Ciekawostki o ośmiornicach: 35 sprawdzonych faktów

Ośmiornica ma 3 serca: 2 z nich przepompowują krew wyłącznie przez skrzela, gdzie oddaje ona dwutlenek węgla i pobiera tlen. Trzecie serce rozprowadza natlenioną krew do narządów i mięśni, a według Smithsonian Magazine przestaje bić, gdy ośmiornica płynie. Materiały edukacyjne MEN nazywają 2 pierwsze serca sercami skrzelowymi: ich skurcz podnosi ciśnienie krwi przepływającej przez skrzela.[1][2][3]

Krew, którą pompują 3 serca ośmiornicy, jest niebieska, bo tlen przenosi w niej hemocyjanina, białko zawierające miedź. Krew człowieka, bogata w żelazo, po związaniu tlenu jest czerwona, a miedź nadaje krwi ośmiornicy niebieską barwę. Taka krew sprawia, że ośmiornice są bardzo wrażliwe na zmiany kwasowości wody: gdy pH spada zbyt nisko, nie mogą rozprowadzić dość tlenu, by przeżyć.[1][3]

Ośmiornica ma 8 ramion osadzonych na głowie, które powstały z przekształconej nogi mięczaka, podają materiały edukacyjne MEN. Kałamarnice i mątwy, zaliczane do dziesięciornic, mają dodatkowo 2 ramiona chwytne. Angielskie słowo „octopus” pochodzi od greckiego oktopus, czyli „osiem stóp”, a jego poprawna liczba mnoga to „octopuses”.[3][1]

Ośmiornica olbrzymia ma na 8 ramionach ok. 2240 przyssawek, podaje Alaska Wildlife Conservation Center. Według Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) każde ramię ośmiornicy ma ponad 200 przyssawek, które wyczuwają dotyk, smak i zapach otoczenia. Science News Explores, opisując badania ośmiornicy Octopus bimaculoides, podaje 280 przyssawek na każdym ramieniu.[4][5][6]

Skóra ośmiornicy Octopus bimaculoides wyczuwa światło, wykazali w 2015 r. Desmond Ramirez i Todd Oakley z University of California w Santa Barbara. W skórze działają te same białka światłoczułe, opsyny, co w oczach. Chromatofory, czyli narządy barwnikowe skóry, które rozszerzają się i kurczą, zmieniając wygląd ośmiornicy, reagowały najszybciej na światło niebieskie. Wyniki opublikowano w „Journal of Experimental Biology”.[7]

Ośmiornica ma ponad 500 mln neuronów, mniej więcej tyle co pies, podaje Okinawa Institute of Science and Technology (OIST). Ponad 2/3 tych neuronów znajduje się w ramionach i ciele, a nie w mózgu, dlatego część naukowców opisuje ośmiornice jako zwierzęta z 9 mózgami. Według materiałów edukacyjnych MEN 2/3 neuronów ośmiornicy leży w zwojach nerwowych jej ramion.[5][3][1]

W 2020 r. zespół Tamar Gutnick z OIST wykazał, że mózg ośmiornicy zwyczajnej (Octopus vulgaris) korzysta z informacji płynących z ramion. Badacze nauczyli 6 ośmiornic kojarzyć lewą lub prawą odnogę labiryntu z nagrodą w postaci jedzenia, a 5 z nich opanowało właściwy ruch ramieniem. W drugim doświadczeniu 5 z 6 ośmiornic przeszło labirynt w kształcie litery Y, w którym jedna odnoga była szorstka. Wyniki opisano w „Current Biology”.[5]

Ośmiornica Octopus bimaculoides rozpoznaje smak dotykiem dzięki receptorom w przyssawkach, opisanym 29 października 2020 r. w „Cell” przez zespół Nicholasa Bellono z Uniwersytetu Harvarda. Badacze znaleźli w przyssawkach 2 grupy komórek czuciowych: jedne reagowały na dotyk, a drugie na wyciąg z ryb. Te drugie mają receptory chemotaktylne, czyli rozpoznające związki chemiczne przez dotyk, jakich nie ma żadne inne znane zwierzę.[8][6]

Ośmiornice z gatunku nazywanego po angielsku veined octopus noszą ze sobą połówki skorup orzechów kokosowych i składają z nich kryjówkę, opisali w 2009 r. badacze z Museum Victoria w Australii. Naukowcy nurkowali przez prawie 500 godzin w latach 1999–2008 u wybrzeży Bali i północnego Sulawesi w Indonezji. Obserwowali ok. 20 ośmiornic, które przenosiły skorupy nawet na 20 m. Wyniki opisano w „Current Biology” jako obronne używanie narzędzi.[9][10]

