Ciekawostki o ryżu: 39 sprawdzonych faktów

Udomowienie ryżu mogło zacząć się ok. 9400 lat temu w Shangshan w dolnym biegu Jangcy, wynika z badania zespołu Lu Houyuana z Chińskiej Akademii Nauk, opublikowanego w 2017 r. w „PNAS”. Badacze datowali fitolity, czyli krzemionkowe drobiny z liści ryżu, na 9417–9134 lata. We wczesnych fazach stanowisk Shangshan i Hehuashan ok. 36% fitolitów miało ponad 9 „łusek”, typowych dla ryżu udomowionego, a w późnych fazach stanowisk Hehuashan i Huxi ok. 60%.[1][2]

Najstarsze znane w Azji Wschodniej piwo ryżowe warzono ok. 10 000 lat temu w osadzie Shangshan w prowincji Zhejiang, wykazał zespół Liu Li ze Stanford University i Chińskiej Akademii Nauk. Badacze przeanalizowali 12 fragmentów naczyń z wczesnej fazy osady, datowanej na 10 000–9000 lat temu. Znaleźli w nich m.in. pleśnie z rodzaju Monascus i komórki drożdży, ślady fermentacji ryżu. Wyniki opublikowano w „PNAS” w grudniu 2024 r.[3][4][5]

Ryż azjatycki dotarł z dorzecza Jangcy do doliny Żółtej Rzeki ok. 5000 lat temu, podaje Crop Trust, międzynarodowa organizacja wspierająca banki genów. Wkrótce potem trafił na wschód, do Korei i Japonii, a szlakami handlowymi na zachód, do Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Długie, puszyste ziarna odmian indica wykształciły się prawdopodobnie w północno-zachodniej części subkontynentu indyjskiego.[6]

Ludzie uprawiają 2 gatunki ryżu: ryż azjatycki (Oryza sativa) i ryż afrykański (Oryza glaberrima), podaje Crop Trust. Ryż afrykański udomowiono w Afryce Zachodniej z dzikiego gatunku Oryza barthii. Plonuje słabiej niż azjatycki, ale dobrze znosi upał, suszę, szkodniki i choroby. Z krzyżówek obu gatunków powstały odmiany NERICA („New Rice for Africa”), które podwoiły plony drobnych rolników.[6]

Ziarna ryżu z wykopalisk w Monte Castelo na terenie dzisiejszej Brazylii zaczęły się powiększać ok. 4000 lat temu, co świadczy o ich uprawie przez ludzi, podaje Crop Trust. Uprawę tego lokalnego ryżu zakończyła europejska kolonizacja i roślina zniknęła z pól. Jego dziki krewny, gatunek Oryza alta, nadal rośnie w Ameryce Południowej.[6]

Ryż zaczęto uprawiać we Włoszech w 15. stuleciu, a do Ameryki Północnej trafił w 17. stuleciu, podaje Encyclopaedia Britannica. Wcześniej, w 4. stuleciu p.n.e., uprawy ryżu zastał w Babilonii Aleksander Wielki. Przez wiele lat głównym stanem uprawiającym ryż w USA była Karolina Południowa.[7]

Uprawa ryżu dotarła na niziny prowincji Werona na początku 16. stulecia, podaje Komisja Europejska. Nadzorował ją specjalny urząd powołany przez Senat Wenecki w 1545 r. Popularność weroneńskiego ryżu rosła w 17. i 18. stuleciu, a dziś region słynie z odmiany Vialone Nano.[8]

W roku gospodarczym 1927/28 Polska sprowadziła 98 477 t ryżu o wartości 63,2 mln zł, wynika z tabeli w czasopiśmie „Rolnik Ekonomista” z 1 lutego 1932 r. W latach 1930/31 przywóz wyniósł 67 449 t, a wywóz 10 833 t. Autor artykułu, dr B. Dederko, pisał, że „ryż staje się bardzo niebezpiecznym konkurentem dla kasz krajowych” i wypiera z rynku jęczmień oraz kasze.[9]

W okresie międzywojennym w Gdyni działała łuszczarnia ryżu, o czym pisał w 1932 r. „Rolnik Ekonomista”. Przed jej założeniem Polska sprowadzała głównie ryż polerowany, a po uruchomieniu łuszczarni zaczęła kupować ryż w łusce do dalszej obróbki. 31 października 1931 r. cło na ryż podniesiono z 56 gr do 2 zł 80 gr od 100 kg, a ryż łamany trafiał głównie do produkcji krochmalu.[9]

