Ciekawostki o rowerach: 40 sprawdzonych faktów

W 1817 r. niemiecki baron Karl von Drais zbudował drezynę, pierwszy dwukołowy pojazd napędzany przez jeźdźca, którego istnienie jest bezsporne. Tego samego roku przejechał nią 14 km, a rok później pokazał ją w Paryżu. Drewniana maszyna nie miała pedałów: jeździec odpychał się nogami od ziemi. Von Drais nazywał ją „maszyną do biegania”.[1]

Przez lata przypisywano Leonardowi da Vinci szkic roweru z 1492 r. w Kodeksie atlantyckim. Według Encyclopaedia Britannica okazało się, że rysunek jest fałszerstwem dodanym w latach 60. XX w. Także francuski velocifère z lat 90. XVIII w. był szybkim powozem konnym, a nie przodkiem roweru.[1]

Londyńczyk Denis Johnson kupił drezynę i w 1818 r. opatentował ulepszoną wersję jako „pedestrian curricle”. Rok później wyprodukował ponad 300 sztuk, które nazywano „hobby-horses”, czyli konikami. Przez kolejne ok. 40 lat konstruktorzy skupiali się głównie na 3- i 4-kołowych pojazdach napędzanych siłą ludzkich mięśni.[1]

Słowo „bicycle” weszło do użycia w Europie w 1868 r. i zastąpiło nieporęczne „vélocipède de pédale”. Pierwsze welocypedy z pedałami na przednim kole zbudowano w Paryżu na początku lat 60. XIX w. Według Britanniki Pierre Michaux z synem zbudowali swój welocyped najpewniej na początku 1864 r., a nie w 1861 r., jak podaje wiele opracowań.[1]

W 1865 r. 2 zamożnych młodych Francuzów, bracia Olivier, przejechało na welocypedach ponad 800 km z Paryża do Marsylii. Ich zapał pomógł zmienić jazdę na rowerze w światową modę. W 1869 r. przejęli firmę Michaux, która produkowała wtedy ok. 200 welocypedów miesięcznie, a we Francji działało już ponad 100 producentów.[1]

W 1871 r. James Starley zaprojektował rower Ariel ze 122-centymetrowym kołem przednim i 76-centymetrowym tylnym, który wyznaczył standard bicykla. Przednie koła miały 102–152 cm, zależnie od długości nóg jeźdźca. Nazwa „penny-farthing” powstała w latach 90. XIX w. jako drwina z dużego pensa i małego farthinga.[1]

Pierwszym rowerem, który połączył koła o średnicy ok. 76 cm, napęd łańcuchowy na tylne koło, nisko położony środek ciężkości i bezpośrednie sterowanie, był Rover Safety z 1885 r. zaprojektowany przez Johna Kempa Starleya. Ostatni rok katalogowy bicykli w Anglii to 1892. Łańcuch tulejkowo-rolkowy wynalazł Hans Renold w 1880 r.[1]

W 1888 r. szkocki weterynarz John Boyd Dunlop, mieszkający w Belfaście, wprowadził pompowaną oponę. Już w 1893 r. miały ją prawie wszystkie nowe rowery, co bardzo zwiększyło ich popularność. Pod koniec lat 90. XIX w. rowery ważyły tylko 11–16 kg, a w 1895 r. w Wielkiej Brytanii wyprodukowano ponad 800 tys. rowerów.[1]

Szczyt mody na rowery w USA przypadł na lata 1892–1899, podaje Smithsonian Institution. Rowerowe szaleństwo sprawiło, że miliony Amerykanów zaczęły się poruszać w nowy sposób. W latach 90. XIX w. standardem była już rama w kształcie rombu z kołami równej wielkości. Rower bezpieczny dał kobietom swobodę przemieszczania się, którą mężczyźni mieli już w latach 80. XIX w.[2]

Rowery górskie powstały w latach 70. XX w. w północnej Kalifornii, a ich twórcy nazywali je początkowo „clunkers”. W latach 80. wyparły rowery 10-biegowe, a w 1993 r. stanowiły 95% sprzedaży rowerów w USA. Współczesne rowery mogą mieć teoretycznie nawet 30 przełożeń.[1]

