Ciekawostki o bananach: 40 sprawdzonych faktów

Według Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) na świecie istnieje ponad 1000 odmian bananów. Najczęściej sprzedawana jest odmiana Cavendish: odpowiada za nieco mniej niż połowę światowej produkcji, a jej roczne zbiory FAO szacuje na około 50 mln ton. Według badaczy z 2017 r. to ponad 40% światowej produkcji. Banany należą do najczęściej produkowanych, sprzedawanych i spożywanych owoców na świecie.[1][2]

Według wstępnych szacunków FAO światowy eksport bananów spadł w 2024 r. o około 1%, do około 19,1 mln ton. W ostatnich latach handel bananami utrzymuje się na poziomie około 20 mln ton rocznie. Banany uprawia się głównie w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce, a największymi producentami na własny użytek są Indie i Chiny. W najbiedniejszych krajach banany są zarówno podstawą wyżywienia, jak i źródłem dochodu.[3][4]

Ekwador jest największym eksporterem bananów na świecie, a w 2024 r. jego eksport miał wynieść około 5,8 mln ton. FAO odnotowało, że w pierwszych 8 miesiącach 2024 r. wysyłki bananów z Ekwadoru spadły o około 7%. Ekwador odpowiada więc za mniej więcej 30% światowego eksportu bananów, szacowanego przez FAO na 19,1 mln ton.[5]

Według szacunków FAO import netto bananów do Unii Europejskiej wyniósł w 2024 r. około 5,2 mln ton. Stany Zjednoczone sprowadziły w tym czasie około 4,1 mln ton, Chiny około 1,6 mln ton, a Rosja około 1,2 mln ton. W okresie styczeń–sierpień import netto Chin spadł rok do roku o 11%, a Rosji w całym roku o około 16%. W pierwszych 9 miesiącach 2024 r. średnie ceny importowe bananów w USA były o około 17% niższe niż rok wcześniej.[5]

Według szacunków FAO eksport bananów z Kolumbii miał w 2024 r. wzrosnąć do około 2,3 mln ton, czyli najwyższego poziomu w historii tego kraju. Gwatemala miała w tym czasie wysłać za granicę około 2,6 mln ton bananów. Eksport z Kostaryki miał natomiast spaść o około 32%, do około 1,3 mln ton, najniższego odnotowanego poziomu. FAO zaznacza, że wszystkie dane w raporcie są wstępne.[5]

Według Komisji Europejskiej podaż bananów w Unii Europejskiej, czyli import razem z produkcją własną, wzrosła w latach 2012–2021 o 37% i w 2021 r. osiągnęła 5,8 mln ton. Import stanowił 89% tej podaży, wobec 85% w 2012 r. Pozostałe około 11% to banany z regionów najbardziej oddalonych UE: Wysp Kanaryjskich, Gwadelupy, Martyniki, Madery i Azorów.[6]

Program POSEI wspiera rolnictwo w regionach najbardziej oddalonych UE kwotą 653 mln euro rocznie dla 3 państw: Hiszpanii, Francji i Portugalii. Według Komisji Europejskiej 43% tych pieniędzy trafia do sektora bananów. Hiszpania przeznacza na ten cel 141,1 mln euro na Wyspach Kanaryjskich, Francja 129,1 mln euro na Martynice i Gwadelupie, a Portugalia 8,6 mln euro na Maderze i Azorach.[6]

Według rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 1333/2011 z 19 grudnia 2011 r. banan w handlu musi mieć co najmniej 14 cm długości i 27 mm grubości. Krótsze banany z Madery, Azorów, Algarve, Krety, Lakonii i Cypru można sprzedawać tylko w klasie II. Długość mierzy się wzdłuż wypukłej strony owocu, od końca kwiatowego do miejsca, w którym szypułka łączy się z koroną. W każdej klasie dopuszcza się 10% owoców poniżej wymogu, ale najwyżej o 1 cm krótszych.[7]

Pierwsza konferencja Światowego Forum Bananowego odbyła się 7–8 grudnia 2009 r. w siedzibie FAO w Rzymie. Przygotował ją komitet złożony z przedstawicieli branży bananowej, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i rządów. Czwarta globalna konferencja forum odbyła się w Rzymie 12 i 13 marca 2024 r., a 11 marca zorganizowano spotkanie o fuzariozie TR4 i przyszłości branży bananowej.[8][9]

Banany prawdopodobnie stopniowo udomowiono na Nowej Gwinei co najmniej 6500 lat temu. Do Afryki dotarły z Azji zapewne około 2000 lat temu, choć nowe znaleziska archeologiczne sugerują, że w Ugandzie zbierano je już 4500 lat temu. O jedzeniu bananów piszą dawne teksty greckie, łacińskie i arabskie, a Aleksander Wielki widział banany podczas wyprawy do Indii.[10][11]

