Ciekawostki o cebuli: 37 sprawdzonych faktów

Sumeryjski tekst z około 2500 r. p.n.e. opisuje kogoś, kto zaorał grządkę cebuli należącą do gubernatora miasta. Według New Mexico State University świadczy to, że Sumerowie uprawiali cebulę już w tym okresie. W Egipcie ślady cebuli sięgają nawet 3500 r. p.n.e., podają ta sama uczelnia i amerykańskie stowarzyszenie producentów National Onion Association. Według New Mexico State University król Ramzes IV, zmarły w 1160 r. p.n.e., został pochowany z cebulami w oczodołach.[1][2]

Herodot napisał, że na środki przeczyszczające (w części przekładów: rzodkiew), cebulę i czosnek dla robotników budujących piramidę Cheopsa wydano 1600 talentów srebra. Podał to w „Dziejach” (II, 125), powołując się na napis odczytany mu przez tłumacza. Kwota dotyczy więc trzech pozycji łącznie, a sam Herodot zastrzegł, że cytuje ją z pamięci.[3]

Edykt cenowy cesarza Dioklecjana ustalał, że 25 świeżych cebul najlepszej jakości kosztuje najwyżej 4 denary. Za tę samą kwotę można było kupić 50 cebul gorszego gatunku, a suszoną cebulę liczono na objętość: 50 denarów za modius italski. Podaje to A. Bartnik z Uniwersytetu Śląskiego w artykule o cebuli w rzymskiej weterynarii z 2025 r.[4]

Rzymska książka kucharska „De re coquinaria”, przypisywana Apicjuszowi, dodaje świeżą cebulę do nadzienia kiszki wieprzowej (II, 3, 2). Suszona cebula trafiała z kolei do krupniku jęczmiennego (IV, 4, 4 i V, 5, 1). Suszenie było więc w Rzymie nie tylko sposobem przechowywania, ale też osobnym składnikiem przepisów.[4]

Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej” (księga XIX, 32) opisał cebule różniące się wielkością, kolorem, terminem siewu, smakiem i aromatem. Nie używał dzisiejszych nazw odmian, ale jego tekst pokazuje, że Rzymianie świadomie uprawiali różne typy cebuli.[4]

Nazwę naukową cebuli, Allium cepa, opublikowano w 1753 r. w dziele „Species Plantarum” (s. 300). Baza Plants of the World Online, prowadzona przez Królewskie Ogrody Botaniczne Kew, opisuje jej zasięg naturalny jako „kultygen z Azji Środkowej”, czyli roślinę znaną z uprawy. W Kolumbii cebula jest jednocześnie uprawiana i zdziczała, a rośnie tam na wysokości 1400–2700 m n.p.m.[5]

Pierwsze złożenie genomu cebuli opublikował w 2021 r. 13-osobowy zespół Richarda Finkersa w czasopiśmie „G3”: odczytano 14,9 mld par zasad z szacowanych 16 mld. Badacze użyli linii podwojonych haploidów DHCU066619. Jako sekwencje powtarzalne rozpoznano 72,4% genomu, a program wskazał 540 925 możliwych genów, z których 47 066 potwierdziły dane RNA.[6]

Telomery cebuli, czyli ochronne końcówki chromosomów, zbudowane są z 12-literowego motywu DNA CTCGGTTATGGG. Według tabeli w pracy V. Peški i współpracowników z 2019 r. ta sekwencja telomerowa zajmuje ok. 406 tys. par zasad w haploidalnym, czyli pojedynczym, genomie cebuli. Wielkość tego genomu autorzy podają jako 16 mld par zasad.[7]

Rodzaj Allium, do którego należy cebula, obejmuje 1113 uznanych gatunków, podaje baza Plants of the World Online Królewskich Ogrodów Botanicznych Kew. Rośliny z tego rodzaju rosną naturalnie w strefie umiarkowanej i podzwrotnikowej półkuli północnej oraz w Afryce Południowej. Baza notuje też 47 synonimów nazwy rodzaju.[8]

