Ciekawostki o Gdańsku: 37 sprawdzonych faktów

Gdańsk po raz pierwszy wspomniano jako polskie miasto w 997 lub 999 r. Bulla papieska z 1148 r. wymienia go jako część polskiej diecezji włocławskiej. Miasto leży u ujścia Wisły do Bałtyku, a jego centrum, Główne Miasto, położone jest nad Motławą, dopływem Wisły, około 3 km od morza. Gdańsk jest stolicą województwa pomorskiego.[1]

W 1260 r. Gdańsk otrzymał samorząd miejski i zaczął rozwijać się jako ośrodek handlu. Z tego samego roku wywodzi się Jarmark św. Dominika, jedno z najdłużej odbywających się wydarzeń kulturalnych w mieście. W 1308 r. Gdańsk zajęli Krzyżacy, którzy rządzili nim do 1466 r., gdy król Kazimierz IV Jagiellończyk odzyskał te ziemie po 13-letniej wojnie.[1]

W 1754 r. Gdańsk liczył 77 tys. mieszkańców, najwięcej ze wszystkich miast Europy Wschodniej, i wysyłał za granicę ponad 200 tys. ton zboża rocznie. Wcześniej, w dowód wdzięczności za lojalność, król nadał miastu autonomię, a Gdańsk w czasach renesansu stał się najbogatszym portem nad Bałtykiem. Wojny ze Szwecją w XVII i XVIII w. zahamowały jednak jego rozwój.[1]

W 1568 r. w Gdańsku zaczęła działać polska komisja morska, która zajmowała się obroną i handlem. Stocznie gdańskie zwodowały swój pierwszy okręt wojenny w 1572 r. W czasach współczesnych przemysł stoczniowy był dla Polski ważnym źródłem walut obcych. Starszy port, Nowy Port, to duży ośrodek przemysłowy ze stoczniami, zakładami metalurgicznymi i chemicznymi.[1]

W 1772 r. Gdańsk zajęły Prusy, co szybko zniszczyło handel w porcie, a w 1793 r. miasto włączono do Prus. W 1807 r. Napoleon nadał mu przywileje wolnego miasta, ale odcięcie od Polski zrujnowało jego gospodarkę. W latach 1813–1814 Gdańsk prosił o ponowne połączenie z Polską, jednak po kongresie wiedeńskim trafił do prowincji Prusy Zachodnie.[1]

Kamień węgielny pod obecną Bazylikę Mariacką w Gdańsku położono 28 marca 1343 r. Świątynię budowano etapami przez 159 lat. Mniejszy, pierwotny kościół ukończono w latach 1360/61, a transept i prezbiterium powstały w latach 1379–1447. Ostatnią cegłę sklepienia mistrz Henryk Hetzel położył w czwartek 28 lipca 1502 r. o godz. 16:00.[2]

Bazylika Mariacka w Gdańsku ma 105,2 m długości, ramiona transeptu o długości 66,2 m i kubaturę ok. 155 tys. m³. Sklepienia wznoszą się na wysokość ok. 27 m, a masywna wieża dzwonna ma 78 m. Wnętrze oświetla 41 dużych okien, a do świątyni prowadzi 7 bram. We wniosku do UNESCO z 2005 r. kościół nazwano największym ceglanym kościołem w Europie.[2][3]

Żuraw w Gdańsku zbudowano w 1444 r. Narodowe Muzeum Morskie nazywa go największym i najstarszym dźwigiem portowym w Europie, który przetrwał do naszych czasów. Podwójne mechanizmy dźwigu pozwalały podnieść 2 tony na wysokość 27 m albo 4 tony na wysokość 11 m. Wniosek do UNESCO z 2005 r. opisuje Żuraw jako tradycyjny symbol Gdańska.[4][3]

W Dworze Artusa w Gdańsku stoi największy piec kaflowy w Europie, wysoki na 10,64 m i obłożony 530 bogato zdobionymi kaflami. Dwór Artusa stoi naprzeciw Fontanny Neptuna i bywa nazywany salonem historycznego Gdańska. Wniosek do UNESCO z 2005 r. podkreśla, że pierwotne wyposażenie wnętrza dworu pochodzi z XVI i XVII w.[5][3]

