Ciekawostki o leworęczności: 37 sprawdzonych faktów

Metaanaliza opublikowana w 2020 r., złożona z 5 metaanaliz, wykazała, że odsetek leworęcznych wynosi od 9,3% przy najostrzejszym kryterium do 18,1% przy najłagodniejszym, czyli licząc wszystkich, którzy nie są wyraźnie praworęczni. Najlepszym ogólnym oszacowaniem jest 10,6%. Wynik zależy od sposobu mierzenia ręczności, roku badania, płci i pochodzenia uczestników.[1]

Autorzy metaanalizy z 2020 r. zauważyli, że w różnych regionach świata utrzymuje się podobna proporcja: mniej więcej 1 leworęczny na 10 osób. Uważają, że wszędzie działają te same mechanizmy ewolucyjne, a czynniki kulturowe, np. presja, by nie używać lewej ręki, zmieniają jedynie skalę zjawiska. Leworęczni występowali w populacjach ludzkich od czasów prehistorycznych.[1][2]

Metaanaliza 144 badań z udziałem 1 787 629 osób, opublikowana w 2008 r., wykazała, że szansa leworęczności u mężczyzn jest 1,23 raza większa niż u kobiet. Autorzy uznali tę różnicę za istotną i trwałą. Według omówienia Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego oznacza to, że gdy leworęcznych jest dokładnie 10% kobiet, wśród mężczyzn jest ich około 12%.[3][4]

Badanie 54 270 osób z 25 732 rodzin bliźniąt z Australii i Holandii, opublikowane w 2009 r., porównało odsetek leworęcznych w obu krajach. W Australii leworęcznych było 14,6% mężczyzn i 12,5% kobiet. W Holandii odsetki były wyższe: 17,6% wśród mężczyzn i 15,2% wśród kobiet. W obu próbach leworęczność częściej dotyczyła mężczyzn.[5]

Badanie około 500 tys. uczestników brytyjskiego UK Biobank wykazało, że prawdopodobieństwo leworęczności zależało od roku i miejsca urodzenia, najpewniej z przyczyn kulturowych. Znaczenie miały też m.in. masa urodzeniowa, urodzenie w ciąży mnogiej, pora roku urodzenia i płeć. Wszystkie te czynniki razem bardzo słabo pozwalały jednak przewidzieć, czy dana osoba będzie leworęczna.[6]

Najstarszym znanym dowodem praworęczności jest górna szczęka Homo habilis oznaczona OH-65 sprzed 1,8 mln lat, znaleziona w korycie strumienia w wąwozie Olduvai w Tanzanii. Na jej przednich zębach widać sieć głębokich, ukośnych rys, które biegną głównie z lewej strony w dół na prawo. Według autorów badania z 2016 r. osobnik ten trzymał przedmioty w ustach i obrabiał je prawą ręką.[7][8]

Zęby ludzi sprzed ponad 500 tys. lat z jaskini Sima de los Huesos koło Burgos w Hiszpanii oraz zęby europejskich neandertalczyków wskazują, że praworęcznych było wśród nich 93,1%. Badanie prowadził zespół Davida Frayera z University of Kansas. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Laterality” pod tytułem „More than 500,000 years of right-handedness in Europe”.[9]

Przegląd z 2017 r. zebrał dane o ręczności 120 osobników z 5 różnych gatunków człowieka, żyjących na przestrzeni niemal 2 mln lat. Według katalońskiego instytutu IPHES już neandertalczycy sprzed 130 tys. lat mieli na poziomie populacji utrwaloną preferencję jednej ręki, tak jak nasz gatunek. Pracę „Right-handed fossil humans” opublikowało czasopismo „Evolutionary Anthropology”.[10]

W górnym paleolicie, około 35–10 tys. lat temu, ludzie w jaskiniach Europy Zachodniej malowali „negatywy dłoni”: przykładali dłoń do skały i wydmuchiwali na nią barwnik przez rurkę trzymaną w drugiej ręce. Pozwala to ustalić, ilu wtedy było leworęcznych. Badanie z 2004 r. porównało to z francuskimi studentami wykonującymi to samo zadanie i nie wykazało różnicy w odsetku leworęcznych.[11]