Ośmiornice Octopus tetricus z Zatoki Jervis w Australii rzucają mułem, muszlami i glonami: badacze nagrali 102 takie rzuty w grupie ok. 10 zwierząt. Ok. 17% rzutów trafiło w inne ośmiornice, a 66% wykonały samice. Zespół Petera Godfreya-Smitha z Uniwersytetu w Sydney filmował je w latach 2015–2016 na głębokości 17 m, w miejscu nazwanym „Octopolis”. Wyniki opublikowano w 2022 r. w „PLOS ONE”.[11][12]

Ośmiornice Octopus insularis śpią w 2 stanach, w tym w tzw. śnie aktywnym, wykazali naukowcy z Instytutu Mózgu Federalnego Uniwersytetu Rio Grande do Norte w Brazylii w badaniu opublikowanym 25 marca 2021 r. w „iScience”. Sen aktywny trwa zwykle od kilku sekund do minuty, a cykl powtarza się co ok. 30–40 minut. Przy zmianie stanu snu ośmiornice zmieniają barwę. Badanie objęło 4 dorosłe ośmiornice.[13][14]

W 2021 r. zespół London School of Economics pod kierunkiem Jonathana Bircha przeanalizował ponad 300 badań naukowych i uznał, że głowonogi, w tym ośmiornice, należy traktować jako istoty czujące. Przegląd objął też skorupiaki dziesięcionogie, takie jak kraby i homary. 19 listopada 2021 r. LSE podała, że rząd rozszerzy ustawę Animal Welfare (Sentience) Bill na wszystkie głowonogi i dziesięcionogi. Autorzy odradzali m.in. gotowanie zwierząt żywcem bez ogłuszenia.[15]

Kalifornia zakazała hodowli ośmiornic ustawą A.B. 3162, którą gubernator Gavin Newsom podpisał 27 września 2024 r. Ustawa, nazwana California Oppose Cruelty to Octopuses Act (OCTO Act), zakazuje hodowli ośmiornic na lądzie i w wodzie oraz sprzedaży ośmiornic hodowlanych w tym stanie. Pierwszy taki zakaz wprowadził wcześniej stan Waszyngton ustawą H.B. 1153. Zgromadzenie Kalifornii przyjęło projekt w kwietniu stosunkiem głosów 51 do 10.[16][17]

Genom ośmiornicy Octopus bimaculoides liczy ok. 2,7 mld par zasad i zawiera ponad 33 tys. genów kodujących białka, podał zespół z University of Chicago w „Nature” 12 sierpnia 2015 r. Był to pierwszy w pełni zsekwencjonowany genom głowonoga. Każdą parę zasad odczytano średnio 60 razy, a aktywność genów zbadano w 12 różnych tkankach. Współautorką pracy była Caroline Albertin.[18]

Genom ośmiornicy zawiera 168 genów protokadheryn, 10 razy więcej niż genomy innych bezkręgowców i ponad 2 razy więcej niż genomy ssaków, wykazało badanie z 2015 r. Protokadheryny regulują rozwój neuronów i krótkozasięgowe oddziaływania między nimi. Ośmiornica ma też ok. 1800 genów czynników transkrypcyjnych z palcami cynkowymi C2H2, drugą co do wielkości znaną rodzinę genów u zwierząt.[18]

Linie ewolucyjne ośmiornic i kałamarnic rozdzieliły się ok. 270 mln lat temu, wynika z analizy genomu ośmiornicy opublikowanej w 2015 r. w „Nature”. W genomie znaleziono też 6 genów reflektyn występujących tylko u ośmiornic. Reflektyny to geny związane z manipulowaniem światłem i kamuflażem, czyli z umiejętnością, z której ośmiornice słyną.[18]

Ośmiornice i inne inteligentne głowonogi przepisują swoje RNA na ogromną skalę: badanie z 2017 r., obejmujące 2 gatunki ośmiornic, mątwę i kałamarnicę, wykazało dziesiątki tysięcy ewolucyjnie zachowanych miejsc edycji RNA. W mózgu kałamarnicy edycja zmienia ponad 60% transkryptów, a u ludzi i muszek owocowych ułamek 1%. Według autorów głowonogi płacą za to wolniejszą ewolucją genomu.[19][20]

