Ciekawostki o odciskach palców: 38 sprawdzonych faktów

Układ listewek skórnych na każdym z 10 palców każdego człowieka jest niepowtarzalny i nie zmienia się wraz ze wzrostem ani wiekiem. Dlatego odciski palców pozwalają ustalić tożsamość osoby mimo fałszywego nazwiska czy zmian wyglądu spowodowanych wiekiem, chorobą, operacją plastyczną lub wypadkiem. Metoda identyfikacji na ich podstawie to daktyloskopia.[1]

Każda listewka naskórka jest na całej długości usiana ujściami gruczołów potowych i przytwierdzona do skóry właściwej podwójnym, czyli 2-rzędowym szeregiem kołkowatych wypustek, zwanych brodawkami. Powierzchowne oparzenia, otarcia czy skaleczenia nie zmieniają układu listewek, a nowa skóra odtwarza dawny wzór. Trwale niszczy go tylko uraz, który uszkodzi brodawki skóry właściwej.[1]

Badanie opublikowane w 2023 r. w „Cell” wyjaśniło, jak powstaje wzór odcisków palców, który ustala się jeszcze przed urodzeniem. Listewki rozwijają się według skróconego programu rozwoju mieszków włosowych. Ich układ wyznacza mechanizm opisany przez Alana Turinga, oparty na sygnałach 3 szlaków: EDAR, WNT i hamującego je BMP. Listewki rosną falami z różnych punktów palca, a miejsce, w którym fale się spotykają, decyduje o typie wzoru.[2][3]

2 bliźnięta jednojajowe mają ten sam materiał genetyczny, ale ich odciski palców się różnią. Według przeglądu z 2024 r. bliźnięta jednojajowe można odróżnić m.in. po drobnych szczegółach odcisków, zwanych minucjami. Standardowe badanie DNA oparte na krótkich powtórzeniach tandemowych nie wystarcza do ich rozróżnienia, dlatego stosuje się też sekwencjonowanie nowej generacji i analizę metylacji DNA.[4]

Badanie opublikowane w 2024 r. w „Science Advances” wykazało, że odciski różnych palców tej samej osoby są do siebie bardzo podobne. Badacze z Uniwersytetu Columbia i 2 innych uczelni wytrenowali sztuczną inteligencję na publicznej bazie rządu USA z ok. 60 tys. odcisków. Dla pojedynczej pary odcisków trafność sięgnęła 77%. Sieć nie korzystała z minucji, lecz z kątów i krzywizn pętli i wirów w środku odcisku.[5][6]

Odciski palców koali są pod mikroskopem i gołym okiem podobne do ludzkich, opisali w 1997 r. Maciej Henneberg, Kosette M. Lambert i Chris M. Leigh. Listewki skórne na opuszkach są typowe dla wyższych naczelnych, a u innych ssaków występują sporadycznie. Koala to torbacz wspinający się po drzewach. Według autorów prawie identyczne wzory u linii ssaków rozdzielonych od co najmniej 70 mln lat, przystosowanych do wspinania i chwytania, wskazują, że ewolucja może często powtarzać przydatne rozwiązania.[7]

Angielski uczony Francis Galton zaproponował pierwszy prosty system klasyfikacji odcisków palców, dzieląc wzory na 3 grupy: łuki, pętle i wiry. Wcześniej potwierdził eksperymentalnie, że odciski palców są niepowtarzalne i trwałe. Jego system stał się podstawą klasyfikacji opracowanych przez Edwarda R. Henry’ego, późniejszego szefa londyńskiej policji, oraz przez Juana Vucetiche z Argentyny.[1]

Wariant systemu Henry’ego stosowany przez FBI wyróżnia 8 typów wzorów: pętlę promieniową, pętlę łokciową, pętlę podwójną, pętlę z kieszenią centralną, łuk zwykły, łuk namiotowy, wir zwykły i wzór przypadkowy. Wiry są zwykle okrągłe lub spiralne, łuki mają kształt kopca, a łuki namiotowe przypominają w środku iglicę. Pętle łokciowe opadają w stronę małego palca, a promieniowe w stronę kciuka.[1]

Pętle stanowią około 65% wszystkich wzorów odcisków palców, wiry około 30%, a łuki i łuki namiotowe razem około 5%. Najczęstszym wzorem jest pętla łokciowa, której listewki opadają w stronę małego palca. Odciski klasyfikuje się w 3 krokach: według kształtu wzoru, palca, na którym występuje, oraz wielkości, ustalanej przez liczenie listewek w pętlach i śledzenie ich w wirach.[1]