Według pracy z 1996 r. odsetek leworęcznych wynosi 10–13% i najwyraźniej nie zmienił się od neolitu. Autorzy zastanawiali się, dlaczego tak stała mniejszość przetrwała tysiące lat. Zaproponowali wyjaśnienie, że leworęczni mają przewagę w walce, bo przeciwnicy rzadko się z nimi stykają, a przewaga ta działa tylko dopóki leworęcznych jest niewielu.[12]

Badacze Faurie i Raymond porównali w 8 społecznościach tradycyjnych z różnych części świata odsetek leworęcznych z liczbą zabójstw. Wyniki opublikowane w 2005 r. w „Proceedings of the Royal Society B” wykazały dodatnią zależność: im wyższy wskaźnik zabójstw, tym więcej leworęcznych. Autorzy uznali to za poparcie hipotezy, że leworęczność utrzymuje się dzięki przewadze, jaką daje rzadkość w walce.[13][14]

Według badania z 2007 r. odsetek leworęcznych w Anglii spadł z szacowanych 20% wśród urodzonych ok. 1840 r. do około 3% wśród urodzonych 50 lat później. Psycholog Chris McManus i Alex Hartigan policzyli 391 osób machających do kamery na filmach Mitchella i Kenyona. Najmniej leworęcznych było wśród urodzonych w latach około 1890–1910, a dziś leworęczni stanowią około 11% Brytyjczyków. Machanie jest odruchem spontanicznym, więc nie zależy od presji, jakiej podlegało pisanie.[15][16][17]

Badanie z 1996 r. porównało odsetek leworęcznych w całej populacji i wśród sportowców. W sportach, w których zawodnicy bezpośrednio rywalizują ze sobą i jest w nich element walki, leworęcznych było więcej, a w niektórych kategoriach nawet 50%. W sportach bez bezpośredniej rywalizacji takiej nadreprezentacji nie było. Leworęcznych jest też więcej wśród mężczyzn niż wśród kobiet.[12]

Badanie z 2017 r. porównało odsetek leworęcznych w światowych rankingach różnych gier z piłką. Rósł on od 8,7% w sportach z małą presją czasu do 30,39% w sportach z dużą presją czasu. Wyraźną nadreprezentację leworęcznych autor stwierdził tylko w baseballu, krykiecie i tenisie stołowym. Według niego sama rzadkość leworęcznych i bezpośrednia rywalizacja nie wystarczają, by dawać im przewagę.[18]

Według Międzynarodowej Federacji Tenisa Stołowego (ITTF) leworęczni stanowili 45% pierwszej 10 rankingu mężczyzn, 30% pierwszej 50 i około 24% pierwszej 200. Wśród kobiet ich odsetek wynosił około 19%. To znacznie więcej niż około 10% leworęcznych w całej populacji. ITTF powołuje się na analizę Floriana Loffinga z Instytutu Nauk o Sporcie Uniwersytetu w Oldenburgu.[19]

Wśród zawodników Major League Baseball z lat 1871–2009 leworęcznych było 32,9%, wynika z zestawienia Daniela Abramsa i Marka Panaggio. Autorzy oparli się na bazie Lahman Baseball Database. W tej samej pracy przyjęli, że ogólnie leworęczny jest mniej więcej 1 człowiek na 10. Odsetek leworęcznych w baseballu jest więc ponad 3 razy wyższy niż w całej populacji.[20]

W rankingu 200 najlepszych bokserów w 7 kategoriach wagowych z września 2010 r. leworęcznych było 20,1%. W pierwszej 25 rankingu Międzynarodowej Federacji Szermierczej w każdej broni leworęczni stanowili 20,0% mężczyzn w 2010 r. i 25,3% kobiet w 2011 r. Dane zestawili Daniel Abrams i Mark Panaggio w pracy o przewadze leworęcznych sportowców.[20]

Wśród najlepiej zarabiających golfistów PGA TOUR z 2009 r. leworęcznych było 4,2%, a wśród najlepiej zarabiających golfistek LPGA z 2010 r. nie było żadnej leworęcznej. Niski odsetek, 6,7%, miała też grupa rozgrywających w lidze futbolu amerykańskiego NFL przed sezonem 2010. To mniej niż około 10% leworęcznych w całej populacji.[20]

Przegląd badań z 2013 r. wskazuje, że płód wykazuje przewagę jednej strony ciała od 10. tygodnia ciąży, czyli odkąd samodzielnie porusza rękami. To zapowiedź preferencji ręki widocznej po urodzeniu. Autor uważa, że pojawienie się tej przewagi jest kontrolowane genetycznie i należy do podstawowych cech rozwoju człowieka przed narodzinami.[21]