Ryż siewny (Oryza sativa) to jednoroczna trawa, która dorasta do ok. 1,2 m wysokości, podaje Encyclopaedia Britannica. Zbiór następuje po 80–200 dniach, zależnie od odmiany. Ryż uprawia się zarówno na terenach wyżynnych z regularnymi opadami, jak i na nizinach nadmorskich, w deltach i dorzeczach rzek.[7]

Ryż rośnie na polu zalanym wodą na 5–10 cm, bo przenosi tlen z liści do korzeni, podaje Encyclopaedia Britannica. Pole zalewa się przed przesadzeniem roślin. Siewki w wieku 25–50 dni przesadza się na pole ryżowe po 2–5 sztuk w kępie, w rzędach oddalonych o 20–30 cm.[7]

Dziki ryż (Zizania aquatica), trawa dorastająca do 0,9–3 m, to tylko daleki krewny ryżu siewnego, a nie jego dzika forma, podaje Encyclopaedia Britannica. Obie rośliny należą do rodziny traw. Jego dojrzałe ziarna mają kolor od ciemnobrązowego po fioletowoczarny i długość 1–2 cm.[7]

W samych Indiach istnieje ponad 8000 odmian ryżu, a na Filipinach ponad 3500, podaje Encyclopaedia Britannica. Odmiany ryżu różnią się m.in. długością okresu wegetacji: zbiór następuje po 80–200 dniach. Część odmian uprawia się na polach zalewanych, a część na terenach wyżynnych, nawadnianych tylko deszczem.[7]

Genom ryżu liczy 389 mln par zasad, a jego dokładną sekwencję, obejmującą 95% genomu, opublikował 11 sierpnia 2005 r. w „Nature” Międzynarodowy Projekt Sekwencjonowania Genomu Ryżu. Mapę genomu ryżu ukończono w 2002 r., podaje FAO. Ta wiedza miała pomóc w hodowli odmian o wyższych plonach.[10][11]

W genomie ryżu zidentyfikowano 37 544 geny kodujące białka, niezwiązane z elementami ruchomymi DNA, podał w 2005 r. Międzynarodowy Projekt Sekwencjonowania Genomu Ryżu. Dla 71% z nich znaleziono prawdopodobny odpowiednik u rzodkiewnika pospolitego (Arabidopsis), rośliny modelowej z rodziny kapustowatych. W odwrotnym porównaniu odpowiednik w ryżu miało 90% białek rzodkiewnika.[10]

Międzynarodowy Bank Genów Ryżu w Międzynarodowym Instytucie Badań nad Ryżem (IRRI) na Filipinach przechowuje 132 627 próbek ryżu, podaje Crop Trust. Bank działa od 1960 r. i co roku wysyła 13 584 próbki. Ponad 5000 filipińskich próbek przekazał rolnikom z południowo-środkowej części wyspy Luzon.[12]

W międzynarodowej bazie Genesys zarejestrowano 259 146 próbek ryżu azjatyckiego (Oryza sativa), z czego 126 973 w banku genów IRRI, podaje Crop Trust. Kolejne 36 252 próbki przechowuje Dale Bumpers National Rice Research Center w Arkansas w USA. Najwięcej próbek pochodzi z USA (35 012), Indii (19 085) i Brazylii (15 981).[6]

W Światowym Skarbcu Nasion na Svalbardzie zabezpieczono kopie 133 264 próbek ryżu azjatyckiego i 5652 próbek ryżu afrykańskiego, podaje Crop Trust. To zapasowe duplikaty kolekcji z banków genów. Gdyby oryginalne próbki uległy zniszczeniu, nasiona można odtworzyć z kopii przechowywanych w Arktyce.[6]

Bank genów AfricaRice przechowuje 4752 z 6562 próbek ryżu afrykańskiego (Oryza glaberrima) zarejestrowanych w bazie Genesys, podaje Crop Trust. Najwięcej próbek pochodzi z Liberii (1514), Nigerii (1500) i Wybrzeża Kości Słoniowej (764). Ryż afrykański jest mniej plenny od azjatyckiego, ale odporniejszy na upał, suszę i choroby.[6]

