Ciekawostki o Krakowie: 40 sprawdzonych faktów

W latach 988–990 książę Mieszko I połączył ziemie południowe, w tym Kraków, z północnymi w silne państwo. Wcześniej Kraków był siedzibą plemienia Wiślan, które zamieszkiwało Małopolskę do X w. Syn Mieszka, Bolesław Chrobry, uczynił Kraków siedzibą biskupstwa. W 1138 r. Kraków stał się stolicą jednego z głównych polskich księstw dzielnicowych.[1]

5 czerwca 1257 r. książę Bolesław Wstydliwy wystawił dokument lokacyjny, na mocy którego Kraków otrzymał prawa miejskie (magdeburskie). UNESCO opisuje go jako XIII-wieczne miasto kupieckie z największym rynkiem w Europie, licznymi zabytkowymi kamienicami, pałacami i kościołami. Kraków był niegdyś stolicą Polski i jednym z największych ośrodków administracyjnych i handlowych Europy Środkowej. Sąsiedni Kazimierz otrzymał prawa miejskie w 1335 r., a dziś należy do historycznego centrum Krakowa.[2][3]

20 stycznia 1320 r. w katedrze na Wawelu koronował się Władysław Łokietek, który zjednoczył rozbite ziemie polskie. Odtąd przez 400 lat katedra wawelska była kościołem polskich królów: koronowali się tu wszyscy monarchowie z wyjątkiem Stanisława Leszczyńskiego i Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1320 r. Łokietek uczynił też Kraków swoją stolicą.[4][1]

Do 1611 r. król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy. Już do 1600 r. Kraków zaczął tracić znaczenie, a dynastia Jagiellonów wygasła. Szwedzkie wojny w XVII w. zubożyły miasto. W 1794 r. w Krakowie Tadeusz Kościuszko rozpoczął powstanie przeciwko Rosji.[1]

Od 1795 do 1918 r. Krakowem rządziła Austria, z 2 przerwami. W latach 1809–1815 miasto należało do Księstwa Warszawskiego, a w latach 1815–1846 wraz z okolicami tworzyło niepodległą republikę. W 2. połowie XIX w., przy łagodniejszej władzy austriackiej, Kraków odzyskał dawne znaczenie, a w 1918 r. wrócił do Polski.[1]

6 listopada 1939 r. Niemcy zatrzymali w Collegium Novum 183 osoby, głównie uczonych z Uniwersytetu Jagiellońskiego, w akcji nazwanej Sonderaktion Krakau. Zebranie wykładowców zwołano na prośbę SS-Sturmbannführera Bruno Müllera i była to pułapka. 172 zatrzymanych wywieziono przez Wrocław do obozu Sachsenhausen. Do lutego 1940 r. zmarło tam z wycieńczenia 12 profesorów.[5]

Około 55 tys. krakowskich Żydów Niemcy wywieźli w czasie II wojny światowej do obozu zagłady Auschwitz II (Birkenau). Kraków zajęli na początku wojny, a niemiecki gubernator urządził siedzibę na Wawelu. W 1945 r. Kraków wyzwoliły szybko nacierające wojska radzieckie, a miasto ucierpiało znacznie mniej niż inne miasta regionu.[1]

W czerwcu 1949 r. pod Krakowem rozpoczęła się budowa pierwszego bloku Nowej Huty, a następnie kombinatu. Kilka miesięcy wcześniej zatwierdzono lokalizację kombinatu i dzielnicy dla 100 tys. mieszkańców. 30 stycznia 2023 r. Prezydent RP uznał zespół architektoniczny i urbanistyczny Nowej Huty za pomnik historii jako reprezentatywną realizację urbanistyczną socrealizmu w Polsce.[6][7]

Pierwszą katedrę na Wawelu wzniesiono najpewniej wkrótce po ustanowieniu biskupstwa krakowskiego w 1000 r. Kolejną, romańską, konsekrowano w 1142 r., a jej krypta św. Leonarda przetrwała do dziś. Obecną gotycką katedrę budowano w latach 1320–1364 i konsekrowano 28 marca 1364 r. Pierwszym królem pochowanym na Wawelu był Władysław Łokietek.[8][4]