Zespół z Uniwersytetu Ruhry w Bochum zbadał aktywność genów w rdzeniu kręgowym płodów od 8. do 12. tygodnia ciąży. Już w 8. tygodniu wykrył wyraźne różnice między lewą a prawą stroną w odcinkach, które sterują ruchami rąk i nóg. Według autorów o tym, czy człowiek jest prawo- czy leworęczny, decyduje nie mózg, lecz rdzeń kręgowy. Wyniki opublikowano w 2017 r. w czasopiśmie „eLife”.[22][23]

W badaniu ultrasonograficznym 224 płodów, opisanym w 1990 r., tylko 12 płodów, czyli 5,4%, wolało ssać lewy kciuk. Pozostałe 94,6% ssało prawy kciuk. Według Uniwersytetu Ruhry w Bochum od 13. tygodnia ciąży płód częściej ssie albo prawy, albo lewy kciuk. Badanie prowadził zespół Petera Heppera.[24][25][26]

Badanie z 2005 r. sprawdziło ręczność 75 dzieci w wieku 10–12 lat, których ssanie kciuka obserwowano jeszcze przed urodzeniem. Wszystkie 60 dzieci, które jako płody ssały prawy kciuk, były praworęczne. Spośród 15 dzieci, które ssały lewy kciuk, 10 było leworęcznych, a 5 praworęcznych. Badanie przeprowadził zespół z Queen’s University Belfast.[27][24]

Badanie 25 732 rodzin bliźniąt z Australii i Holandii wykazało, że addytywne wpływy genetyczne wyjaśniają 23,64% zmienności ręczności. Pozostałe 76,36% przypada na wpływy środowiska, których rodzeństwo nie dzieli ze sobą. Autorzy nie znaleźli dowodów, by na ręczność bliźniąt wpływało przekazywanie hormonów, efekt lustrzanego odbicia czy inne czynniki właściwe tylko bliźniętom.[5]

Badanie danych 1 766 671 osób, opublikowane w 2021 r., wskazało 41 miejsc w genomie związanych z leworęcznością i 7 związanych z oburęcznością. Wyniki pokazują, że ręczność zależy od bardzo wielu genów naraz, a nie od 1 „genu leworęczności”. Geny leworęczności i oburęczności są ze sobą słabo powiązane, więc te 2 cechy kształtują w dużej mierze inne mechanizmy.[28]

Pochodzenie ręczności wyjaśniają 3 hipotezy, a jedna z obserwacji Britanniki mówi, że leworęczni rodzice częściej mają leworęczne dzieci niż rodzice praworęczni. Badanie UK Biobank wykazało jednak, że leworęczność jest dziedziczna tylko w bardzo małym stopniu. Spory trwają: część badaczy wskazuje geny, część wychowanie, a inni wpływy w czasie ciąży. Możliwe, że każda z tych hipotez jest po części słuszna.[29][6]

W ciągu 1. roku życia większość dzieci zmienia ulubioną rękę 1 lub 2 razy. Już po urodzeniu większość niemowląt częściej porusza jedną ręką, zwykle prawą. Konsekwencja w wyborze ręki rośnie z wiekiem, co najmniej do końca wieku przedszkolnego. Nawet gdy celowo nie pozwala się dziecku wyrobić preferencji, i tak zaczyna ono faworyzować jedną rękę.[30]

Ludzi zwykle dzieli się na 3 grupy: praworęcznych, leworęcznych i oburęcznych, czyli tych, którzy równie sprawnie posługują się obiema rękami. Ludzie bardzo się jednak różnią tym, do jakich czynności używają danej ręki i jak duża jest różnica w sprawności rąk. Według Britanniki prawdopodobnie nikt nie posługuje się wyłącznie prawą albo wyłącznie lewą ręką.[30]

Badanie 297 zdrowych osób, w tym 153 leworęcznych, opublikowane w 2014 r., sprawdziło, która półkula mózgu odpowiada za mowę. Wyraźną przewagę prawej półkuli miało 7% leworęcznych i żaden z praworęcznych. U 88% praworęcznych za mowę odpowiadała w typowy sposób lewa półkula. Według autorów ta sama strona dominuje dla ręki i dla mowy niewiele częściej, niż wynikałoby z przypadku.[31]