Międzynarodowy Instytut Badań nad Ryżem (IRRI) wprowadził 28 listopada 1966 r. odmianę IR8, nazwaną przez media „cudownym ryżem”. Była to pierwsza skuteczna półkarłowa odmiana ryżu, czyli o skróconej słomie. IR8 uważa się za początek zielonej rewolucji w uprawie ryżu, a jeszcze w tym samym roku odmiana trafiła do Ameryki Łacińskiej, zaczynając od Kolumbii.[13]

Ryż IR8 powstał z krzyżówki wykonanej w 1962 r. przez zespół Petera Jenningsa z IRRI: karłowej odmiany Dee-geo-woo-gen z Tajwanu i wysokiej odmiany Peta z Indonezji. W 1963 r. badacze ustalili, że niski wzrost zapewnia pojedynczy gen recesywny, nazwany później sd-1. W 1964 r. Hank Beachell wybrał z potomstwa jedną roślinę, z której wyprowadzono linię IR8-288-3.[13]

Pierwszą wysokoplonową odmianę ryżu hybrydowego wyhodował w 1973 r. chiński agronom Yuan Longping, nazywany „ojcem ryżu hybrydowego”, podaje IRRI. Osiągnął to po niemal 10 latach badań. W 2004 r. otrzymał Światową Nagrodę Żywnościową (World Food Prize), przyznawaną za zwiększanie ilości, jakości lub dostępności żywności.[14]

Ryż hybrydowy trzeciej generacji, rozwijany przez zespół Yuana Longpinga, dał w doświadczeniu w prowincji Hunan 911,7 kg ziarna z jednego mu, czyli ok. 667 m², podaje IRRI. Yuan szacował, że zastąpienie połowy światowych upraw ryżu odmianami hybrydowymi o 2 t/ha wyższym plonie zwiększyłoby światowe zbiory o 150 mln t rocznie. Według niego wyżywiłoby to 400–500 mln ludzi więcej.[14]

Filipiny jako pierwszy kraj na świecie dopuściły do uprawy złoty ryż (Golden Rice) 21 lipca 2021 r., podaje Departament Rolnictwa USA (USDA FAS). Tę genetycznie zmodyfikowaną odmianę opracowano tak, by zawierała dużo beta-karotenu. Projekt prowadziły przez 20 lat filipiński instytut PhilRice i IRRI, a złoty ryż był drugim produktem GMO dopuszczonym do uprawy na Filipinach.[15]

Po raz pierwszy w historii ryż przeszedł w kosmosie pełny cykl życia, od kiełkowania do wydania nasion, podczas 120-dniowego eksperymentu na chińskiej stacji kosmicznej Tiangong w 2022 r., podaje agencja Xinhua za Chińską Akademią Nauk. Naukowcy wysłali na orbitę 6 nasion ryżu w module Wentian. Tajkonauci uzyskali z nich 59 nasion i przywieźli je na Ziemię.[16]

Z 59 nasion ryżu wyhodowanych w 2022 r. na stacji Tiangong chińscy naukowcy uzyskali na Ziemi ok. 10 000 nowych nasion, podaje Chińska Akademia Nauk. W 2024 r. w ośrodku hodowli roślin w Szanghaju kłosy tego ryżu dojrzały po ponad 100 dniach wzrostu. Zawartość glukozy i fruktozy w nasionach z kosmosu badacze ocenili na ok. 5–6 razy wyższą niż w zwykłych nasionach.[16]

W samej Azji ponad 2 mld ludzi czerpie z ryżu i produktów z ryżu 60–70% energii z pożywienia, podaje FAO. Na całym świecie ryż jest podstawowym pożywieniem ponad połowy ludności. Według FAO uprawa ryżu jest głównym zajęciem i źródłem dochodu ok. 100 mln gospodarstw domowych w Azji i Afryce.[11]

Ryż uprawia się w 113 krajach, na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, podaje FAO. Ok. 4/5 światowego ryżu wytwarzają drobni rolnicy w krajach o niskich dochodach i rozwijających się, a większość zbiorów zjada się na miejscu. W latach 90. XX w. ok. 11% światowej powierzchni zbiorów ryżu stanowiły uprawy wyżynne, niezalewane wodą.[11][17]

