Ciekawostki o jabłkach: 36 sprawdzonych faktów

Według Encyclopaedia Britannica jabłoń domowa pochodzi od dzikiej jabłoni Siewersa (Malus sieversii) z gór Tienszan w Azji Środkowej. Uważa się, że udomowiono ją 4000–10 000 lat temu, a do Europy Zachodniej trafiła Jedwabnym Szlakiem. Odrębne odmiany jabłoni rozpoznawano już ponad 2000 lat temu.[1]

Badanie 839 drzew z 5 gatunków jabłoni od Chin po Hiszpanię, opublikowane w 2012 r., wykazało, że do genów jabłoni domowej dołożyło się kilka dzikich gatunków. Wymiana genów z europejską jabłonią dziką (Malus sylvestris) sprawiła, że dzisiejsza jabłoń jest z nią bliżej spokrewniona niż ze swoim azjatyckim przodkiem.[2]

W 2010 r. opublikowano szkic genomu jabłoni domowej. Badacze ustalili, że ponad 50 mln lat temu cały genom przodka uległ podwojeniu, przez co liczba chromosomów wzrosła z 9 do 17. Analiza potwierdziła też, że przodkiem jabłoni uprawnej jest jabłoń Siewersa. Badacze opisali jabłko jako owoc rzekomy, który rozwija się z rozrośniętej podstawy działek kielicha, czyli dna kwiatowego.[3]

Jabłoń Siewersa (Malus sieversii), dziki przodek jabłoni domowej, ma status gatunku narażonego na Czerwonej liście drzew Azji Środkowej z 2009 r. Według szacunków w ciągu 50 lat zniszczono ok. 90% lasów owocowych i orzechowych Azji Środkowej. Rosnące tam dzikie jabłonie, śliwy, czereśnie, morele i orzechy włoskie mają wyjątkowo dużą różnorodność genetyczną.[4]

Jabłoń udaje się zwykle między 30° a 60° szerokości geograficznej, zarówno na północ, jak i na południe od równika. Potrzebuje bowiem wyraźnej zimy, w czasie której przechodzi długi okres spoczynku. Zebrane jabłka mają zwykle 5–10 cm średnicy, a odmian są tysiące.[1]

Pożądane odmiany jabłoni zwykle szczepi się na wytrzymałych siewkach w wieku ok. 18 miesięcy, a do sadu sadzi się je po 1–2 latach. Odmianę można zaszczepić na podkładce karłowej lub półkarłowej. Nieprzycinane drzewo na podkładce z siewki często dorasta do ok. 9 m wysokości.[1]

Jabłoń odmiany Flower of Kent, kojarzona z Isaakiem Newtonem i odkryciem grawitacji, zapuściła korzenie w sadzie dworu Woolsthorpe w Anglii ok. 400 lat temu. Według National Trust drzewo wciąż tam rośnie. W 1665 r. epidemia dżumy zmusiła Newtona do powrotu do Woolsthorpe. Opowieść o jabłku opisał William Stukeley w 1752 r. we wspomnieniach o życiu Newtona.[5][6]

Najsłynniejszy z amerykańskich rozsiewaczy jabłoni, szkółkarz John Chapman, znany jako Johnny Appleseed, sadził je na dużą skalę w 2 stanach: Ohio i Indianie. Jabłonie z nasion rozpowszechniali w Ameryce Północnej najpierw rdzenni mieszkańcy i traperzy, a potem osadnicy. Chapman stał się postacią z lokalnych legend.[1]

Encyclopaedia Britannica dzieli odmiany jabłoni na 3 szerokie klasy: jabłka na cydr, jabłka do gotowania i pieczenia oraz jabłka deserowe. Odmiany deserowe wyróżniają się kolorem, wielkością, aromatem, gładką skórką, a często także chrupkością i wyrazistym smakiem.[1]