Nie: 1 warstwa cebuli to 1 liść, a nie kolejny rok życia. Każdy liść tworzy jeden pierścień cebuli, więc roślina z wieloma liśćmi ma wiele warstw i większą cebulę. Dlatego, jak pisze Tom Kalb z North Dakota State University Extension, roślina cebuli powinna mieć wiosną jak najwięcej liści.[9]

Cebula zaczyna tworzyć główkę dopiero wtedy, gdy dzień osiągnie określoną długość: odmiany krótkiego dnia przy 11–12 godzinach światła, pośrednie przy 12–14, a odmiany długiego dnia przy co najmniej 14 godzinach. Na północy odmiany krótkiego dnia zawiązują cebulę za wcześnie i zostają małe.[10]

Cebula zwyczajna jest rośliną dwuletnią: w 1. roku tworzy główkę, a w 2. roku kwitnie i wydaje nasiona. W ogrodach uprawia się ją jednak jak roślinę jednoroczną. Sadzona wiosną dymka to małe cebulki z poprzedniego sezonu, czyli rośliny już w drugim roku życia.[11][12]

Pędy kwiatostanowe cebuli osiągają 90–120 cm, a nawet 180 cm wysokości, podaje Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach. Jedna roślina może wytworzyć od 1 do 20 takich pędów, zależnie od wielkości cebuli, warunków przechowywania i odmiany. Pędy pojawiają się 3–4 tygodnie po wysadzeniu cebul, a kwitnienie najlepiej inicjuje temperatura 9–13°C.[12]

Łzy przy krojeniu cebuli wywołuje 1 lotny związek siarki: tlenek tiopropanalu (propanethial-S-oxide), nazywany czynnikiem łzawiącym. Powstaje, gdy krojenie cebuli uwolni enzymy. Lotny związek przedostaje się do powietrza, styka się z oczami i podrażnia gruczoły łzowe, które wytwarzają łzy.[13][14]

Enzym, który w cebuli wytwarza czynnik łzawiący, opisali dopiero w 2002 r. japońscy badacze z firmy House Foods, wśród nich Shinsuke Imai. Wcześniej sądzono, że substancja powstaje samoistnie. Zespół wykazał, że potrzebny jest drugi enzym, nazwany syntazą czynnika łzawiącego (LFS), i opublikował wynik w „Nature”.[15][16]

Odkrywcy enzymu wyciskającego łzy z cebuli z firmy House Foods otrzymali w 2013 r. Ig Nobla z chemii, nagrodę za badania, które „najpierw śmieszą, a potem skłaniają do myślenia”. Wyróżniono właśnie pracę z „Nature” z 2002 r. Scientific American zwraca uwagę, że czosnek, krewniak cebuli, ma enzym alliinazę, a mimo to nie wyciska łez.[13][16]

Tak. W 2008 r. w Lincoln University w Nowej Zelandii uzyskano w laboratorium cebulę z wyciszonym genem enzymu LFS. Otrzymali sześć linii roślin, w których aktywność enzymu spadła nawet ponad 1500 razy. Po uszkodzeniu tkanek takie cebule wytwarzały do 67 razy mniej substancji łzawiącej. To roślina genetycznie zmodyfikowana, która nie trafiła do sprzedaży.[17][13]

Japońska firma House Foods w październiku 2015 r. wprowadziła do próbnej sprzedaży cebulę Smile Ball, w której ograniczono powstawanie substancji łzawiącej. Uzyskano ją bez modyfikacji genetycznej: nasiona naświetlano wiązką ciężkich jonów, a potem wybierano rośliny o słabym działaniu łzawiącym. Sukces hodowlany osiągnięto w 2012 r., a całą produkcję prowadzi się w miasteczku Kuriyama na Hokkaido.[18]

Cebula szkodzi psom już w dawce 15–30 g surowej cebuli na kilogram masy ciała, a toksyczna jest także ugotowana, suszona i w proszku. Zawarte w niej utleniające związki siarki niszczą czerwone krwinki i mogą wywołać niedokrwistość hemolityczną. Rozpad krwinek pojawia się zwykle po 3–5 dniach od zjedzenia.[19]