Jazdy na rowerze łatwo się nauczyć, a z niewielkim wysiłkiem można jechać 16–24 km/h. To według Encyclopaedia Britannica ok. 4–5 razy szybciej niż idzie się pieszo. Britannica nazywa rower najwydajniejszym wymyślonym dotąd sposobem zamiany energii człowieka na ruch.[1]

Pierwszy Tour de France wystartował 1 lipca 1903 r. spod kawiarni Réveil Matin pod Paryżem i składał się z 6 etapów o łącznej długości 2 428 km. Na starcie stanęło 60 kolarzy, a do mety dojechało 21. Wyścig wygrał 19 lipca 1903 r. Maurice Garin, z przewagą prawie 3 godzin. Zwycięzca dostał 3 000 franków, czyli ok. 3-letnią pensję robotnika.[3][4]

Historia Tour de Pologne zaczęła się 7 września 1928 r., 25 lat po starcie Tour de France. Z warszawskiego toru Dynasy wystartowało 71 kolarzy. Wygrał Feliks Więcek, który wyprzedził drugiego zawodnika o godzinę i 10 minut. Przed wojną wyścig odbył się tylko 5 razy: w latach 1928, 1929, 1933, 1937 i 1939.[5]

Pierwszy powojenny Tour de Pologne rozegrano w 1947 r. na najkrótszej w historii trasie z Krakowa do Warszawy, liczącej 606 km i 4 etapy. Wygrał Stanisław Grzelak. Przed wojną etapy bywały znacznie dłuższe: w 1929 r. jeden z nich prowadził z Krakowa do Lwowa i liczył ponad 320 km.[5]

Pierwszy Wyścig Pokoju zorganizowano w maju 1948 r., a do 1951 r. kolarze ścigali się między Warszawą i Pragą. Od 1952 r. trasa prowadziła przez Warszawę, Pragę i Berlin, a jej długość wahała się w granicach 1 900–2 600 km. Od lat 50. do połowy lat 80. wyścig był co roku w maju najważniejszym wydarzeniem w Polsce. Ostatni raz odbył się w 2006 r.[6]

Wyścig Pokoju w 1956 r. trwał od 2 do 15 maja, liczył 2 212 km i 12 etapów, a wygrał go Stanisław Królak, pierwszy Polak w historii tej rywalizacji. Wystartowało 141 zawodników z 24 drużyn, a do mety dojechało 101. Później wyścig wygrywali także Ryszard Szurkowski (4 razy), Stanisław Szozda, Lech Piasecki i Piotr Wadecki.[6]

Najwyższa prędkość na rowerze w strumieniu powietrza za pojazdem wśród mężczyzn to 280,571 km/h. Osiągnął ją Brytyjczyk Neil Campbell 18 sierpnia 2019 r. na lotnisku Elvington w Yorkshire, jadąc za samochodem prowadzonym przez Adriana Denta. Poprzedni rekord, 268,831 km/h, należał od 1995 r. do Holendra Freda Rompelberga.[7]

Rekord godzinny UCI wśród mężczyzn ustanowił 8 października 2022 r. Włoch Filippo Ganna, który na torze w Grenchen w Szwajcarii przejechał w 60 minut 56,792 km. Pobił wynik Brytyjczyka Dana Bighama, który 19 sierpnia 2022 r. na tym samym welodromie pokonał 55,548 km. Ganna był wtedy podwójnym mistrzem świata w jeździe indywidualnej na czas.[8]

Rekord godzinny UCI kobiet wynosi 50,455 km: 10 maja 2025 r. Włoszka Vittoria Bussi przejechała tyle na welodromie Bicentenario w Aguascalientes w Meksyku. Pobiła własny wynik z 13 października 2023 r., 50,267 km, którym jako pierwsza kobieta przekroczyła barierę 50 km. Bussi jest z wykształcenia matematyczką.[9][10]

Pojazdem napędzanym siłą mięśni Eta, czyli rowerem z aerodynamiczną osłoną, Todd Reichert osiągnął w 2016 r. 144,17 km/h. Rekord padł w zawodach World Human Powered Speed Challenge w Battle Mountain w stanie Nevada. Pojazd zbudował zespół założony przez absolwentów inżynierii Uniwersytetu w Toronto. Kilka dni wcześniej ten sam zespół uzyskał 142,04 km/h.[11]