Bagna Kuk na Nowej Gwinei, położone na wysokości około 1500 m n.p.m., są uprawiane niemal bez przerwy od 7000, a być może nawet od 10 000 lat. Według UNESCO około 6500 lat temu ludzie przeszli tu do rolnictwa opartego na rozmnażaniu wegetatywnym bananów, taro i jamu. Kuk to jedno z niewielu miejsc na świecie, gdzie archeologia wskazuje na niezależny rozwój rolnictwa. W 2008 r. 116 ha tych bagien wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.[12]

Od XIX w., czyli od ponad 100 lat, banany sprzedaje się na targach w USA. Wcześniej, wkrótce po dotarciu Europejczyków do Ameryki, przewieziono je tam z Wysp Kanaryjskich. Najpierw zaczęto je uprawiać na wyspie Hispaniola, a potem na innych wyspach i na kontynencie. Banany przywozili ze sobą także zniewoleni Afrykanie i wiele tamtejszych przepisów z plantanami ma afrykańskie korzenie.[13]

Banany uprawia się w posiadłości Chatsworth w Anglii od 1830 r. Joseph Paxton, główny ogrodnik 6. księcia Devonshire, zdobył okaz sprowadzony z Mauritiusa i nazwał go Musa Cavendishii na cześć swoich pracodawców. Roślina zakwitła w 1835 r., a owoce wydała w maju następnego roku. Według Chatsworth niemal każdy banan jedzony na Zachodzie pochodzi od rośliny wyhodowanej tam ponad 180 lat temu.[14]

Z 2 skrzyń bananowców, które książę Devonshire przekazał misjonarzowi, podróż przetrwała tylko 1. Według Chatsworth właśnie ona zapoczątkowała uprawę bananów na Samoa i innych wyspach Mórz Południowych. W Chatsworth bananowce dają 30–100 owoców rocznie. Tamtejsza odmiana ma zwartszy miąższ i jest mniej słodka niż banany sprzedawane w supermarketach.[14]

Termin „republika bananowa” ukuł w 1901 r. amerykański pisarz O. Henry. Według Britanniki tak nazwano m.in. Honduras, w którym ogromną władzę miała amerykańska United Fruit Company. Jej spółka zależna Tela Railroad Company działała w Hondurasie, a United Fruit otwarcie kontrolowała rząd tego kraju i była w nim największym pracodawcą.[15]

Pozorny pień bananowca ma 3–6 m wysokości i jest zbudowany z nasad pochew liściowych, bo bananowiec to olbrzymia roślina zielna, a nie drzewo. Pień wyrasta z podziemnego kłącza. Wieńczy go rozeta 10–20 liści, które mogą mieć 3–3,5 m długości i 65 cm szerokości. Z wierzchołka wyrasta duży kwiatostan z żółtawymi kwiatami osłoniętymi purpurowoczerwonymi przysadkami, który zwisa i zmienia się w kiść owoców.[13]

Pozorny pień banana Musa ingens z Nowej Gwinei osiąga zwykle 15 m, co według Guinness World Records czyni go największym gatunkiem banana. Rozwinięte liście tej rośliny sięgają nawet 20 m nad ziemią. Musa ingens rośnie w wilgotnych tropikalnych lasach górskich. Guinness uznaje ten gatunek, obok andyjskiej Puya raimondii, za największą roślinę zielną świata.[16][17]

Rodzaj Musa, do którego należą banany, obejmuje według bazy Plants of the World Online ogrodów Kew 88 uznanych gatunków. Nazwa rodzaju, zapisywana w bazie jako Musa L., ukazała się w 1753 r. w dziele Species Plantarum. Rośliny z tego rodzaju występują naturalnie w tropikalnej i subtropikalnej Azji oraz w zachodniej części Pacyfiku. Rodzaj Musa należy do rodziny Musaceae.[18]

Jedna kiść bananów liczy od 50 do 150 owoców, nazywanych palcami. Są one zebrane w grupy, tzw. ręce, po 10–20 sztuk. Kiście pożądane w handlu mają co najmniej 9 rąk i ważą 22–65 kg. Z 1 akra ziemi można zebrać rocznie 300 i więcej takich kiści. Rozwijające się kiście często osłania się workami przed owadami, ptakami i wiatrem.[13]

Największa kiść bananów w historii pomiarów liczyła 473 owoce i ważyła 130 kg. Wyhodowały ją firmy Kabana SA i Tecorone SL na wyspie El Hierro w hiszpańskim archipelagu Wysp Kanaryjskich. Rekord Guinnessa odnotowano 11 lipca 2001 r. To ponad 3 razy więcej owoców niż w dużej kiści handlowej, która liczy do 150 bananów.[19]