W latach 1519–1533 włoscy rzeźbiarze wznieśli przy katedrze wawelskiej Kaplicę Zygmuntowską, ufundowaną przez króla Zygmunta I Starego. Zaprojektował ją Włoch Bartolomeo Berrecci. Parafia wawelska nazywa ją perłą renesansu Europy Środkowej. Sam król i jego następcy spoczywają jednak w podziemnych kryptach katedry.[4]

Dzwon Zygmunt odlał w Krakowie w 1520 r. norymberski ludwisarz Hans Behem, a ufundował go król Zygmunt I Stary. Krakowianie usłyszeli go pierwszy raz 13 lipca 1521 r. Serce dzwonu wisi na pasie z wołowej skóry, który w najgrubszym miejscu ma 12 warstw. Najniższy z tonów składowych dzwonu to Fis w oktawie wielkiej.[9]

W latach 1506–1534 gotycki pałac na Wawelu przebudowano na renesansową rezydencję. Obecny kształt pałacu ustaliła ta wielka przebudowa za panowania Zygmunta Starego. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza odnowił i rozbudował skrzydło północne. Największą katastrofę w dziejach zamku spowodował jednak pożar w 1702 r.[10][11]

Z dawnego stropu z rzeźbami w pałacu na Wawelu, wykonanego około 1540 r., zachowało się tylko 30 rzeźbionych głów ludzkich. Pierwotnie było ich 194. Strop powstał w czasie wielkiej przebudowy pałacu za panowania Zygmunta Starego. W latach 1927–1939 w jednej z sal mieściła się sypialnia prezydenta Ignacego Mościckiego.[11]

W 1795 r. Prusacy wykradli z Wawelu polskie insygnia koronacyjne, które bezpowrotnie przepadły. W latach 1804–1807 pałac królewski zaadaptowano na koszary dla wojsk austriackich. Przez znaczną część XIX w. wzgórze zajmowało wojsko. Gruntowna restauracja rezydencji rozpoczęła się w 1905 r., po opuszczeniu Wawelu przez armię, a od 1916 r. prowadził ją Adolf Szyszko-Bohusz.[10][11]

Król Zygmunt August kupił 160 arrasów, które utkano dla niego w Brukseli, a ich wykonanie trwało 10 lat. Do dziś przetrwało 137 arrasów z jego kolekcji i wszystkie pokazano na wystawie w Zamku Królewskim na Wawelu. 19 z nich to tkaniny bardzo dużych rozmiarów. Według Urzędu Miasta Krakowa to największa i najcenniejsza kolekcja tego typu w Europie.[12][11]

18 marca 1921 r. Polska i Rosja podpisały traktat, który zobowiązał Rosję do zwrotu arrasów Zygmunta Augusta. Na jego podstawie do Polski wróciło 136 arrasów, które w czasie II wojny światowej wywieziono z zamku i ukrywano przez 22 lata. 18 marca 1961 r., z okazji ich powrotu, na zamku otwarto nową wystawę. Wawel upamiętnił te daty wystawą „Wszystkie arrasy króla. Powroty 2021–1961–1921”.[12]

W 1978 r. historyczne centrum Krakowa wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Chroniony obszar ma 149,65 ha, a strefa buforowa 907,35 ha. Składa się z 3 zespołów: średniowiecznego miasta lokacyjnego, Wzgórza Wawelskiego i Kazimierza ze Stradomiem. Według UNESCO to jeden z najwybitniejszych przykładów europejskiej urbanistyki.[2]

8 września 1994 r. Prezydent RP uznał „Kraków – historyczny zespół miasta” za pomnik historii. Granice chronionego zespołu obejmują Stare Miasto, Wawel, Stradom, Kazimierz i Podgórze, a także Ogród Botaniczny i Obserwatorium Astronomiczne. Pomniki historii ustanawia się w Polsce właśnie od 1994 r.[13][14]

Główna część kościoła Mariackiego pochodzi z 1497 r. W środku znajduje się witraż z 1370 r. i wspaniały ołtarz Wita Stwosza, który powstawał w latach 1477–1489. Według Britanniki w Krakowie są tysiące zabytkowych budynków i miejsc, a najbardziej wyróżniają się kościoły. Sukiennice to przykład architektury renesansowej.[1]