Samica głębinowej ośmiornicy Graneledone boreopacifica opiekowała się jajami przez 53 miesiące, najdłużej spośród wszystkich znanych gatunków zwierząt. Zespół Bruce’a Robisona znalazł ją w kwietniu 2007 r. w kanionie Monterey w Kalifornii, ok. 1400 m pod powierzchnią, i wracał do niej przez 4,5 roku. Ostatni raz badacze widzieli ją we wrześniu 2011 r., a wyniki opisali w 2014 r. w „PLOS ONE”.[21][22]

U większości płytkowodnych ośmiornic opieka nad jajami trwa 1–3 miesiące, a głębinowa Graneledone boreopacifica pilnowała jaj 53 miesiące w wodzie o temperaturze ok. 3°C. Wcześniejszy rekord wśród ośmiornic należał do samicy Bathypolypus arcticus żyjącej w niewoli, która pilnowała jaj 14 miesięcy. Dla porównania pingwin cesarski wysiaduje jajo 2 miesiące, a ciąża słonia trwa 21 miesięcy.[21][22]

Samica ośmiornicy może złożyć do 400 000 jaj, których potem pilnuje i o które dba, podaje Smithsonian Magazine. Ośmiornica olbrzymia składa w jednym lęgu ok. 100 000 jaj, według National Geographic. Rekordzistka w wysiadywaniu, głębinowa Graneledone boreopacifica, pilnowała tylko ok. 160 jaj przyklejonych do skały.[1][22]

Ponad 6000 ośmiornic Muusoctopus robustus naliczyli badacze w Octopus Garden, lęgowisku u wygasłego podwodnego wulkanu Davidson Seamount, ok. 130 km na południowy zachód od Monterey w Kalifornii. Według Jima Barry’ego z Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI) może ich tam żyć nawet 20 000. Lęgowisko leży na głębokości ok. 3200 m, a samice przybywają tam, by wysiadywać jaja.[23][24]

Ośmiornice z Octopus Garden składają jaja przy źródłach hydrotermalnych, gdzie woda ma ok. 10,6°C (51°F), choć na tej głębokości ma zwykle ok. 1,7°C (35°F). Wysiadywanie jaj trwa tam ok. 1,8 roku, wynika z badania pod kierunkiem MBARI opublikowanego w sierpniu 2023 r. w „Science Advances”. Z 4 dokładnie zbadanych na świecie miejsc z niskotemperaturowymi źródłami hydrotermalnymi aż 3 są lęgowiskami ośmiornic.[24][23]

W 1977 r. psycholog Jerome Wodinsky z Brandeis University wykazał, że za śmierć samic ośmiornic po rozrodzie odpowiada gruczoł wzrokowy, narząd podobny do przysadki mózgowej ssaków. Po usunięciu tego gruczołu samice Octopus hummelincki porzucały jaja, wracały do jedzenia i żyły jeszcze miesiącami. Zwykle samica po złożeniu jaj przestaje jeść i słabnie, a gdy młode się wykluwają, już nie żyje.[25]

W 2022 r. naukowcy z University of Chicago wykazali, że gruczoł wzrokowy samicy ośmiornicy po rozrodzie uruchamia 3 szlaki zwiększające produkcję hormonów steroidowych. Jeden z nich podnosi poziom 7-dehydrocholesterolu (7-DHC), prekursora cholesterolu, który u ludzi w nadmiarze jest toksyczny. Niektóre samice w niewoli okaleczają się i skręcają ramiona. Wyniki opublikowano 12 maja 2022 r. w „Current Biology”.[25]

Samica ośmiornicy olbrzymiej (Enteroctopus dofleini) składa zapłodnione jaja w postaci sznurów, chowa je w szczelinach skalnych i opiekuje się nimi przez ok. 6 miesięcy, podają materiały edukacyjne MEN. Larwy tego gatunku mają po wykluciu nieco ponad 6 mm długości. Przez nawet 5 miesięcy żywią się planktonem, zanim opadną na dno, według Alaska Wildlife Conservation Center.[3][4]

Ośmiornica olbrzymia, największy gatunek ośmiornicy, żyje 3–5 lat i osiąga dojrzałość płciową w wieku 2 lat, podaje Alaska Wildlife Conservation Center. Zamieszkuje skalne szczeliny i kałuże pływowe od strefy pływów do głębokości ok. 1490 m. Według materiałów edukacyjnych MEN głowonogi, do których należą ośmiornice, żyją zazwyczaj 2–5 lat.[4][3]

