune (1812–1880) został wysłany przez Kompanię Wschodnioindyjską z tajną misją do Chin, by przemycić stamtąd krzewy herbaty. Wysłał do Indii 2000 krzewów i 17 000 nasion herbaty. Większość przewiezionych roślin nie przyjęła się po przesadzeniu, ale uprawa herbaty z czasem rozprzestrzeniła się po całym Imperium Brytyjskim.[10][11]

W 2004 r. herbata Darjeeling jako pierwszy produkt w Indiach została zarejestrowana jako oznaczenie geograficzne. Tea Board of India wyznaczył 87 plantacji uprawiających tę herbatę i ich granice, a obszar uprawy obejmuje 17 542 ha. W 2008 r. produkcję herbaty Darjeeling wstępnie szacowano na 11 586 000 kg. Na plantacjach stale pracuje ponad 55 tys. osób, w ponad 70% kobiety.[12][13]

Herbatę parzy się z młodych liści i pąków krzewu Camellia sinensis, uprawianego w 2 głównych odmianach: drobnolistnej chińskiej i wielkolistnej asamskiej, a także w postaci ich mieszańców. Według sposobu obróbki herbatę dzieli się na fermentowaną (czarną), niefermentowaną (zieloną) i półfermentowaną (ulung). Czarna herbata to zdecydowanie najczęściej produkowany rodzaj.[1]

Kofeina stanowi około 4% suchej masy świeżych liści herbaty, a jedna filiżanka naparu zawiera od 60 do 90 mg kofeiny. To ona nadaje herbacie pobudzający charakter, ale niewiele wpływa na jej kolor, smak i zapach. Za cierpkość odpowiadają garbniki, czyli polifenole, które pod wpływem enzymów nadają naparowi czerwonawą barwę.[1]

Tak zwana fermentacja herbaty wcale nie jest fermentacją, tylko serią reakcji chemicznych, z których najważniejsze jest utlenianie polifenoli przez enzym oksydazę polifenolową. Powstają wtedy pomarańczowo-czerwone teaflawiny. Wcześniej, w czasie więdnięcia, zawartość wody w liściu spada z 70–80% do 55–70%. Wszystkie etapy obróbki przechodzi tylko herbata czarna.[1]

Herbatę ulung „fermentuje się” mniej więcej przez 1/2, a herbatę pouchong przez 1/4 czasu przewidzianego dla herbaty czarnej. Herbatę zieloną na koniec obróbki suszy się do wilgotności 3–4%. Zawodowi degustatorzy przygotowują słabe napary i oddzielają je od liści po 5–6 minutach, a w domu herbatę zalewa się wodą, która właśnie zawrzała, i parzy 3–5 minut.[14]

W nowoczesnej produkcji 95–100% herbaty to gatunki łamane, choć dawniej powstawało dużo herbat liściastych. Herbatę dzieli się bowiem także według wielkości liści: na gatunki liściaste, takie jak orange pekoe (OP), i łamane, takie jak broken orange pekoe (BOP), aż po drobny pył. Wynika to z popytu na drobną herbatę, która szybko daje mocny napar.[1]

Herbata sprzedawana klientom to zwykle mieszanka nawet 20–40 herbat o różnych cechach, pochodzących z wielu plantacji i krajów. Mieszanie służy w dużej mierze kontroli ceny: tańsze herbaty, tzw. wypełniacze, uzupełniają mieszankę i równoważą jej koszt. Takie mieszanki mają zwykle dawać dobry, przeciętny charakter, a nie wybitną jakość. Torebki herbaty wypełnia się głównie gatunkami łamanymi.[14]

W tradycyjnej metodzie świeże liście rozkłada się ręcznie cienką warstwą na tacach lub tkaninie i zostawia do zwiędnięcia na 18–20 godzin. Dziś zastępują to maszyny, np. bębny czy tunele z gorącym powietrzem. Skracają one więdnięcie, ale mogą obniżyć jakość herbaty, bo zostaje mniej czasu na przemiany chemiczne w liściu.[1]