Od ponad 600 lat z wieży Mariackiej trębacz co godzinę, przez całą dobę, gra hejnał na 4 strony świata. Początki tej tradycji łączy się z końcem XIV w., gdy w Krakowie przebywało wielu Węgrów. Wieża ma 81 m wysokości i wieńczy ją późnogotycki hełm ze złocistą koroną.[15]

Aby dotrzeć do miejsca, z którego gra się hejnał, trzeba wspiąć się po 239 stopniach na wysokość 54 m. Trębacz mariacki pokonuje tę drogę w 2,5 minuty. W maleńkiej izdebce 54 m nad płytą Rynku Głównego mieści się, jak pisze Urząd Miasta Krakowa, Najwyższe Stanowisko w Rzeczypospolitej.[15]

Ze średniowiecznych umocnień Krakowa zachowały się 2 budowle. Barbakan to okrągły bastion z XV w. o ceglanych murach grubości 3 m. Stoi obok drugiej zachowanej budowli obronnej, XIII-wiecznej Bramy Floriańskiej. Na Kazimierzu, dawnej dzielnicy żydowskiej, znajduje się cmentarz Remuh z dobrze zachowanymi nagrobkami z XVI w.[1]

24 września 2010 r. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa otworzyło pod Rynkiem Głównym wystawę „Śladem europejskiej tożsamości Krakowa”. Badania archeologiczne we wschodniej części Rynku rozpoczęły się w sierpniu 2005 r. i wydobyto podczas nich liczną grupę średniowiecznych zabytków. Budowa podziemnej trasy trwała od sierpnia 2009 do lipca 2010 r.[16]

Tuż za Krakowem leży kopalnia soli w Wieliczce, działająca od co najmniej 700 lat. Ma około 300 km podziemnych chodników, w których działają sanatorium, muzeum i kilka kaplic. UNESCO wpisało kopalnię na Listę Światowego Dziedzictwa w 1978 r., tak jak historyczne centrum Krakowa.[1]

W latach 1989–1998 kopalnia soli w Wieliczce znajdowała się na Liście Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu. Komitet Światowego Dziedzictwa zdjął ją z tej listy 1 grudnia 1998 r., razem ze Starym Miastem w Dubrowniku. Kopalnia jest chroniona jako zabytek rejestrowy od 1976 r., a jako pomnik historii od 1994 r.[17]

Obiekt UNESCO „Królewskie kopalnie soli w Wieliczce i Bochni” ma 1104,947 ha powierzchni i 580,601 ha strefy buforowej. Obejmuje kopalnie w Wieliczce i Bochni oraz Zamek Żupny w Wieliczce, skąd zarządzano wydobyciem. Według UNESCO sól kamienną wydobywano tu od XIII w., a podziemna trasa turystyczna istnieje od początku XIX w. Granice obiektu zmieniano w 2008 i 2013 r.[17]

W 1364 r. król Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowską, dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński. Według Britanniki to druga najstarsza uczelnia w Europie Środkowej, która przez stulecia przyciągała naukowców, artystów i uczonych z całego kontynentu. W XIV w. Kraków był gospodarczym i politycznym centrum Polski oraz ważnym punktem handlu między Anglią a Węgrami.[1]

Uniwersytet w Krakowie, założony 12 maja 1364 r., miał początkowo 3 wydziały: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa. Po przerwie wznowił nauczanie w 1391 r. dzięki staraniom królowej Jadwigi. 26 lipca 1400 r. król Władysław Jagiełło odnowił uczelnię z zapisu w testamencie Jadwigi. Dodano wtedy 4. wydział, teologię.[18]

W XV w. na Uniwersytet Krakowski przyjmowano co roku około 200 studentów, a prawie połowę z nich stanowili cudzoziemcy. W 1491 r. studia rozpoczął tu Mikołaj Kopernik, późniejszy autor dzieła „O obrotach sfer niebieskich”. Obecną nazwę, Uniwersytet Jagielloński, uczelnia przyjęła dopiero w 1817 r.[18]