U kotów zatrucie cebulą wywołała już niespełna łyżeczka gotowanej cebuli albo 5 g surowej cebuli na kilogram masy ciała. To kilka razy mniej niż dawka szkodliwa dla psa. Dlatego zwierzętom nie daje się resztek potraw z cebulą, np. potraw z cebulą w proszku lub zupek w proszku.[19]

Najcięższa cebula świata ważyła 8,97 kg, czyli więcej niż duża kula do kręgli (7,25 kg). Wyhodował ją Gareth Griffin z Guernsey, a jury zważyło ją 15 września 2023 r. na Harrogate Autumn Flower Show w Anglii. Poprzedni rekord, 8,5 kg, utrzymywał się od 2014 r. Griffin od ok. 13 lat poważnie zajmuje się hodowlą olbrzymich cebul, a pasję przejął po ojcu.[20][21]

Najdłuższy sznur cebuli na świecie mierzył 5817,1 m, czyli ok. 3,6 mili, podaje Guinness World Records. Uplotło go 33 uczestników festiwalu Turda Fest 2008 w rumuńskim mieście Turda w Siedmiogrodzie. Rekord zmierzono 27 września 2008 r., a cebulowy warkocz był dłuższy niż 5,8 km.[22]

Indie (30,2 mln ton) i Chiny (24,9 mln ton) wyprodukowały w 2023 r. łącznie ok. 55 mln ton cebuli, podaje World Population Review na podstawie danych FAOSTAT. Trzeci Egipt miał już tylko 3,8 mln ton, a kolejne miejsca zajęły Stany Zjednoczone (3,3 mln ton) i Turcja (2,6 mln ton). Polska z wynikiem 635,3 tys. ton zajęła 31. miejsce.[23]

Unia Europejska zebrała w 2024 r. 7,0 mln ton cebuli, o 11% więcej niż rok wcześniej, podaje Eurostat. Największym producentem była Holandia z ok. 26% unijnych zbiorów, przed Hiszpanią (20%) i Niemcami (12%). W 2022 r. cebula z wynikiem 6,2 mln ton była drugim po pomidorach najczęściej uprawianym świeżym warzywem w UE.[24][25]

Polska zebrała w 2024 r. 675,4 tys. ton cebuli, o 6,6% więcej niż rok wcześniej, bo rolnicy powiększyli uprawy. W 2025 r. zbiory cebuli spadły do 632,2 tys. ton (–6,4%) z powodu mniejszej powierzchni upraw. Wstępna prognoza GUS na 2026 r. to ok. 574 tys. ton.[26][27][28]

Roczne spożycie cebuli w Polsce wynosi 9–11 kg na mieszkańca, podaje Instytut Ogrodnictwa – PIB w poradniku z 2021 r. Średni krajowy plon cebuli wynosił w ostatnich latach 25 ton z hektara, a najlepsi plantatorzy osiągają nawet 100 ton z hektara. Uprawa z siewu nasion zajmuje 85–90% całej powierzchni cebuli w Polsce.[12]

Najwyższe odnotowane spożycie cebuli ma Libia: średnio 66 funtów, czyli ok. 30 kg na osobę rocznie, podaje National Onion Association. Serwis FreshPlaza, powołując się na dane ONZ za 2011 r., podał dla Libii 33,6 kg. W USA spożycie cebuli wzrosło z 12,2 funta (ok. 5,5 kg) na osobę w 1982 r. do 20 funtów (ok. 9,1 kg) w 2010 r.[2][29]

Cebulę uprawia się w co najmniej 175 krajach, a według National Onion Association jest to najczęściej sprzedawane w handlu międzynarodowym surowe warzywo świata. University of Connecticut podaje, że człowiek hoduje cebulę od ponad 7000 lat. Jej popularność wynika m.in. z łatwego przechowywania: w ok. 0°C i przy wilgotności 65–70% dobrze wysuszona cebula przechowuje się najdłużej.[2][11][30]