W lipcu 1858 r. William James Herschel, brytyjski urzędnik w Bengalu, odbił dłoń kontrahenta zamiast podpisu pod umową. Kierował wtedy okręgiem z siedzibą w Jungipoor nad rzeką Hooghly. Miejscowy przedsiębiorca Rajyadhar Konai zgodził się dostarczyć materiał do utwardzenia drogi. Herschel posmarował mu dłoń i palce domowym tuszem olejnym, a później napisał, że metodę zawdzięcza właśnie temu odciskowi dłoni Konaia z 1858 r.[8]

William James Herschel najstarszy odcisk własnych palców wykonał w czerwcu 1859 r. W książce z 1916 r. napisał, że zgadza się on z odciskami wykonanymi 57 lat później. W liście z 15 sierpnia 1877 r. z Hooghly pisał, że od kilku miesięcy stosuje odciski w więzieniu, w urzędzie rejestracji i wśród emerytów. Przy rejestracji umów urzędnik kazał odcisnąć 2 palce na dokumencie i w księdze.[8]

Anatomowie opisywali listewki skórne już wcześniej, ale zainteresowanie współczesną identyfikacją na podstawie odcisków palców zaczęło się w 1880 r. Wtedy brytyjskie czasopismo naukowe „Nature” opublikowało listy Brytyjczyków Henry’ego Fauldsa i Williama Jamesa Herschela, którzy opisali niepowtarzalność i trwałość odcisków palców. Ich obserwacje potwierdził później Francis Galton.[9][10][1]

Juan Vucetich, pracownik policji prowincji Buenos Aires w La Placie, w 1891 r. zaczął zbierać kartoteki odcisków palców oparte na wzorach Galtona. Pod koniec XIX w. dopracował własny system klasyfikacji, nazwany Argentyńskim Systemem Daktyloskopijnym. Opisał go w książce „Dactiloscopía comparada” („Daktyloskopia porównawcza”), wydanej w 1904 r. Jego system jest nadal używany w większości krajów hiszpańskojęzycznych.[11][12][1]

Argentyna w 1900 r. zaczęła wydawać rodzaj wewnętrznego paszportu, który zawierał odciski palców. Wcześniej, w sprawie z 1892 r., argentyński policjant Juan Vucetich pokazał, że odciski palców są przydatnym dowodem. Vucetich żył w latach 1858–1925. Pracował w Biurze Identyfikacji i Statystyki policji w La Placie.[13]

System klasyfikacji odcisków palców Galtona i Henry’ego opublikowano w czerwcu 1900 r., a w lipcu 1901 r. oficjalnie wprowadzono go w Scotland Yardzie. Szybko stał się podstawą kartotek Scotland Yardu. Od razu przyjęły go policje w krajach anglojęzycznych i dziś jest to najczęściej stosowana metoda klasyfikacji odcisków palców na świecie.[1][11]

W 1903 r. Will West trafił do więzienia federalnego w Leavenworth w stanie Kansas. Wyglądał prawie jak bliźniak Williama Westa, który odbywał tam już dożywocie za morderstwo, choć nie byli spokrewnieni. Porównanie ich odcisków palców wykazało, że wzory nie są do siebie podobne. Według FBI sprawa podważyła m.in. system pomiarów ciała Alphonse’a Bertillona, stosowany przez ok. 30 lat.[14]

Wydział Identyfikacji FBI w lipcu 1949 r. obchodził 25-lecie, a jego zbiory zawierały prawie 112 mln odcisków palców. Pierwsze odciski przesłano do Waszyngtonu w 1924 r. i wtedy trzeba było przyjąć system ich porządkowania. Wybrano system klasyfikacji Henry’ego, późniejszego komisarza Scotland Yardu. Odciski nadsyłało do FBI ponad 12 tys. instytucji.[14]

W 1924 r. w Stanach Zjednoczonych połączono 2 duże zbiory odcisków palców, tworząc zalążek kartoteki prowadzonej przez Wydział Identyfikacji FBI. Na początku XXI w. zawierała ona odciski ponad 250 mln osób. Choć metoda powstała w Wielkiej Brytanii, największy rozwój przeszła właśnie w USA. Kartoteki i wyszukiwanie odcisków skomputeryzowano, co pozwala znacznie szybciej porównywać ślady.[1]