Fontannę Neptuna ustawiono na Długim Targu w Gdańsku w 1633 r., a pierwszą fontannę mieszkańcy zbudowali tam już w 1549 r. Rada miasta podjęła uchwałę o budowie w 1606 r., a figurę boga mórz tworzono i odlewano w latach 1612–1615. Projektantem był Abraham van den Blocke. Po zniszczeniach z II wojny światowej fontannę odbudowano i uruchomiono ponownie w 1954 r.[6]

Pierwszy koncert carillonowy w Gdańsku zagrano z wieży Ratusza Głównego Miasta 23 września 1561 r. 14 lat później podobny instrument zawisł na wieży kościoła św. Katarzyny. W XVIII w. pojawił się tam pierwszy w mieście carillon z klawiaturą. Pierwszy powojenny koncert na carillonie kościoła św. Katarzyny odbył się 28 listopada 1998 r.[7]

Carillon kościoła św. Katarzyny w Gdańsku ma 50 dzwonów ważących łącznie prawie 16 ton, a carillon w wieży Ratusza Głównego Miasta 37 dzwonów. Gdańsk jest jedynym miastem w Polsce z carillonami, na których można koncertować. W styczniu 2021 r. carillonową muzykę w Gdańsku wpisano na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.[8]

8 września 1994 r. prezydent RP uznał za pomnik historii zespół „Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań XVII w.”. Celem jest ochrona XVII-wiecznego zespołu miejskiego Gdańska. Granica obejmuje m.in. Główne Miasto, Stare Miasto, Ołowiankę, Spichlerze, Długie Ogrody, Dolne Miasto, Stare Przedmieście, Biskupią Górkę, Nowe Ogrody i Grodzisko.[9]

20 kwietnia 2018 r. prezydent RP uznał za pomnik historii Twierdzę Wisłoujście w Gdańsku. Rozporządzenie nazywa ją jedynym w Polsce zespołem fortyfikacyjnym twierdzy morskiej z czasów nowożytnych, unikatowym pod względem położenia, rozwiązań technicznych i kompozycji przestrzennej. 10 grudnia 2018 r. pomnikiem historii został też zespół „Gdańsk – Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności”.[10][11]

4 listopada 2005 r. polskie Ministerstwo Kultury zgłosiło na listę informacyjną UNESCO wniosek „Gdańsk – miasto pamięci i wolności”. Obejmuje on m.in. Główne Miasto z Bramą Wyżynną, Westerplatte o powierzchni 61,95 ha i miejsce pamięci w Stoczni Gdańskiej o powierzchni 1,82 ha. Wniosek przypomina porozumienia z 31 sierpnia 1980 r. i pokojowe przekazanie władzy w Polsce w 1989 r.[3]

Astronom Jan Heweliusz urodził się w Gdańsku 28 stycznia 1611 r. i zmarł tam 28 stycznia 1687 r. Jego ojciec Abraham miał dochodowy browar, a w 1641 r. Heweliusza wybrano ławnikiem Gdańska. W 1647 r. wydał słynne dzieło „Selenographia” z mapami Księżyca. Jego dom i obserwatorium, uznawane za najlepsze na świecie, spłonęły w nocy 26 września 1679 r.[12]

Fizyk Daniel Gabriel Fahrenheit urodził się w Gdańsku w 1686 r., a zmarł 16 września 1736 r. w Hadze. Według Neue Deutsche Biographie wykonał pierwsze naprawdę zgodne ze sobą termometry. Początkowo napełniał je alkoholem, a od ok. 1718 r. także oczyszczoną rtęcią. W jego skali woda zamarza w temperaturze 32°, a wrze w 212°.[13]

Pisarz Günter Grass urodził się 16 października 1927 r. w Wolnym Mieście Gdańsku. W 1999 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury za utwory, których „swawolne czarne baśnie ukazują zapomniane oblicze historii”. Zmarł 13 kwietnia 2015 r. w Lubece. Według Britanniki dzieciństwo spędził w dawnym Gdańsku.[14][1]