Według FAO światowa produkcja herbaty (czarnej, zielonej, rozpuszczalnej i innej) rosła przez dekadę średnio o 3,2% rocznie i w 2022 r. osiągnęła 6,7 mln ton. Wzrost napędzały głównie Chiny, gdzie produkcja zwiększyła się z 1,92 mln ton w 2013 r. do 3,34 mln ton w 2022 r. Produkcja zielonej herbaty rosła szybciej niż czarnej.[15]

Chiny dają prawie 50% światowej produkcji herbaty, a drugie Indie 20,5%. W 2022 r. Indie wyprodukowały 1,37 mln ton herbaty. Kenia, największy eksporter czarnej herbaty, wyprodukowała 542 561 ton, a Sri Lanka 255 973 tony. Na Sri Lance produkcja spadła o 15,6%, najbardziej od 1995 r., m.in. przez zakaz nawozów z 2021 r.[15]

W 2022 r. świat wypił 6,5 mln ton herbaty. Chiny, największy konsument, zużyły 3 mln ton, czyli 46% światowego spożycia. Drugie były Indie z 1,16 mln ton, a dalej Turcja (250 021 ton) i Pakistan (247 498 ton). Spożycie herbaty w tradycyjnych krajach importujących w Europie i Ameryce Północnej spada, bo wygrywają z nią woda butelkowana, napoje gazowane i kawa.[15]

W 2022 r. świat wyeksportował 1,84 mln ton herbaty. Największymi importerami były Pakistan i Rosja, a trzecie USA. Chiny odpowiadają za ponad 75% eksportu zielonej herbaty. Sri Lanka, drugi eksporter czarnej herbaty, w 2022 r. wysłała za granicę o 12,5% mniej herbaty, najmniej od 1996 r.[15]

Złożony indeks cen herbaty FAO (FAO Tea Composite Price) wzrósł w 2022 r. o 14,5%, do 2,80 USD za kilogram, z 2,44 USD w 2021 r. Po tym wzroście w 2023 r. ceny herbaty spadły o około 9%, do 2,54 USD za kilogram. Dane pochodzą z raportu Międzyrządowej Grupy ds. Herbaty FAO, przygotowanego na jej 25. sesję w Guwahati w Indiach na przełomie stycznia i lutego 2024 r.[15]

Według prognozy FAO światowa produkcja zielonej herbaty ma rosnąć o 6,3% rocznie i w 2032 r. osiągnąć 4,25 mln ton wobec 2,31 mln ton w latach 2020–2022. W samych Chinach ma się prawie podwoić, z 2,06 do 3,98 mln ton. Produkcja czarnej herbaty ma rosnąć wolniej, o 1,6% rocznie, do 4,42 mln ton w 2032 r. W minionej dekadzie produkcja czarnej herbaty rosła o 2,1% rocznie, a zielonej o 4,9%.[15]

Według FAO sektor herbaciany daje utrzymanie ponad 13 mln ludzi, w tym drobnym rolnikom i ich rodzinom. 19 grudnia 2019 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję 74/241, która wyznaczyła 21 maja Międzynarodowym Dniem Herbaty, a FAO organizuje jego obchody. W 2026 r. przebiegały one pod hasłem „Sustaining Tea, Supporting Communities”.[16][17]

Największa filiżanka gorącej herbaty na świecie mieściła 9123 litry naparu, czyli 2007 galonów brytyjskich. Rekord ustanowiła 22 kwietnia 2023 r. meksykańska firma Tonic World Center w mieście León w stanie Guanajuato. Taką ilością herbaty można by napełnić ponad 36 tys. zwykłych filiżanek o pojemności 250 ml.[18]

Pierwsze wzmianki o herbacie pojawiły się w Polsce w XVII w., ale jeszcze w 1786 r. ks. Kazimierz Kluk w „Dykcjonarzu roślinnym” opisywał ją jak groźną truciznę. Pisał: „gdyby Chiny wszystkie swoje trucizny przesłały, nie mogłyby nam tyle zaszkodzić, ile swoją herbatą”. Król Jan Kazimierz miał z kolei pytać swoją francuską żonę Marię Ludwikę, jak herbatę parzyć i pić. O egzotycznym napoju wspominał też barokowy poeta Wespazjan Kochowski.[19]