Komendant Główny Policji Państwowej 4 października 1919 r. rozkazem nr 12 polecił przesyłać do Komendy Głównej przedmioty i narzędzia z miejsc przestępstw. Miały one zostać zbadane pod kątem śladów linii papilarnych. W pracy wykrywczej Policja Państwowa stosowała m.in. daktyloskopię.[15][16]

Komendant Główny Policji Państwowej zatwierdził, a potem wdrożył polską instrukcję daktyloskopijną 24 grudnia 1919 r. Odciski pobierano m.in. od aresztowanych, podejrzanych i osób wydalonych z kraju wyrokami sądów lub decyzjami administracyjnymi. Ważną rolę w rozwoju daktyloskopii odegrał premier Ignacy Jan Paderewski. Zaprosił do Polski angielską misję policyjną, która pracowała w kraju do października 1920 r.[16]

Wiktor Ludwikowski napisał „Podręcznik dla służby daktyloskopijnej”, wydany w Warszawie w styczniu 1920 r. Był to pierwszy polski podręcznik daktyloskopii. Ludwikowski opracował też 300-godzinny program kursu daktyloskopii dla 16 oficerów z prawie wszystkich komend wojewódzkich Policji Państwowej. W wywiadzie dla Kwartalnika Policyjnego nazwano go ojcem polskiej kynologii i daktyloskopii policyjnej.[17][18]

W lipcu 1922 r. w Komendzie Głównej Policji Państwowej utworzono IV Wydział Rejestracyjno-Pościgowy z 4 działami: fotografii, daktyloskopii oraz rejestru karnego i kartoteki. Wydział był centralą polskiej służby daktyloskopijnej. Prowadził kartotekę daktyloskopijną i wykonywał ekspertyzy śladów linii papilarnych. W ekspozyturach policyjno-śledczych w większych miastach działały biura daktyloskopijne.[18]

Wydział IV Komendy Głównej Policji Państwowej powołał w 1926 r. specjalną registraturę jednopalcową, czyli monodaktyloskopię. Miała ona zwiększyć wykrywalność przestępstw. Jej głównym celem było ustalanie tożsamości człowieka po śladach, które zostawił na miejscu zdarzenia.[16]

Centralna Registratura Daktyloskopijna, działająca w strukturze Centrali Służby Śledczej, w 1937 r. miała 635 tys. kart daktyloskopijnych. Prowadzenie centralnej rejestracji daktyloskopijnej należało do zadań Centrali Służby Śledczej. Po wojnie, 15 maja 1955 r., powstał Zakład Kryminalistyki w Oddziale Śledczym Komendy Głównej MO. Jego biuletyn to dzisiejsze „Problemy Kryminalistyki”, wydawane przez Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji.[15][16]

Centralny system AFIS polskiej Policji rozpoczął pracę w 2000 r. Wcześniej działał półautomatyczny program według koncepcji Jarosława Moszczyńskiego, a w 1997 r. w laboratorium policji w Elblągu uruchomiono system rosyjskiej firmy Papillon. W 2010 r. AFIS gruntownie zmodernizowano i przeniesiono bazy danych ze środowiska Versant do Oracle. Migracja objęła dane z ponad 3,3 mln kart daktyloskopijnych.[19][20]

Do 31 marca 2018 r. w polskim systemie AFIS zgromadzono obrazy z 3 951 256 kart daktyloskopijnych. Baza zawierała też 101 592 ślady palców pozostawione przez nieznane osoby. Podstawą prawną elektronicznego zbioru danych daktyloskopijnych jest art. 21h ustawy o Policji. Policja korzysta też z LiveScanerów, które wykonują cyfrowe karty daktyloskopijne.[19]

Od 2004 r. do polskiego systemu AFIS wprowadza się obrazy linii papilarnych dłoni. Do 31 marca 2018 r. zgromadzono w nim odciski dłoni 353 088 osób oraz 13 239 śladów dłoni nieznanych osób. W amerykańskim FBI odciski dłoni dodano do systemu NGI w maju 2013 r. Wcześniej system ten porównywał tylko odciski palców i kciuków.[19][21]

1 maja 2004 r. polski AFIS rozpoczął pierwszą międzynarodową wymianę danych daktyloskopijnych z Jednostką Centralną Eurodac. Automatyczną wymianę odcisków w ramach decyzji z Prüm Polska rozpoczęła 16 listopada 2015 r. Do marca 2018 r. zrealizowano w niej 23 618 zapytań. Trafienia uzyskano w 76 porównaniach karta/karta, 30 porównaniach ślad/karta i 4 porównaniach ślad/ślad.[19]