Lech Wałęsa, w 1967 r. zatrudniony jako elektryk w stoczni w Gdańsku, otrzymał w 1983 r. Pokojową Nagrodę Nobla. Komitet Noblowski nagrodził go za walkę bez przemocy o wolne związki zawodowe i prawa człowieka w Polsce. Wałęsa urodził się 29 września 1943 r. w Popowie. W grudniu 1990 r. w wyborach powszechnych wybrano go na prezydenta RP.[15][16]

Na mocy traktatu wersalskiego w latach 1919–1939 Gdańsk ponownie miał status wolnego miasta, a Polska sprawowała nad nim pewną kontrolę administracyjną. Niemiecki parlament miasta często występował jednak przeciw Polsce. W końcu Polska zbudowała na własnym terytorium nowy port w Gdyni, 16 km na północ. W wyborach w 1933 i 1935 r. większość w parlamencie Gdańska zdobyli naziści.[1]

W 1938 r. Adolf Hitler zażądał przyłączenia Gdańska do Niemiec. Odmowę Polski Niemcy wykorzystali jako pretekst do ataku 1 września 1939 r., który rozpoczął II wojnę światową. Na pobliskim półwyspie Westerplatte rozegrała się pierwsza bitwa tej wojny. Załoga wytrzymała 7 dni niemieckiego ostrzału, zanim się poddała, a Westerplatte pozostaje najważniejszym symbolem polskiego oporu.[1]

1 września 1939 r. załoga polskiej składnicy na Westerplatte w Gdańsku liczyła nieco ponad 200 osób. Pierwszy strzał z broni ręcznej padł o 4.17, a artyleria pancernika szkolnego „Schleswig-Holstein” oddała pierwsze salwy około 4.45. Komendantem był mjr Henryk Sucharski. W czasie obrony poległo 15 żołnierzy, a około 30 zostało rannych.[17]

We wrześniu 1939 r. polscy pocztowcy bronili Poczty Polskiej w Gdańsku przez 14 godzin. W walkach i z powodu ran zginęło 12 obrońców, a 38 Polaków, którzy przeżyli, trafiło przed sąd polowy. Wyrok wykonano 5 października 1939 r., a ciała pochowano na gdańskiej Zaspie. W maju 1998 r. Sąd Krajowy w Lubece uniewinnił obrońców Poczty Polskiej.[18]

Mocno zniszczony podczas wojny Gdańsk wrócił do Polski w marcu 1945 r. i został odbudowany. Główne Miasto odtworzono tak, by przywrócić architekturę z XVI i XVII w. Wśród odbudowanych zabytków są kościół św. Katarzyny, którego części pochodzą z XIV w., i średniowieczny ratusz.[1]

Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku otwarto 23 marca 2017 r. Wystawa główna zajmuje ok. 5 tys. m² w podziemnej części budynku i pokazuje ok. 2,5 tys. autentycznych przedmiotów. Część naziemna ma kształt pochyłej wieży o wysokości ponad 40 m. Milionowy gość odwiedził muzeum w listopadzie 2018 r.[19]

Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku ma 42 m wysokości i tworzą go 3 krzyże z kotwicami złączonymi we wspólnym kręgu. Odsłonięto go 16 grudnia 1980 r., w 10. rocznicę masakry z grudnia 1970 r. Budowę, która zwykle trwałaby 2–3 lata, ukończono w 3,5 miesiąca. Jeden krzyż waży 36 ton, a cały monument około 134 ton.[20]

14 sierpnia 1980 r. w Stoczni Gdańskiej im. Lenina rozpoczął się strajk okupacyjny, którym pokierował Lech Wałęsa. W Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym w Gdańsku reprezentowanych było ponad 700 zakładów pracy, a w całej Polsce strajkowało ok. 800 tys. osób w ok. 2000 zakładów. 31 sierpnia 1980 r. podpisano Porozumienie Gdańskie.[21][22]