Najdłuższy rower świata ma 55,16 m. Zbudowało go 8 pasjonatów inżynierii z Holandii pod kierunkiem 39-letniego Ivana Schalka, który zaczął projekt w 2018 r. Podczas próby rekordu 2 członków zespołu przejechało nim 100 m: jeden sterował z przodu, a drugi pedałował z tyłu. Poprzedni rekord z 2020 r. należał do Australijczyka Berniego Ryana, którego rower miał 47,5 m.[12]

Według Eurostatu w 2023 r. w Unii Europejskiej wyprodukowano 9,7 mln rowerów, o 24% mniej niż w 2022 r. (12,7 mln). Wśród krajów, które udostępniły dane, najwięcej wyprodukowała Portugalia (1,8 mln), a dalej Rumunia (1,5 mln), Włochy (1,2 mln) i Polska (0,8 mln). Dane Niemiec i Francji są poufne. Produkcja spadła w 14 z 17 krajów, które podały dane.[13]

W 2021 r. sprzedaż rowerów i rowerów elektrycznych w Europie po raz pierwszy przekroczyła 22 mln sztuk, odkąd CONEBI zaczęło zbierać dane w 2000 r. Rowerów elektrycznych sprzedano ponad 5 mln. Wartość sprzedaży sięgnęła 19,7 mld euro. Bezpośrednio przy produkcji pracowało prawie 87 tys. osób, a łącznie z miejscami pośrednimi ok. 170 tys.[14]

W 2023 r. w Europie sprzedano 11,7 mln rowerów, wobec 14,7 mln w 2022 r., oraz 5,1 mln rowerów elektrycznych, wobec 5,5 mln rok wcześniej. Sprzedaż rowerów elektrycznych była o ponad 50% wyższa niż przed pandemią. Łączna wartość sprzedaży wyniosła 19,3 mld euro, o 8,9% mniej niż w 2022 r. Branża liczy ponad 1 200 firm.[15]

W 2023 r. Unia Europejska sprowadziła rowery za 1,98 mld euro, a wyeksportowała za 1,03 mld euro, podaje Eurostat. Do UE trafiło 3,5 mln zwykłych rowerów i 867 tys. rowerów elektrycznych. Najwięcej rowerów elektrycznych sprowadzono z Tajwanu (59% wartości importu), a zwykłych z Tajwanu (32%) i Kambodży (28%). Największym odbiorcą rowerów z UE była Szwajcaria.[16]

Światowy Dzień Roweru 3 czerwca ustanowiło Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją A/RES/72/272, przyjętą bez głosowania 12 kwietnia 2018 r. Rezolucję poparły wszystkie 193 państwa członkowskie ONZ. Zgłosił ją Turkmenistan, a współautorami było ok. 56 krajów. ONZ podkreśla, że rower jest w użyciu od 2 stuleci.[17][18][19]

Za ustanowieniem Światowego Dnia Roweru w 2018 r. stał prof. Leszek Sibilski, który przez 10 lat należał do polskiej kadry narodowej kolarzy. Ukończył wychowanie fizyczne ze specjalizacją w kolarstwie i pracował jako dziennikarz sportowy. Kilka lat przed przyjęciem rezolucji ONZ zaczął projekt naukowy o roli roweru w rozwoju świata.[18]

Warszawskie Towarzystwo Cyklistów założono w 1886 r., a w 1936 r. obchodziło 50-lecie. Od tej daty zaczyna się wystawa „Bez trzymanki. Jak rower zmienia Warszawę” w Muzeum Woli, czynna od 29 maja 2026 r. do 2 lipca 2027 r. Można na niej zobaczyć odznaki towarzystwa z XIX w. i zdjęcie Marii Skłodowskiej-Curie na rowerze.[20]

Wschodni Szlak Rowerowy Green Velo prowadzi przez 5 województw: lubelskie, podlaskie, podkarpackie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie. Trasa główna i lokalne odcinki łącznikowe mają łącznie 2 071 km. Artykuł w Biuletynie Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN z 2018 r. nazywa Green Velo największą trasą rowerową w Polsce, liczącą ponad 2 000 km.[21][22]

Projekt Wschodniego Szlaku Rowerowego Green Velo kosztował 274 mln zł, a 85% pieniędzy pochodziło z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Budżet państwa pokrył 10%, a 5% stanowił wkład własny. Wzdłuż szlaku utworzono ponad 220 Miejsc Odpoczynku Rowerzystów. Na promocję szlaku przeznaczono ponad 23 mln zł do końca 2015 r.[22]