Każdy pozorny pień bananowca wydaje tylko 1 kiść owoców, dlatego po zbiorze ścina się go przy ziemi. Zastępują go odrosty wyrastające z kłącza mniej więcej co 6 miesięcy, więc jedno kłącze żyje wiele lat. Pierwsze owoce dojrzewają po 10–15 miesiącach od posadzenia, a potem plon jest niemal ciągły. Słabsze odrosty regularnie się usuwa.[13]

Banan Cavendish ma 3 zestawy chromosomów, dlatego oznacza się go jako AAA ‘Dwarf Cavendish’. Litery AAA znaczą też, że odmiana pochodzi od gatunku Musa acuminata. Większość uprawnych bananów to mieszańce Musa acuminata i Musa balbisiana albo podgatunków M. acuminata, dlatego zamiast nazw łacińskich opisuje się je literami A i B. Uprawne banany są bezpłodnymi klonami.[13]

W 2012 r. czasopismo „Nature” opublikowało szkic genomu banana Musa acuminata o wielkości 523 megabaz. Zbadano podwojony haploid odmiany DH-Pahang, która jest podatna na choroby i dlatego słabo nadaje się do uprawy. Genom obejmuje 11 chromosomów i ponad 36 000 genów. Badacze wykryli w linii rozwojowej bananów 3 rundy podwojenia całego genomu.[20][21]

Międzynarodowe Centrum Tranzytowe Germoplazmy Musa (ITC) na uczelni KU Leuven w Belgii przechowuje ponad 1600 próbek jadalnych i dzikich bananów. To największa na świecie kolekcja materiału genetycznego bananów. Próbki zamraża się w temperaturze −196 °C, co pozwala przechowywać je bezterminowo. W ciągu 30 lat centrum wysłało ponad 17 000 próbek do badaczy i rolników w 109 krajach.[22]

Pod koniec lat 50. XX w. odmiana Gros Michel, która dominowała w światowym handlu bananami, padła ofiarą grzyba glebowego wywołującego chorobę panamską, rodzaj fuzariozy. Uprawne banany są klonami, więc rolnicy nie mogli wyhodować odpornych roślin ani pozbyć się grzyba z gleby. Musieli zastąpić Gros Michel odporniejszą odmianą Cavendish. Gros Michel był przy tym bogatszy w smaku i słodszy.[13]

Fuzarioza Tropical Race 4 (TR4) to grzybowa choroba bananowców, potwierdzona dziś w 21 krajach uprawiających banany. FAO uznaje ją za poważne zagrożenie dla branży: gdy pole zostanie skażone, walka z chorobą jest trudna i kosztowna. Według Britanniki TR4 zagraża odmianie Cavendish od lat 90. XX w., a wielu naukowców obawia się, że i ta odmiana może kiedyś zniknąć.[1][13]

Według danych stowarzyszenia plantatorów, na które powołuje się FAO, z 89 000 ha plantacji bananów na filipińskiej wyspie Mindanao w produkcji pozostaje tylko 51 000 ha. Na pozostałej powierzchni w glebie obecny jest grzyb wywołujący fuzariozę TR4. FAO opisuje rozprzestrzenianie się tej choroby na Filipinach jako niszczycielskie. Eksport bananów z Filipin miał w 2024 r. spaść o około 3%, do 2,3 mln ton.[5]

W czerwcu 2019 r. na 2 plantacjach bananów w departamencie La Guajira na północnym wschodzie Kolumbii pojawiły się objawy fuzariozy TR4. Analizy DNA wykonane w Holandii potwierdziły, że to pierwsze wykrycie tej choroby w Ameryce Południowej. Według kolumbijskiego Instytutu Rolnictwa (ICA) choroba objęła około 185 ha upraw. Zaatakowała banany typu Cavendish.[23]

Czarna sigatoka, grzybowa choroba liści bananowców, została po raz pierwszy wykryta w 1963 r. w dolinie Sigatoka na Fidżi. Wywołuje ją grzyb Mycosphaerella fijiensis. Według rządu Dominiki rośliny z uszkodzonymi liśćmi mogą dawać nawet o 50% mniejszy plon owoców. W 2012 r. ministerstwo rolnictwa Dominiki potwierdziło obecność tej choroby na farmach na wyspie.[24]

W lutym 2024 r. urząd ds. żywności Australii i Nowej Zelandii (FSANZ) dopuścił do sprzedaży żywność z banana linii QCAV-4. Banan opracował Queensland University of Technology, a zmodyfikowano go tak, by był odporny na fuzariozę TR4, zwaną chorobą panamską. Odporność daje mu gen MamRGA2 z dzikiego banana Musa acuminata ssp. malaccensis. Żywność z tej linii musi mieć oznakowanie GM.[25]

