Ciekawostki o marchwi: 35 sprawdzonych faktów

Nasiona dzikiej marchwi znaleziono na stanowiskach archeologicznych w Niemczech i Szwajcarii sprzed 3000–5000 lat, podaje Uniwersytet Kalifornijski w Davis. Według Johna Stolarczyka i Julesa Janicka nasiona dzikiej marchwi datowane są nawet na mezolit, ok. 10 000 lat temu. Dzika marchew rośnie naturalnie w Europie, Afryce Północnej i części zachodniej Azji.[1][2]

Marchew udomowiono najpewniej w Azji Środkowej, wskazało badanie 84 dzikich i uprawnych marchwi opublikowane w 2013 r. Naukowcy porównali je za pomocą ok. 4000 markerów genetycznych (SNP). Spośród dzikich marchwi to rośliny z Azji Środkowej okazały się genetycznie najbliższe odmianom uprawnym. Badanie wykazało też wyraźny podział na marchwie uprawne wschodnie i zachodnie.[3]

Uprawną marchew po raz pierwszy opisano ok. 1100 lat temu w Azji Środkowej, podaje Uniwersytet Kalifornijski w Davis. Badacze z Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej datują udomowienie marchwi na IX lub X w. i wskazują zachodnią oraz środkową Azję. Badania genomu marchwi z 2016 r. potwierdziły, że najwcześniej udomowiono ją na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej.[1][4]

Pierwsze opisane kolory marchwi uprawnej to fiolet i żółć, notowane w Azji Środkowej 1100–1200 lat temu, podaje Służba Badań Rolniczych USA (USDA ARS). Fioletowe marchwie rosły tam razem z żółtymi. Gdy marchew dotarła do Europy, większą popularność zdobyły marchwie żółte, prawdopodobnie ze względu na smak.[5][4]

Starożytni Grecy nazywali dziką marchew co najmniej na 3 sposoby: keras, staphylinos agrios i daukos. Według Stolarczyka i Janicka Grecy znali jednak także marchew uprawną i pasternak. Rzymianie poznali jadalną marchew w II–III w. n.e. pod nazwą carota, zapożyczoną być może z dialektów iberyjskich lub galijskich.[2][6]

Ok. 950 r. Ibn Sajjar al-Warrak z Bagdadu spisał książkę kucharską, w której wymienił marchew czerwonopomarańczową, żółtą lub białą, po arabsku zwaną jazar. Według historyków ogrodnictwa fioletowe, czerwone i żółte marchwie przywieźli do Europy z Azji Środkowej Arabowie. Z czasem marchew rozprzestrzeniła się po Europie, basenie Morza Śródziemnego i Azji.[2]

Pierwszy wyraźny wizerunek pomarańczowej marchwi pochodzi z Kodeksu Juliany Anicji z 512 r., znanego też jako Dioskurydes wiedeński. Ilustracja przedstawia głęboko pomarańczowy, prosty korzeń z rozetą liści, bardzo podobny do dzisiejszej marchwi. Ten najsłynniejszy zielnik pokazuje zarówno marchew uprawną, jak i dziką.[2]

W ciągu ok. 200 lat, od XII do XIV w., marchew uprawna rozprzestrzeniła się od Hiszpanii po Anglię. Najpierw odnotowano ją w Hiszpanii, w XIII w. we Włoszech, a w XIV w. we Francji, Niemczech, Holandii i Anglii. Fioletowe odmiany opisano we Francji w XIV w., a żółte w Anglii, Francji i Niemczech dopiero w XVI w.[2]

Pomarańczowa marchew pojawiła się w Europie Zachodniej ok. 500 lat temu, w XV lub XVI w., podają badacze z Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej. Uniwersytet Kalifornijski w Davis wskazuje lata 1500–1599 i przywołuje niemieckie oraz hiszpańskie obrazy z tego okresu. Prof. Dariusz Grzebelus z Krakowa mówi, że pomarańczowe marchwie pojawiły się prawdopodobnie dopiero w XVI w.[4][1][7]

Pomarańczowa marchew obok fioletowego korzenia widnieje na dekoracjach Loggii Amora i Psyche w rzymskiej Villi Chigi z lat 1515–1517, wykonanych przez Rafaela i Giovanniego Martiniego da Udine. Jeszcze na holenderskim obrazie „Targ warzywny” Nicolaesa Maesa z lat 1655–1665 widać jednak marchwie fioletowe i bladożółte, bez pomarańczowych.[2]

Marchew Horn, popularna w Amsterdamie ok. 1610 r., zawdzięcza nazwę miastu Hoorn i została wyhodowana w Holandii. Pomarańczowe marchwie powstały prawdopodobnie z mutacji form żółtych i późniejszej selekcji prowadzonej przez ludzi. Za ich ojczyznę powszechnie uważa się Niderlandy, choć historycy przedstawiają to jako przypuszczenie.[2]