Poza ręcznością ludzie mają co najmniej 2 inne przykłady lateralizacji, czyli przewagi jednej strony ciała: nożność, czyli ulubioną nogę, i dominację oka, czyli większe poleganie na obrazie z jednego oka. Ręczność jest z nich najbardziej widoczna. Ręka dominująca nie zawsze jest jednak po tej samej stronie co dominująca noga, a prawe oko dominuje u około 3/4 praworęcznych i 1/3 leworęcznych.[30]

Metaanaliza 164 badań obejmujących 145 135 osób, opublikowana w 2020 r., wykazała, że przy najostrzejszym kryterium lewą nogę woli 12,10% ludzi. Lewonożnych było 60,1% leworęcznych i tylko 3,2% praworęcznych. Mężczyźni o 4,1% częściej niż kobiety nie byli prawonożni. Badanie prowadził zespół z Niemiec, Grecji i Wielkiej Brytanii, m.in. z Uniwersytetu Ruhry w Bochum.[32][33]

Od początku 15. wieku angielskie słowo „sinister” znaczy „podyktowany złą wolą”, choć łacińskie „sinister” oznaczało po prostu „lewy, po lewej stronie”, w przeciwieństwie do „dexter”, czyli „prawy” i „zręczny”. Złe znaczenie wzięło się z wróżenia: znaki, zwłaszcza loty ptaków, widziane po lewej stronie zapowiadały nieszczęście. U rzymskich augurów, którzy patrzyli na południe, lewa strona była jednak pomyślna.[34]

Angielskie słowo „left” od około 1200 r. oznacza lewą stronę, przeciwną do prawej. Prawdopodobnie pochodzi od staroangielskiego „lyft”, czyli „słaby, głupi”. Polityczne znaczenie lewicy wzięło się podobno z francuskiego Zgromadzenia Narodowego z 1789 r., w którym szlachta siedziała po prawej stronie przewodniczącego, a stan trzeci po lewej.[35]

Słowo „mańka”, od którego pochodzi „mańkut”, Polacy zapożyczyli w 16. wieku z włoskiego, w którym „manca” oznacza lewą rękę lub lewą stronę. Dawniej „mańkut” było neutralnym określeniem osoby leworęcznej, a dziś jest określeniem nieeleganckim. Zwrot „zażyć z mańki” znaczył pierwotnie pokonać kogoś podstępnie, atakiem z niespodziewanej, bo lewej strony, a dziś znaczy użyć wobec kogoś podstępu.[36]

Księga Sędziów (20,16) podaje, że wśród całego tego ludu było 700 wybranych mężczyzn leworęcznych, a każdy z nich procą trafiał kamieniem w włos. Według podręcznika dla tłumaczy Biblii z 2019 r. trafianie w włos to najpewniej przesada. Hebrajskie określenie leworęcznego znaczy dosłownie „związany” lub „ograniczony w prawej ręce”.[37][38]

Pierwszy Międzynarodowy Dzień Leworęcznych zorganizował 13 sierpnia 1992 r. Left-Handers Club, założony w 1990 r. Od tego czasu święto przypada co roku 13 sierpnia. Część źródeł przypisuje pomysł Amerykaninowi Deanowi R. Campbellowi, który miał zaproponować tę datę w 1976 r., ale klub nie ma o tym dalszych informacji. Dzień Leworęcznych obchodzi się także w Polsce.[39][40]

Leworęczność występuje u dzikich kangurów, wykazało badanie z 2015 r., w którym naukowcy przez 18 tygodni fotografowali kangury i walabie w Australii, m.in. na Tasmanii. Lewą łapę wyraźnie preferowały kangury olbrzymie i kangury rude, np. przy czyszczeniu nosa czy zrywaniu liści. Walabie rudokarkie lewą łapą wykonywały precyzyjne czynności, a prawą te, które wymagają siły.[41][42]

Badanie 322 papug z 16 australijskich gatunków, opublikowane w 2011 r., wykazało, że wybór oka do oglądania pokarmu wyjaśnia 99% zmienności w wyborze nogi. Według kierującego badaniem Culuma Browna około 47% papug było „leworęcznych”, 33% „praworęcznych”, a reszta oburęczna. Wszystkie kakadu żółtoczube, które widzieli badacze, były „leworęczne”.[43][44]