16 lutego 2024 r. australijski regulator technologii genowych (OGTR) ogłosił wydanie licencji DIR 199 dla Queensland University of Technology. Licencja pozwala na komercyjną uprawę genetycznie zmodyfikowanych bananów odpornych na chorobę panamską w całej Australii, z ograniczeniami w niektórych stanach. Gen odporności wprowadzono do odmiany Cavendish Grand Nain. Licencjobiorca nie chce zastąpić nią obecnych odmian, lecz dać branży zabezpieczenie na wypadek epidemii.[26][27]

Według Britanniki banany warzywne, zwane plantanami, to około 85% wszystkich upraw bananów na świecie. Są bardziej skrobiowe od bananów deserowych i je się je po ugotowaniu lub usmażeniu, a banany deserowe na surowo. Niemal wszystkie banany uprawia się i zjada w tropikach, gdzie są podstawowym pożywieniem. Plantany można też zmielić na mąkę, z której robi się np. kluski fufu.[13]

Do sztucznego przyspieszania dojrzewania bananów używa się 1 gazu: etylenu. Banany na eksport zbiera się, zanim całkiem dojrzeją. Stopień dojrzałości przy zbiorze zależy od odległości od rynku i sposobu transportu. Po dostawie dojrzewanie często przyspiesza się właśnie etylenem. Banany i wiele innych owoców same wytwarzają etylen, który pobudza dojrzewanie.[10][28]

Banany Cavendish ulegają uszkodzeniom chłodowym, gdy przebywają w temperaturze poniżej 13 °C. Dlatego Centrum Badań Pozbiorczych Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis zaleca przechowywanie i transport bananów w temperaturze 13–14 °C. Wilgotność względna powinna wynosić 90–95%. Do dojrzewania banany umieszcza się w cieplejszym otoczeniu, w temperaturze 15–20 °C.[29]

Dojrzały banan zawiera do 22% węglowodanów i dużo błonnika, potasu, manganu oraz witamin B6 i C. Banany deserowe je się najczęściej na surowo, ale można je też smażyć, rozgniatać do ciast i puddingów albo dodawać do muffinów i chleba. Jadalne są również kwiaty bananowca, popularne w kuchni Chin i Wietnamu.[13]

Bananowiec ma co najmniej 4 zastosowania poza jedzeniem. Duże, giętkie liście służą do zawijania, gotowania na parze i przechowywania potraw, a nawet jako talerze. Z pozornego pnia pozyskuje się mocne włókna, z których zwłaszcza w Japonii i innych krajach Azji wyrabia się tkaniny, liny, maty i papier. Suszone liście nadają się na pokrycia dachów, a ze skórek bananów produkuje się biodegradowalne folie do pakowania żywności.[13]

Abaka (Musa textilis), roślina z rodzaju bananowców znana też jako konopie manilskie, daje włókno, którego 85% światowej produkcji pochodzi z Filipin. Jej włókno jest bardzo wytrzymałe na rozciąganie i zginanie, a przerabia się je m.in. na masę celulozową, liny, tkaniny i przędzę. Największą powierzchnię upraw abaki na Filipinach ma region Bicol: 41,01 tys. ha w 2025 r.[30]

Enset (Ensete ventricosum), olbrzymia roślina zielna podobna do banana, żywi w Etiopii 20 mln ludzi, czyli ponad 1/6 mieszkańców kraju. Roślina dorasta do 10 m wysokości. Je się głównie miękki środek pozornego pnia i korzeń, które rozdrabnia się i zakopuje w ziemi nawet na 2 lata. Według ogrodów Kew 60 roślin wystarcza, by wyżywić 5-osobową rodzinę przez rok.[31]

W 2008 r. badacze z Uniwersytetu w Innsbrucku i Columbia University opisali niebieską luminescencję dojrzewających bananów w świetle UV. Świecą żółte, dojrzałe banany, a zielone nie. Blask pochodzi od bezbarwnych, fluoryzujących produktów rozpadu chlorofilu, które gromadzą się w skórce. Według autorów wiele zwierząt jedzących banany widzi światło UV, więc blask może sygnalizować im dojrzałość owocu.[32]

W 2012 r. japońscy naukowcy zmierzyli, że współczynnik tarcia buta na skórce banana leżącej na linoleum wynosi około 0,07. To dużo mniej niż na zwykłych materiałach i podobnie jak na dobrze nasmarowanych powierzchniach. Według relacji Science News skórka jabłka dała wynik około 0,105, a mandarynki 0,225. W 2014 r. badanie zespołu Kiyoshiego Mabuchiego zdobyło Nagrodę Ig Nobla z fizyki.[33][34]