Pomarańczowy kolor marchwi wymaga 3 genów, które muszą być recesywne, czyli „wyłączone”, wykazała analiza 630 genomów marchwi opublikowana w „Nature Plants” w 2023 r. Badacze z Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej i Uniwersytetu Wisconsin-Madison uznali ten wynik za zaskakujący. Według Massima Iorizza pomarańczowa marchew mogła powstać ze skrzyżowania marchwi białej i żółtej.[8][4]

Marchew zawiera dziś o 50% więcej karotenu, pomarańczowego barwnika, niż w 1970 r., podaje Uniwersytet Kalifornijski w Davis. To efekt hodowli prowadzonej przez ostatnie 40 lat. Według USDA ARS z 2004 r. intensywna hodowla marchwi trwała wtedy dopiero ok. 50 lat, a ówczesne marchwie miały o 75% więcej beta-karotenu niż te sprzed 25 lat.[1][9]

Naukowcy USDA ARS z Madison w stanie Wisconsin wyhodowali marchwie fioletowe, czerwone, żółte, a nawet białe, opisał magazyn „Agricultural Research” w 2004 r. Czerwony kolor nadaje marchwi głównie likopen, a fioletowy antocyjany. Pracami kieruje Philipp Simon, który przez 45 lat kariery poprowadził ok. 12 wypraw po nasiona marchwi, cebuli i czosnku.[9][5]

Genom marchwi zawiera 32 113 genów kodujących białka, rozmieszczonych w 9 chromosomach, ustalili naukowcy w pracy opublikowanej w „Nature Genetics” w 2016 r. Wielkość genomu marchwi oszacowano na 473 mln zasad. Do sekwencjonowania użyto marchwi typu Nantes, jaskrawopomarańczowej odmiany nazwanej od francuskiego miasta.[10][11][1]

Pracę o genomie marchwi z 2016 r. podpisało 21 autorów, wśród nich Dariusz Grzebelus, Ewa Grzebelus, Alicja Macko-Podgórni i Emilia Moranska. Badania prowadził Uniwersytet Wisconsin-Madison z Uniwersytetem Kalifornijskim w Davis, przy udziale badaczy m.in. z Polski, Hiszpanii, Włoch, Turcji, Chin i Argentyny. Naukowcy z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie nadal analizują genom marchwi w międzynarodowym projekcie.[10][1][7]

W 2016 r. badacze genomu marchwi wskazali na chromosomie 5 gen kandydujący DCAR_032551, który warunkuje gromadzenie karotenoidów w korzeniu. Autorzy przypuszczają, że gen ten reguluje wcześniejsze etapy rozwoju fotosystemu. W tej samej pracy opisano 2 nowe zdarzenia poliploidyzacji, czyli zwielokrotnienia genomu, w ewolucji przodków marchwi.[10][11]

Marchew zwyczajna (Daucus carota) jest rośliną dwuletnią i rośnie głównie w strefie klimatu umiarkowanego, podają Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew. Dzika marchew kwitnie dopiero w 2. roku wzrostu: wydaje białe baldachy kwiatów na wysokości 2–4 stóp (ok. 60–120 cm) od połowy lata do połowy jesieni. Jej długi korzeń palowy sprawia, że trudno ją wyrwać.[12][13]

W środku białego baldachu dzikiej marchwi, szerokiego na 3–4 cale (ok. 8–10 cm), rośnie ciemnopurpurowy kwiatek. Karol Darwin uważał, że nie ma on żadnego znaczenia, ale nowsze badania sugerują, że przyciąga zapylacze albo odstrasza owady. Baldachy z ciemnym kwiatkiem mają mniej galasów, więc kwiatek może odstraszać pryszczarki, udając galas.[13][14]

Dzika marchew ma co najmniej 5 angielskich nazw zwyczajowych, m.in. Queen Anne’s lace, czyli koronka królowej Anny, Bird’s-Nest, czyli ptasie gniazdo, i Devil’s Plague, czyli diabelska plaga. Baldach owoców dzikiej marchwi zwija się do środka w kulisty kształt. Według legendy ciemny kwiatek w środku to kropla krwi królowej, która ukłuła się przy robieniu koronki.[13][14]

Badanie DNA 84 dzikich i uprawnych marchwi z 2013 r. wykazało, że dzika marchew z Ameryki Północnej jest najbliżej spokrewniona z dziką marchwią z Europy. Potwierdza to, że roślinę przywieziono na kontynent z Europy. Dziś w części stanów USA dzika marchew uznawana jest za gatunek inwazyjny.[3][13]

Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew uznają w obrębie marchwi zwyczajnej (Daucus carota) 25 taksonów wewnątrzgatunkowych, czyli podgatunków i odmian. Nazwę gatunku opublikowano w 1753 r. w dziele „Species Plantarum”. Naturalny zasięg marchwi obejmuje Makaronezję, Afrykę Północną i Etiopię oraz Europę aż po południowe Chiny, a sama roślina należy do rodziny selerowatych (Apiaceae).[12]

Psila rosae, mucha szkodnik upraw marchwi, ma zwykle 5 mm długości i 12 mm rozpiętości skrzydeł. Jej populacje dają 1–3 pokolenia w roku, a nakładające się pokolenia mogą zwiększać straty. Larwy drążą w korzeniach marchwi korytarze, które od pozostawionych odchodów przybierają rdzawoczerwony kolor, stąd angielska nazwa owada: carrot rust fly.[15]