W kwietniu 1883 r. Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski skroplili w Krakowie tlen, a wkrótce potem azot i tlenek węgla. Wspólne prace rozpoczęli w lutym 1883 r. w Zakładzie Fizyki w Collegium Physicum przy ul. św. Anny. Ciśnienie krytyczne tlenu oszacowali na około 50 atmosfer, a temperaturę krytyczną na –113°C.[19][18]

Uniwersytet Jagielloński ma 16 wydziałów, w tym 3 medyczne, ponad 3,5 tys. nauczycieli akademickich i około 40 tys. studentów i doktorantów. Pierwsze studentki pojawiły się na uczelni w 1897 r. W 2015 r. uruchomiono przy uniwersytecie Solaris, pierwszy synchrotron w Polsce.[18]

Muzeum Narodowe w Krakowie powołano uchwałą Rady Miasta Krakowa w 1879 r. Pierwszy statut muzeum powstał w 1883 r., a pierwszą siedzibą były Sukiennice. Dziś muzeum przechowuje ponad 900 tys. eksponatów i ma 9 oddziałów w Krakowie oraz 1 w Zakopanem. W 2019 r. NBP wydał srebrną monetę na 140-lecie muzeum.[20]

21 czerwca 2017 r. zbiory Czartoryskich zostały przekazane na własność Muzeum Narodowemu w Krakowie. W tej kolekcji jest m.in. „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Muzeum Czartoryskich, z którego pochodzi ta kolekcja, otwarto w 1801 r. w Puławach.[20]

Pierwszy konkurs szopek krakowskich odbył się 21 grudnia 1937 r. z inicjatywy kierownika Miejskiego Biura Propagandy dr. Jerzego Dobrzyckiego. Szopkarze prezentują prace pod pomnikiem Adama Mickiewicza na Rynku Głównym. W 2022 r. odbył się 80. konkurs, a wystawę pokonkursową pokazano w 9 salach Pałacu Krzysztofory.[21]

29 listopada 2018 r., na posiedzeniu na Mauritiusie, UNESCO wpisało tradycję szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W każdy pierwszy czwartek grudnia twórcy prezentują szopki na Rynku Głównym. Od grudnia do lutego ich prace pokazuje Muzeum Historyczne Miasta Krakowa.[22]

21 października 2013 r. na konferencji w Pekinie Kraków ogłoszono Miastem Literatury UNESCO. Był siódmym miastem na świecie z tym tytułem. Prace nad wnioskiem rozpoczęto w 2010 r., a pod koniec 2011 r. prezydent miasta Jacek Majchrowski złożył go w UNESCO.[23]

Kraków ma 327 km² powierzchni i jest drugim miastem w Polsce pod względem liczby mieszkańców i powierzchni. Z południa na północ rozciąga się na 18 km, a z zachodu na wschód na 31 km. Miasto ma 4 obszary administracyjne, podzielone łącznie na 18 dzielnic. Najdłuższą ulicą Krakowa jest Igołomska, licząca 9,5 km.[24][25]

Najwyżej położonym punktem Krakowa jest Kopiec Piłsudskiego na Sowińcu, wznoszący się na 383,6 m n.p.m. Najniżej leży ujście potoku Kościelnickiego, na wysokości 187 m n.p.m. Różnica między tymi punktami wynosi więc prawie 197 m. Organizowane życie miejskie zaczęło się tu około VII–VIII w. n.e., a ślad dawnych mieszkańców to kopce Krakusa i Wandy.[24]

Według Britanniki w 2021 r. Kraków liczył 800 653 mieszkańców. To jedno z największych miast Polski, stolica województwa małopolskiego, leżąca po obu stronach górnej Wisły. Po wojnie władze zbudowały tu ogromny kombinat Nowa Huta, który zmienił Kraków z miasta uniwersyteckiego w ośrodek przemysłowy.[1]

W 2020 r. w Krakowie urodziło się 9054 dzieci, a zmarło 9119 osób, wynika z danych GUS podanych przez Urząd Miasta Krakowa. Przyrost naturalny wyniósł więc –65. Rok wcześniej był dodatni: 9454 urodzenia i 7929 zgonów dały przyrost 1525 osób. Według GUS 30 czerwca 2021 r. w Krakowie mieszkało 780 796 osób, w tym 416 692 kobiety.[25]