Ośmiornica olbrzymia to największy gatunek ośmiornicy: dorosłe osobniki mogą ważyć ponad 22 kg, a rozpiętość ich ramion może przekraczać 4,5 m, podaje Alaska Wildlife Conservation Center. Najcięższy odnotowany okaz według tej organizacji ważył ok. 91 kg i miał prawie 6 m rozpiętości. Smithsonian Ocean podaje dla największej odnotowanej ośmiornicy olbrzymiej znacznie więcej: ok. 272 kg i ok. 9 m rozpiętości ramion.[4][26]

Najgłębiej zaobserwowaną ośmiornicą jest ośmiornica Dumbo z rodzaju Grimpoteuthis, sfilmowana na głębokości 6957 m w Rowie Jawajskim na Oceanie Indyjskim, potwierdza Księga Rekordów Guinnessa. Kamery HD zarejestrowały ją w kwietniu 2019 r. podczas wyprawy Five Deeps Expedition, którą sfinansował Victor Vescovo. Obserwację opisali Alan Jamieson z Newcastle University i Michael Vecchione z National Museum of Natural History w „Marine Biology” 26 maja 2020 r.[27]

Na świecie żyje ponad 150 różnych typów ośmiornic, podaje NOAA Office of Ocean Exploration and Research. Część z nich zamieszkuje głębiny, a część płytkie wody. Większość ośmiornic żyje w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych, niektóre na rafach koralowych, ale występują one we wszystkich basenach oceanicznych świata.[28]

Ośmiornice niebieskopierścieniowe mierzą zaledwie 4–6 cm, a ich ramiona 7–10 cm, ale spowodowały śmierć co najmniej 3 osób: 2 w Australii i 1 w Singapurze, podaje Australian Institute of Marine Science. Toksynę, tetrodotoksynę, wytwarzają bakterie żyjące w ich gruczołach ślinowych. Paraliżuje ona ofiarę, bo blokuje przekazywanie sygnałów przez nerwy. Nazwa nie oznacza jednego gatunku, lecz cały rodzaj ośmiornic.[2]

Najstarszy znany krewny ośmiornic, Syllipsimopodi bideni, żył ok. 328 mln lat temu i miał 10 ramion, wynika z badania opublikowanego w marcu 2022 r. w „Nature Communications”. Skamieniałość o długości ok. 12 cm pochodzi z formacji Bear Gulch Limestone w Montanie, a w 1988 r. przekazano ją do Royal Ontario Museum w Kanadzie. Odkrycie przesunęło najstarszy zapis kopalny wampiropodów o prawie 82 mln lat.[29][30]

Ośmiornica Paul z akwarium Sea Life w Oberhausen w Niemczech trafnie wskazała wyniki wszystkich 7 meczów reprezentacji Niemiec na mistrzostwach świata w piłce nożnej w 2010 r. Poprawnie wytypowała też rozstrzygnięcie finału, w którym Hiszpania grała z Holandią. Paul zmarł w swoim zbiorniku w październiku 2010 r. w wieku 2,5 roku, który Associated Press określiła jako starość u ośmiornic.[31][32]

Największym producentem ośmiornic na świecie są Chiny, które w 2021 r. złowiły 106 300 t, czyli 28% światowych połowów, podaje FAO GLOBEFISH. Do ważnych producentów należą też Maroko, Meksyk i Mauretania. Z tych danych wynika, że światowe połowy ośmiornic wyniosły w 2021 r. ok. 380 tys. t.[33]

Największym eksporterem ośmiornic w 2020 r. było Maroko, które sprzedało za granicę 50 943 t o wartości 438 mln USD, podaje FAO. Kolejna na liście była Mauretania z eksportem 36 419 t o wartości 253 mln USD. Według Smithsonian Magazine większość ośmiornic, które jemy, pochodzi właśnie z Afryki Północnej i Zachodniej.[33][1]

Największym importerem ośmiornic w 2020 r. była Korea Południowa, która sprowadziła 72 294 t, podaje FAO. Japonia w 2016 r. kupiła za granicą 56 534 t ośmiornic, w 2020 r. 44 873 t, a w 2021 r. już tylko 33 740 t. W 2022 r. japoński import znów wzrósł, do 38 333 t, a największym dostawcą były Chiny z 9674 t.[33]