Polska jest trzecim producentem marchwi w Unii Europejskiej: w 2024 r. dostarczyła 12% unijnych zbiorów. Więcej marchwi zebrały tylko Niemcy (18%) i Francja (14%), podaje Eurostat. Cała UE wyprodukowała w 2024 r. 4,7 mln t marchwi, o 6% więcej niż rok wcześniej.[16]

W 2024 r. w Polsce zebrano ok. 560 tys. t marchwi z ok. 15,3 tys. ha upraw, podaje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Według danych GUS zbiory marchwi były o 3,1% mniejsze niż w 2023 r., choć powierzchnia uprawy wzrosła. Marchwi zebrano prawie tyle samo co kapusty białej, której było ok. 570 tys. t.[17][18]

Na liście odmian roślin warzywnych COBORU według stanu na 31 maja 2026 r. jest 49 odmian marchwi, w tym 48 jadalnych i 1 pastewna o nazwie Krystyna. Wśród marchwi jadalnych są m.in. odmiany Alfa, Anka, Arleta, Kongo i Sparta. Na liście są też odmiany Nantes 2 i Nantes 5, nawiązujące nazwą do marchwi typu Nantes.[19]

Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach rozpoczął hodowlę marchwi w 2000 r. Początkiem prac były rośliny uzyskane z kultur pylników, które przekazała hodowcom prof. Krystyna Górecka. Ważnym kierunkiem badań nad marchwią w instytucie była hodowla odpornościowa, czyli tworzenie roślin odpornych na choroby.[20]

W 2021 r. na świecie wyprodukowano ok. 41,67 mln t marchwi i rzepy, które statystyki FAO ujmują razem, podaje przegląd w czasopiśmie „Plants” z 2024 r. Chiny, Rosja i Stany Zjednoczone dają łącznie 34% światowych zbiorów. Według Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis światowe spożycie marchwi wzrosło 4-krotnie w latach 1976–2013.[21][1]

Marchewki baby carrots wymyślił w 1986 r. kalifornijski rolnik Mike Yurosek, który użył do tego przemysłowej obieraczki do ziemniaków i krajalnicy do fasolki. Jego zakład codziennie odrzucał ok. 400 t uszkodzonych i krzywych marchwi, na które był mały popyt. W ciągu kilku lat produkcja marchwi w Kalifornii, od lat niemal stała, wzrosła o 50%.[22][5]

Dyrektywa Rady 2001/113/WE z 20 grudnia 2001 r. w sprawie dżemów stanowi, że na jej potrzeby marchew uważa się za owoc. Tak samo traktowane są pomidory, jadalne części łodyg rabarbaru, bataty, ogórki, dynie, melony i arbuzy. Przepis znajduje się w załączniku III dyrektywy, który definiuje surowce używane do produkcji dżemów.[23]

Najdłuższa marchew na świecie mierzyła 6,245 m, czyli 20 stóp i 5,86 cala, według Księgi Rekordów Guinnessa. Wyhodował ją Brytyjczyk Joe Atherton. Rekord potwierdzono 23 września 2016 r. podczas brytyjskich mistrzostw olbrzymich warzyw (UK National Giant Vegetables Championship) w Malvern.[24]

Najcięższa marchew na świecie ważyła 10,17 kg, a wyhodował ją Christopher Qualley z Otsego w Minnesocie, ogłosiła Księga Rekordów Guinnessa w październiku 2017 r. Qualley zaczął hodować olbrzymie warzywa zaledwie 2 lata wcześniej i za najważniejszą uważa glebę. Poprzedni rekord, 9,1 kg, należał do Petera Glazebrooka z Wielkiej Brytanii i został potwierdzony 12 września 2014 r.[25]

W 1940 r. John Cunningham z RAF, zwany „Kocie Oczy”, jako pierwszy brytyjski pilot zestrzelił wrogi samolot z pomocą pokładowego radaru. Łącznie miał na koncie 20 zestrzeleń, z czego 19 w nocy. Brytyjski rząd mówił prasie, że sukcesy RAF wynikają z jedzenia marchwi, a nowa technologia radarowa pozostawała tajna.[26]

W 1942 r. Wielka Brytania miała 100 000 ton nadwyżki marchwi, bo Ministerstwo Żywności zachęcało do zwiększania jej produkcji. W materiałach reklamowych występowały postacie z kreskówek: Doktor Marchewka (Doctor Carrot) i Ziemniaczany Piotruś (Potato Pete). Proponowano też przepisy na krówki z marchwi i carrolade, napój z brukwi i marchwi.[26]

W 1942 r. brytyjski minister żywności lord Woolton próbował odzwyczaić Brytyjczyków od kapusty i brukselki, promując zamiast nich marchew. Według relacji „New York Timesa” z 1942 r. przekonywał, że marchew zawiera tyle witaminy A, że krety widziałyby w kopalni węgla. Hasła o marchwi pomagającej widzieć w czasie zaciemnienia trafiały też na rządowe plakaty.[26]