Najpopularniejszą odmianą jabłoni w polskich sadach w 2012 r. był Idared z udziałem ok. 20% powierzchni, podał GUS. Drugi był Jonagold (13,5%), a trzeci Szampion (10,7%). Dalej znalazły się m.in. Ligol (6,5%), Gloster (4,4%) i Golden Delicious (3,8%), a Antonówka i Cortland miały po 3,2%. Idared prowadził też w badaniu z 2004 r., z udziałem 19,0%.[7][8]

Program hodowli jabłoni prowadzi Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach, działający od 1951 r. jako Instytut Sadownictwa. W uprawie jabłoni w Polsce przeważają jednak odmiany zagraniczne o białym miąższu, m.in. Idared, Szampion, Jonagold, Gala i Golden Delicious. Od 2009 r. w Skierniewicach krzyżuje się też czerwonomiąższową odmianę Trinity.[9][10]

Dnia 14 czerwca 2024 r. do Księgi Ochrony Wyłącznego Prawa wpisano 2 nowe odmiany jabłoni z Instytutu Ogrodnictwa – PIB: Goldin i Rugold, pod numerami S 283 i S 284. Obie są odporne na parcha jabłoni. Owoce osiągają dojrzałość zbiorczą w 2. połowie września i można je przechowywać do marca w zwykłej chłodni. Współtwórcą odmian jest dr Mariusz Lewandowski.[11]

W Niemczech hodowlę jabłoni rozpoczęto w 1928 r., a w ośrodku Drezno-Pillnitz opracowano ponad 20 odmian, m.in. Piros i Pinova. Według Instytutu Ogrodnictwa nowe odporne odmiany z serii Pillnitz Re pozwalają ograniczyć stosowanie fungicydów w sadach o 80%. Hodowcy w Polsce też szukają odmian odpornych na parcha i mączniaka.[9]

Amerykańska odmiana Cosmic Crisp wywodzi się z krzyżówki odmian Enterprise i Honeycrisp, wykonanej w 1997 r. Enterprise wybrano ze względu na długie przechowywanie owoców, a Honeycrisp wyhodował Uniwersytet Minnesoty. W 2011 r. Washington State University zaczął wprowadzać jabłoń WA 38 jako odmianę. Na rynek trafiła w 2019 r., a sadownicy zarezerwowali wcześniej 4–6 mln drzewek.[12][9]

Według Eurostatu w 2017 r. sady jabłoniowe zajmowały w Unii Europejskiej 522 tys. ha, czyli 15,5% całej powierzchni sadów. Był to 2. największy obszar wśród gatunków owoców, po migdałach. Prawie 1/3 sadów jabłoniowych UE, dokładnie 31,1%, znajdowała się w Polsce.[13]

W 2023 r. sady jabłoniowe zajmowały w Unii Europejskiej ok. 444 tys. ha, podaje Eurostat. Prawie 1/3 tej powierzchni, czyli 32%, znajdowała się w Polsce. Kolejną 1/4 dzieliły Włochy (13%) i Francja (12%). Razem z Rumunią (10%) i Niemcami (7%) te 5 krajów miało ok. 3/4 powierzchni sadów jabłoniowych w Unii Europejskiej.[14]

W 2012 r. w województwie mazowieckim było 42,4% powierzchni sadów jabłoniowych w Polsce, wynika z badania sadów GUS. Kolejne były województwa łódzkie (12,2%), lubelskie (11,1%) i świętokrzyskie (10,6%). Łącznie w tych 4 województwach znajdowało się 76,3% polskich sadów jabłoniowych.[7]

Średnie zagęszczenie jabłoni w polskich sadach wzrosło z 925 drzew na hektar w 2004 r. do 1118 drzew w 2012 r., wynika z badań sadów GUS. W 2007 r. było to 1000 drzew na hektar. W 2004 r. najgęściej rosły młode jabłonie do 4 lat, średnio 1334 drzewa na hektar. W 2012 r. blisko 41% powierzchni jabłoni rosło w zagęszczeniu 800–1599 drzew na hektar.[8][7]