Zgromadzenie Ogólne ONZ ogłosiło 16 grudnia 2002 r., że 2004 będzie Międzynarodowym Rokiem Ryżu, podaje FAO. Wniosek złożyły 44 państwa członkowskie ONZ, a oficjalnym hasłem roku zostało „Rice is Life” („Ryż to życie”). Obchody zainaugurowano 31 października 2003 r. w siedzibie ONZ w Nowym Jorku.[11][17]

W sezonie 2024/25 Indie zostały największym producentem ryżu na świecie, wyprzedzając Chiny, prognozował Departament Rolnictwa USA (USDA). Placówka USDA w Nowym Delhi szacowała zbiory Indii na 147 mln t ryżu łuskanego, a Chin na 145,3 mln t. W sezonie 2025/26 Indie zebrały według USDA ok. 154 mln t, a Chiny ok. 146,3 mln t.[18][19]

W sezonie 2025/26 świat wyprodukował ok. 545,7 mln t ryżu łuskanego, podaje Departament Rolnictwa USA (USDA). W handlu międzynarodowym w tym sezonie znajdzie się według szacunku USDA ok. 59,6 mln t, czyli ok. 11% zbiorów. Największymi importerami wśród krajów wymienionych przez USDA mają być Filipiny (5,5 mln t) i Chiny (4 mln t).[19]

W sezonie 2025/26 Indie wyeksportują ok. 23 mln t ryżu, czyli ok. 39% światowego handlu, szacuje Departament Rolnictwa USA (USDA). Kolejni eksporterzy, Wietnam i Tajlandia, mają sprzedać ok. 8,1 mln t i 7 mln t. Na sezon 2026/27 USDA prognozuje eksport Indii na 24 mln t.[19]

Tarasy ryżowe ludu Ifugao w górach Kordyliery na Filipinach są uprawiane od 2000 lat, a w 1995 r. trafiły na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wpis obejmuje 5 skupisk najlepiej zachowanych tarasów w 4 gminach. W latach 2001–2012 tarasy były na liście światowego dziedzictwa w zagrożeniu.[20]

Krajobraz kulturowy tarasów ryżowych Honghe Hani w chińskiej prowincji Junnan obejmuje 16 603 ha i od 2013 r. jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Lud Hani rozwija tam system kanałów nawadniających od 1300 lat. Mieszkańcy żyją w 82 wioskach położonych między lasami na szczytach gór a tarasami.[21]

Na zboczach gór w krajobrazie Honghe Hani w Chinach między lasem a dnem doliny leży miejscami nawet 3000 tarasów ryżowych, podaje UNESCO. Tarasy budowano średnio na stokach o nachyleniu 25%. Wodę doprowadzają 4 główne kanały i 392 rowy o łącznej długości 445,83 km, utrzymywane wspólnie przez mieszkańców.[21]

Ryż uprawia się w 8 państwach Unii Europejskiej: we Włoszech, Hiszpanii, Grecji, Portugalii, Francji, Bułgarii, Rumunii i na Węgrzech, podaje Komisja Europejska. Włochy mają ok. 50%, a Hiszpania ok. 30% unijnej powierzchni i produkcji ryżu. Uprawy w UE zajmują ok. 425 000 ha i dają ok. 3 mln t ryżu niełuskanego.[22]

Unia Europejska importuje ok. 1,2 mln t ryżu łuskanego rocznie, głównie długoziarnistego ryżu typu indica, podaje Komisja Europejska. Ok. 75% unijnej produkcji to ryż typu japonica, jedzony głównie na południu Europy. Ryż indica stanowi ok. 25% produkcji w UE i jest jedzony głównie na północy kontynentu.[22]

Riso Nano Vialone Veronese w 1996 r. jako pierwszy ryż w Europie otrzymał chronione oznaczenie geograficzne (ChOG), podaje Komisja Europejska. Odmianę Vialone Nano zaczęto uprawiać w 1937 r., a do prowincji Werona trafiła w 1945 r. Ryż z tym oznaczeniem pochodzi z 24 gmin na południowych nizinach wokół Werony.[8]

Największa porcja ryżu na świecie ważyła 8780 kg, potwierdza Księga Rekordów Guinnessa. Przygotowali ją Hilda Baci i firma Gino z Nigerii 12 września 2025 r. na Victoria Island w Lagos. Rekord odnotowano w kategorii „Largest serving of rice”, a masa porcji w jednostkach angielskich wyniosła 19 356 funtów i 9 uncji.[23]