Trasa rowerowa EuroVelo 10 wokół Bałtyku ma w województwie zachodniopomorskim 235 km i dzieli się na 5 odcinków dziennych. Ostatni odcinek, z Darłowa do Ustki, wchodzi częściowo do województwa pomorskiego. EuroVelo 10 była jedną z pierwszych 12 tras wyznaczonych przy starcie sieci EuroVelo w 1997 r.[23]

Polskie prawo uznaje za rower pojazd o szerokości do 0,9 m poruszany siłą mięśni osoby, która nim jedzie. Rower może mieć napęd elektryczny o napięciu do 48 V i mocy ciągłej do 250 W. Moc silnika musi stopniowo maleć i spadać do zera po przekroczeniu 25 km/h. Szerszy pojazd tego typu to wózek rowerowy.[24][25]

Każdy rower w Polsce musi mieć co najmniej 1 skutecznie działający hamulec oraz dzwonek lub inny sygnał o nieprzeraźliwym dźwięku. Z przodu potrzebne jest co najmniej 1 światło pozycyjne białe lub żółte selektywne. Z tyłu rower musi mieć czerwone światło odblaskowe o kształcie innym niż trójkąt i czerwone światło pozycyjne, które może migać.[26][27]

Rowerzysta, który nie ukończył 18 lat, musi mieć kartę rowerową albo prawo jazdy kategorii AM, A1, B1 lub T. Osoba pełnoletnia nie potrzebuje żadnego dokumentu. Dziecko poniżej 10 lat może jeździć po drodze tylko pod opieką dorosłego. Przewozić na rowerze inną osobę lub kierować rowerem wieloosobowym może dopiero osoba, która ukończyła 17 lat.[25][27]

Prawo o ruchu drogowym pozwala rowerzyście jechać chodnikiem wyjątkowo, w 3 sytuacjach. Pierwsza to opieka nad dzieckiem do 10 lat jadącym rowerem. Druga to chodnik o szerokości co najmniej 2 m przy drodze, na której wolno jechać szybciej niż 50 km/h, gdy brak drogi i pasa dla rowerów. Trzecia to śnieg, silny wiatr, ulewa, gołoledź lub gęsta mgła.[25]

Od 3 czerwca 2026 r. osoby, które nie ukończyły 16 lat, muszą używać kasku na rowerze, hulajnodze elektrycznej i urządzeniu transportu osobistego. Obowiązek obejmuje też dzieci do 7 lat przewożone rowerem, poza fotelikiem albo przyczepką z fabrycznymi pasami, z których dziecko korzysta. Za brak kasku odpowiada opiekun, któremu grozi grzywna do 100 zł.[28][29][30]

Według Komendy Głównej Policji w 2025 r. rowerzyści uczestniczyli w 3 425 wypadkach drogowych, w których zginęło 155 rowerzystów, a 3 075 osób zostało rannych. Wypadków było o 340 mniej niż rok wcześniej, czyli o 9%. Aż 2 996 wypadków zdarzyło się w obszarze zabudowanym.[31]

W 2025 r. w obszarze zabudowanym zdarzyło się 2 996 wypadków z udziałem rowerzystów i zginęło w nich 73 rowerzystów. Poza obszarem zabudowanym wypadków było tylko 429, ale zginęło w nich 82 rowerzystów. Najwięcej rowerzystów zginęło w piątki (37) i w październiku (20), a najwięcej wypadków było w sierpniu.[31]

W 2025 r. rowerzyści w wieku ponad 60 lat spowodowali 278 wypadków, czyli 23,4% wszystkich wypadków z winy rowerzystów. Zginęło w nich jednak 36 osób, czyli 53,7% ofiar takich wypadków. Najczęstszą przyczyną wypadków powodowanych przez rowerzystów było nieustąpienie pierwszeństwa przejazdu (332 wypadki).[31]

Według policji w 2025 r. do większości wypadków, w których ucierpieli rowerzyści, przyczynili się inni użytkownicy dróg, przede wszystkim kierowcy samochodów osobowych. Spowodowali oni 1 732 takie wypadki, w których zginęło 57 osób. Sami rowerzyści byli sprawcami 1 188 wypadków.[31]