21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z sierpnia 1980 r. wpisano w 2003 r. na listę UNESCO Pamięć Świata. Strajkujący domagali się m.in. wolnych związków zawodowych, zniesienia cenzury i uwolnienia więźniów politycznych. Przyjęcie postulatów doprowadziło do powstania Solidarności, pierwszego wolnego związku zawodowego w bloku komunistycznym, który liczył ponad 10 mln członków.[23]

17 września 1980 r. w Gdańsku delegaci nowych struktur związkowych z różnych regionów postanowili utworzyć jeden ogólnokrajowy związek, NSZZ „Solidarność”. Do Gdańska przyjechało ok. 300 delegatów z całej Polski, a dodanie słowa „Solidarność” do nazwy zaproponował Karol Modzelewski. Związek zarejestrowano 10 listopada 1980 r. Była to pierwsza w krajach komunistycznych legalna organizacja niezależna od władz.[22][24]

Nową siedzibę Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku otwarto 30–31 sierpnia 2014 r. Budynek ma powierzchnię 25 349 m². Pierwsza sala wystawy stałej, poświęcona sierpniowemu strajkowi, jest pełna historycznych eksponatów. Według podsumowania pierwszej dekady działalności ECS gościło już ponad 2 mln osób.[25]

W 2021 r. Gdańsk miał 486 022 mieszkańców. Razem z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto. Jest ważnym ośrodkiem kultury i nauki: działają tu uczelnie medyczna, techniczna i artystyczna, sala koncertowa, opera, Muzeum Narodowe i Narodowe Muzeum Morskie. Uniwersytet Gdański założono w 1970 r.[1]

Gdańsk zajmuje powierzchnię 262 km², podaje Urząd Statystyczny w Gdańsku. W 2019 r. na 1 km² przypadało tu ok. 1798 mieszkańców. W roku akademickim 2019/20 w mieście działało 13 uczelni, na których studiowały 64 076 osoby. Rok wcześniej studentów było 65 010.[26]

6 października 1904 r. w Gdańsku zainaugurowano pierwszy rok akademicki w nowo otwartej Królewskiej Wyższej Szkole Technicznej (Königliche Technische Hochschule Danzig). W uroczystości wziął udział cesarz niemiecki i król Prus Wilhelm II. Polską Politechnikę Gdańską powołano dekretem Krajowej Rady Narodowej z 24 maja 1945 r.[27]

W 2025 r. Port Gdańsk, największy port morski Polski, przeładował 80,4 mln ton ładunków, prawie 4% więcej niż rok wcześniej. Paliwa płynne stanowiły 39,6 mln ton, czyli 49,3% przeładunków. Ropa naftowa w Naftoporcie osiągnęła 37,4 mln ton wobec 36,6 mln ton w 2024 r. Przeładunki węgla spadły drugi rok z rzędu, do prawie 7 mln ton.[28]

W rankingu przeładunków za 2025 r. Port Gdańsk awansował na 8. miejsce w Europie i 6. w Unii Europejskiej, o 3 pozycje wyżej niż rok wcześniej. W UE wyprzedzają go Rotterdam, Antwerpia-Brugia, Hamburg, Algeciras i HAROPA. Liderem rankingu pozostał Rotterdam, który w 2025 r. przeładował 428,4 mln ton.[29]

W 2025 r. terminale kontenerowe w Gdańsku obsłużyły prawie 2,8 mln TEU, o 23% więcej niż rok wcześniej. Sam terminal Baltic Hub przeładował 2 766 475 TEU. Masa ładunków w kontenerach wzrosła o 18%, do 24 mln ton. Drobnica w porcie wzrosła z 23,3 mln ton w 2024 r. do 27,2 mln ton w 2025 r.[28]

Gdańsk ma 2 główne części portu. Nowszy Port Północny to według Britanniki największa polska inwestycja morska. Jego pierwszy etap ukończono w 1975 r. Obsługuje eksport węgla i import ropy naftowej, przerabianej w pobliskiej rafinerii. Miasto ma też międzynarodowe lotnisko i połączenia promowe ze Szwecją.[1]