Według Jana Fryderyka Wolfganga w 1754 r., podczas przemarszu wojsk rosyjskich na wojnę siedmioletnią do Prus, w Wilnie było wiele domów publicznych podobnych do kawiarni, gdzie sprzedawano herbatę. Kawy w tym mieście prawie wtedy nie znano. W tekście z 1822 r. Wolfgang zauważał, że „herbata niezbyt dawno w powszechniejsze weszła użycie”, a wcześniej stosowano ją głównie jako lekarstwo.[19]

W 1915 r. Zarząd Gminy Królewskiego Stołecznego Miasta Lwowa wydał odezwę w sprawie liści poziomek jako surogatu herbaty dla wojska. W czasie I wojny światowej z powodu blokady handlowej rynek herbaty w zaborze austriackim się załamał. Odezwa zawierała szczegółową instrukcję suszenia liści, a do ich zbierania wzywała zwłaszcza młodzież szkolną.[19]

Zimą 1917 r. w warszawskich herbaciarniach wydano ponad 40 mln kubków herbaty, co pokazuje, że napój był dostępny także dla ubogich. W zaborze rosyjskim, za zwyczajem przyniesionym z Moskwy, nastała era herbaty z samowara, a w zaborach austriackim i pruskim parzono ją w imbryczkach. Dopiero na początku XX w. herbata „wygrała” z kawą: królowała w domach, a kawę pito głównie w kawiarniach.[19]

Po 1945 r. obrót herbatą w Polsce upaństwowiono. Przez kilkadziesiąt lat komunizmu herbaty nie brakowało, poza okresami niedoborów w kryzysie lat 80., ale jej jakość była zła. Lepsze zachodnie herbaty bywały dostępne, ale za twardą walutę w Peweksie lub w Baltonie albo na czarnym rynku.[19]

W latach 50. i 60. XX w., a nawet w latach 70., w polskim handlu górowały herbata gruzińska i gorsze gatunki chińskiej, bo pierwsza powojenna herbata pochodziła z zakaukaskich republik ZSRR. Pod koniec lat 50., a szczególnie w latach 1960–1970, zakupy rozszerzono o Indie i lepsze gatunki z Chin. W latach 1971–1980 ważnymi dostawcami stały się też m.in. Sri Lanka i Bangladesz.[20]

Przez 31 lat, od 1950 do 1981 r., w czasie gospodarki nakazowo-rozdzielczej ceny herbaty w Polsce pozostawały niezmienne. Pierwszą po tak długim okresie podwyżkę cen herbaty wszystkich gatunków, prawie o 100%, wprowadzono dopiero w 1982 r. Ustaliła to Maria Zajączkowska z SGGW na podstawie danych z roczników statystycznych GUS.[20]

Import herbaty do Polski zwiększył się w 1995 r. ponad 30-krotnie w porównaniu z 1950 r. Przedwojenny poziom importu z 1938 r., czyli 1,8 tys. ton, przekroczono dopiero na początku lat 50. Po 1992 r. import herbaty przestał rosnąć i utrzymywał się na poziomie około 32 tys. ton rocznie. Po 1990 r. głównymi dostawcami herbaty liściastej, granulowanej i ekspresowej pozostawały Indie, Sri Lanka i Chiny.[20]

W 1994 r. herbata ekspresowa stanowiła w Polsce 12–14% sprzedaży herbaty, w 1995 r. już 25%, a w 1996 r. około 35%. W połowie lat 90. na 1 mieszkańca przypadał około 1 kg herbaty rocznie. Herbatę sprowadzaną do Polski paczkowały wtedy m.in. małe krajowe firmy.[20]

Według badania budżetów gospodarstw domowych GUS w 2024 r. przeciętne miesięczne spożycie herbaty wynosiło w Polsce 0,04 kg na osobę, a kawy 0,20 kg. GUS liczy do herbaty także herbaty owocowe, ziołowe i rozpuszczalne, a do kawy także kawę zbożową i jej substytuty. W zestawieniach GUS herbata trafia do grupy „kawa, herbata i kakao”, której spożycie wynosiło łącznie 0,26 kg na osobę miesięcznie.[21]