W 2004 r. najwyższe plony jabłek w Polsce dawały drzewa w wieku 5–9 lat, wynika z badania sadów GUS. Z sadów w tym wieku pochodziło 36,9% całej produkcji jabłek w sadach. Jabłonie zajmowały wtedy 71,4% powierzchni polskich sadów, a jabłka stanowiły 85,6% zbiorów owoców z drzew uprawianych w sadach.[8]

W 2022 r. sady jabłoniowe w Polsce zajmowały ok. 152 tys. ha, podaje Instytut Ogrodnictwa – PIB. Uprawy sadownicze zapylają najczęściej pszczoły miodne z okolicznych pasiek, a ważnym uzupełnieniem są murarka ogrodowa i trzmiel ziemny. Polska jest krajem o najwyższym w Europie wykorzystaniu murarki ogrodowej w sadach produkcyjnych.[15]

Parch jabłoni powoduje w latach z częstymi wiosennymi opadami straty plonu średnio 25% na drzewach podatnych odmian, a niekiedy ponad 50%. Chorobę wywołuje grzyb Venturia inaequalis. Naukowcy z Instytutu Ogrodnictwa – PIB nazywają parcha najbardziej szkodliwą chorobą jabłoni, dlatego sadownicy prognozują infekcje za pomocą modeli komputerowych.[16]

Według opracowania Instytutu Ogrodnictwa – PIB, opartego na danych USDA i GUS, światowa produkcja jabłek w 2025 r. wyniosła ok. 81,7 mln ton. Najwięcej zebrały Chiny (47 mln ton) i USA (5,0 mln ton), a 3. była Polska z ponad 3,8 mln ton. Kolejne miejsca zajęły Włochy, Turcja i Francja.[9]

W 2024 r. Unia Europejska zebrała 11,6 mln ton jabłek, a 29% z nich pochodziło z Polski, podaje Eurostat. Kolejne były Włochy z 21% i Francja z 17%, a zbiory w całej UE były o 4% mniejsze niż w 2023 r. Polska była też 3. producentem owoców w UE z 4,1 mln ton, po Włoszech i Hiszpanii (bez cytrusów, winogron i truskawek).[17]

Według wynikowego szacunku GUS zbiory jabłek w Polsce w 2025 r. wyniosły ponad 3,8 mln ton i były o 12,9% większe niż w 2024 r. Cała produkcja owoców z drzew w sadach wyniosła 4,2 mln ton, więc jabłka stanowiły ok. 90% tych zbiorów. Gruszek zebrano 78,7 tys. ton, a śliwek 117,9 tys. ton.[18][19]

Zbiory jabłek w Polsce od 2013 r. co roku przekraczają 3 mln ton, z wyjątkiem nieurodzajnego 2017 r., gdy zebrano 2,4 mln ton, podaje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rekordowe były lata 2021–2022, z plonami ponad 4 mln ton. W 2024 r. zebrano ok. 3,4 mln ton, o 13% mniej niż w 2023 r. Ministerstwo określa Polskę jako największego producenta jabłek w Europie.[20]

Na eksport trafia 20–30% polskich jabłek i nawet 85% wyprodukowanego w Polsce zagęszczonego soku jabłkowego, podaje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Polska należy do największych na świecie eksporterów świeżych jabłek i koncentratu soku jabłkowego. Zagęszczony sok jabłkowy trafia głównie do Niemiec, Wielkiej Brytanii, Holandii i USA.[20]

W sezonie 2014/15 zbiory jabłek w Polsce szacowano na rekordowe 3,5 mln ton, o prawie 13% więcej niż rok wcześniej, podawał Departament Rolnictwa USA (USDA). Według USDA rekordowy plon i rosyjskie embargo na produkty rolne miały silnie zaburzyć rynek owoców. W ostatnich 2 miesiącach 2014 r. i pierwszych 2 miesiącach 2015 r. Polska sprzedała do USA 21 020 t soku jabłkowego za 23,3 mln USD.[21][22]