Indie zakazały eksportu cebuli 8 grudnia 2023 r., by zwiększyć jej podaż na rynku krajowym i utrzymać ceny w ryzach. Zakaz miał obowiązywać do 31 marca 2024 r., ale 22 marca Dyrekcja Generalna Handlu Zagranicznego przedłużyła go bezterminowo. Rząd zniósł go 4 maja 2024 r. i wprowadził minimalną cenę eksportową 550 dolarów za tonę.[31][32]

Cebularz lubelski wpisano do unijnego rejestru chronionych oznaczeń geograficznych (ChOG) rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 844/2014 z 23 lipca 2014 r. To okrągły placek o średnicy 5–25 cm i grubości ok. 1,5 cm, z wierzchem z pokrojonej w grubą kostkę cebuli wymieszanej z makiem, solą i olejem. Jako pierwsi wypiekali go Żydzi z lubelskiego Starego Miasta, a pierwsze wzmianki sięgają XIX w.[33][34]

Cebulę duszoną ze skwarkami z Sypniewa wpisano 22 września 2016 r. na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. To gęsta masa z wyraźnymi kawałkami cebuli i dużymi, podsmażonymi skwarkami. Cebula była w tej mazowieckiej wsi tak popularna, że mieszkańcy dostali przezwisko „cebularze”, a danie gotowano m.in. w zimowe niedziele po porannej mszy.[35]

Stolica Szwajcarii, Berno, co roku w 4. poniedziałek listopada organizuje Zibelemärit, czyli targ cebulowy z setkami straganów z warkoczami z cebuli. W 2022 r. sprzedano tam ok. 30 ton cebuli. Legenda wiąże targ z pożarem miasta w 1405 r., ale cebulę w dokumentach targu wymieniono dopiero w połowie XIX w.[36][37]

Nazwę słodkiej cebuli Vidalia chroni w USA ustawa stanu Georgia z 1986 r. (Vidalia Onion Act), która wyznaczyła 20 hrabstw jej uprawy. Kto sprzedaje jako Vidalię inną cebulę, popełnia przestępstwo zagrożone grzywną do 5000 dolarów lub więzieniem do 3 lat, albo obiema karami. Od 1990 r. Vidalia jest oficjalnym warzywem stanu Georgia.[38][39]

Nazwa miasta Chicago pochodzi od 1 słowa z języka Indian Miami-Illinois: „shikaakwa”, czyli dziki por, czosnek lub cebula, zapisanego przez Francuzów. Tak Indianie nazywali bagnisty teren, na którym rosły dziko te rośliny i nadawały okolicy ostry zapach. Chodzi jednak o dziki gatunek z rodzaju Allium, nie o uprawną cebulę zwyczajną.[40][41]

Angielska nazwa cebuli „onion” pojawiła się na początku 12. wieku i pochodzi od łacińskiego „unio”, które w potocznej łacinie oznaczało zarówno cebulę, jak i perłę. Słowo wywodzi się od „unus”, czyli „jeden”. Już w staroangielskim istniało pokrewne „ynne”.[42]

Polskie słowo „cebula” pochodzi od łacińskiego „caepulla”, zdrobnienia od „caepa”, a trafiło do polszczyzny przez średnio-wysokoniemieckie „zibolle”, od którego pochodzi też dzisiejsze niemieckie „Zwiebel”. W XV w. obok „cebuli” notowano formę „cybula”, podaje językoznawczyni R. Marciniak-Firadza w „Folia Linguistica”.[43][44]

Słowo „cebulactwo” Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego opisało w 2024 r. jako potoczne określenie zachowań kojarzonych ze skąpstwem, zawiścią i kombinowaniem, a także ludzi o takich cechach. To określenie prześmiewcze, używane zwykle przez Polaków wobec innych Polaków. Pokrewne nowe słowa to m.in. „cebulacki” i „cebulaczyć”.[45]