Ślady palców z miejsca przestępstwa zabezpiecza się na 1 z 2 sposobów, ale najpierw trzeba je ujawnić. Większość z nich jest bezbarwna, bo powstaje z potu i wydzieliny łojowej. Uwidacznia się je, posypując szarymi lub czarnymi proszkami zawierającymi kredę lub sadzę. Następnie ślad się fotografuje albo przenosi na lepką powierzchnię taśmy.[1]

Przy pobieraniu odcisków każdy z 10 palców starannie przetacza się na specjalnej karcie, tak by uzyskać jasnoszary odcisk z wyraźnymi przerwami między listewkami. Wcześniej palce czyści się benzenem lub eterem, suszy i przetacza po szklanej płytce pokrytej farbą drukarską. Zbiera się też odciski wszystkich palców przyłożonych jednocześnie.[1]

Na wzór odcisków palców powstały co najmniej 2 inne metody identyfikacji. Spektrograf dźwięku zapisuje graficznie częstotliwość, czas trwania i natężenie głosu, tworząc tzw. odcisk głosu. Z kolei „odcisk genetyczny” DNA to analiza fragmentów DNA różniących się u poszczególnych ludzi. Pozwala przypisać ślady, np. krew lub włosy, do podejrzanego i jest stosowany także w ustalaniu ojcostwa.[1]

7 września 2014 r. system NGI w pełni zastąpił w FBI starszy IAFIS. IAFIS działał od lipca 1999 r., kosztował 640 mln dolarów i zawierał ponad 77 mln rekordów. Już w 2011 r. nowy algorytm AFIT, 1. etap budowy NGI, podniósł trafność automatycznego dopasowania odcisków z 92% do ponad 99%. Czas odpowiedzi skrócił się wtedy z 2 godzin do 1 w sprawach karnych i z 24 do 12 godzin w sprawach cywilnych.[22]

System NGI, wprowadzany przez FBI od 2010 r., przeszukuje ponad 100 mln rekordów. Trafność wyszukiwania śladów utajonych, czyli niewidocznych gołym okiem śladów z miejsc przestępstw, wzrosła z 27% w starym systemie IAFIS do ponad 81%. Według FBI takie wyszukiwanie jest 3 razy dokładniejsze niż przy starym algorytmie. Z systemu korzysta ponad 18 tys. agencji i partnerów.[21][22]

Automatyczny system identyfikacji odcisków palców INTERPOL-u, czyli AFIS, działa od 2000 r. Zawiera ponad 220 tys. rekordów daktyloskopijnych, z których korzystają państwa członkowskie. W 2019 r. INTERPOL przeprowadził dzięki niemu ponad 1600 identyfikacji. Według INTERPOL-u nie ma 2 osób o takich samych odciskach palców, nawet wśród bliźniąt jednojajowych.[23][24]

Eurodac, unijna baza danych do identyfikacji osób ubiegających się o azyl i migrantów o nieuregulowanym statusie, powstała w 2000 r. Zreformowano ją w 2013 r., a zmiany obowiązują od 2015 r. W 2024 r. Parlament Europejski przyjął nowe rozporządzenie 404 głosami przy 202 przeciwnych i 16 wstrzymujących się. Obniża ono wiek, od którego pobiera się dane dziecka, z 14 do 6 lat.[25]

Paszporty wydawane w Polsce od 29 czerwca 2009 r. zawierają 2 cechy biometryczne, w tym linie papilarne. Początkowo odciski palców pobierano od osób od 6. roku życia. Od 21 czerwca 2013 r. organy paszportowe pobierają je dopiero od 12. roku życia. Ostatnim dniem pobierania odcisków od dzieci w wieku 6–12 lat był 20 czerwca 2013 r.[26]

Nowe dowody osobiste z odciskami palców wdrożono w Polsce 7 listopada 2021 r. Zmiana wynika z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2019/1157 z 20 czerwca 2019 r. Warstwa elektroniczna dowodu zawiera 2 odciski palców w formacie cyfrowym. Dzieciom do 12. roku życia wydaje się dowód na 5 lat bez pobierania odcisków, a starszym osobom na 10 lat.[27][28]

Odciski palców pobrane do dowodu osobistego są automatycznie usuwane z rejestru po odebraniu dokumentu albo po 90 dniach od jego wydania, jeśli nikt go nie odebrał. Są one więc gromadzone w systemie teleinformatycznym tylko czasowo. Gdy od osoby chwilowo nie można pobrać odcisków, otrzymuje ona dowód ważny 12 miesięcy.[29][27]