GUS podaje, że w 2025 r. pogoda w sierpniu i 1. połowie września na ogół sprzyjała dojrzewaniu jabłek i gruszek. W sadach, które ominęły opady, owoce jednak drobniały, traciły jakość, a czasem przedwcześnie opadały. W październiku zbiory utrudniały deszcze.[18][19]

Jabłka łąckie rosną w sadach o powierzchni 3000 ha w gminach Łącko, Podegrodzie, Stary Sącz i Łukowica w Małopolsce. Tak podaje wniosek o rejestrację ich oznaczenia geograficznego, opublikowany w 2010 r. w Dzienniku Urzędowym UE. Połowa tej powierzchni leży w gminie Łącko. Większość sadów rośnie na stokach o nachyleniu 5–15°, a roczna suma opadów wynosi tam 700–1000 mm.[23]

Już w XIII w., czyli ponad 700 lat temu, z sadów w okolicy Łącka wywożono surowe śliwy i jabłka do Gdańska, podaje wniosek o rejestrację jabłek łąckich. W XVI w. tutejsze sady wymieniano w dokumentach jako ogrody folwarczne i parafialne. Protokoły dworskie z wizytacji w 1698 r. wspominają, że część chałupników zbierała owoce i dostarczała je do dworu w ramach pańszczyzny.[23]

Od 1947 r. w Łącku organizowane jest święto nazywane Dniami Kwitnącej Jabłoni, a dziś Świętem Kwitnącej Jabłoni. Według wniosku o rejestrację jabłek łąckich jego geneza wiąże się z obroną tradycji sadowniczej. Planowano wówczas budowę zapory na Dunajcu, która doprowadziłaby do zalania Łącka. Święto odbywa się co roku w maju.[23]

Intensywne sady karłowe na ziemi grójeckiej dostarczają ok. 40% krajowej produkcji jabłek, podaje wniosek o rejestrację oznaczenia „Jabłka grójeckie” z 2010 r. W niektórych gminach intensywność upraw sięga 70%. Owoce mają rumieniec większy od przeciętnego średnio o 5%, a w okresie przed zbiorem noce bywają tam chłodne, nawet do 0 °C.[24]

W 1545 r. królowa Bona otrzymała duże połacie ziemi w powiecie grójeckim i wspierała tamtejszych ogrodników przywilejami, podaje wniosek o rejestrację „Jabłek grójeckich”. W 1578 r. sadownictwo zyskało podstawę prawną w akcie królewskim wydanym przez syna Bony. W XIX w. sadownictwo propagowali tu duchowni, m.in. Roch Wójcicki z Belska.[24]

W 1918 r. sadownik Jan Cieślak z Podgórzyc na ziemi grójeckiej zbudował pierwszą przechowalnię owoców w Polsce. Był symbolem sadów handlowych zakładanych tam na początku XX w. W 1909 r. Witalis Urbanowicz opracował „10 przykazań ogrodniczych”, a po klęsce urodzaju w 1958 r. zorganizowano Dni Kwitnących Jabłoni, promujące jabłka i region.[24]

Najcięższe jabłko według Guinness World Records ważyło 1,849 kg. Wyhodował je i zerwał Chisato Iwasaki w swoim sadzie w mieście Hirosaki w prefekturze Aomori w Japonii 24 października 2005 r. Typowe jabłko ma według Britanniki 5–10 cm średnicy, a wielkość, kształt i kwasowość owoców zależą od odmiany.[25][1]

Najdłuższą nieprzerwaną obierkę z jabłka, o długości 52,51 m, uzyskała Kathy Wafler z USA 16 października 1976 r., podaje Guinness World Records. Obieranie trwało 11 godz. 30 min i odbyło się w centrum handlowym Long Ridge Mall w Rochester w stanie Nowy Jork. W jednostkach amerykańskich obierka miała 172 stopy i 4 cale.[26]