Ciekawostki o wielorybach: 36 sprawdzonych faktów

Według NOAA płetwale błękitne w Antarktyce osiągają ok. 110 stóp, czyli ok. 33,5 m długości, i ważą ponad 330 tys. funtów, czyli ok. 150 ton. Na Północnym Atlantyku i Pacyfiku dorastają do ok. 90 stóp (27 m). Płetwale żyją we wszystkich oceanach z wyjątkiem Arktycznego.[1]

Najcięższy zważony płetwal błękitny ważył 190 ton i miał 27,6 m długości. Była to samica złowiona na Oceanie Południowym 20 marca 1947 r. Według Guinness World Records płetwal błękitny jest największym zwierzęciem na Ziemi: dorosłe osobniki mają zwykle 20–30 m i ważą ok. 160 ton.[2]

Serce płetwala błękitnego wyjęte z 24-metrowego osobnika, którego ciało w 2014 r. wyrzuciło morze na brzeg Nowej Fundlandii, ważyło 199,5 kg i miało ok. 1,5 m wysokości. To pierwsze zachowane serce płetwala, dziś eksponowane w Royal Ontario Museum. Jedno uderzenie pompuje ok. 220 litrów krwi.[3]

Podczas nurkowania tętno płetwala błękitnego spadało przeciętnie do ok. 4–8 uderzeń na minutę, a najniżej do 2. Wyniki opublikował w 2019 r. zespół Jeremy’ego Goldbogena ze Stanford University, który umieścił czujniki na płetwalu w zatoce Monterey. Przy powierzchni tętno rosło do 25–37 uderzeń na minutę. Według Guinness World Records to najwolniejsze tętno wśród ssaków.[4][5]

Język płetwala błękitnego waży 4 tony (8800 funtów) i według Guinness World Records jest najcięższym językiem w świecie zwierząt. Płetwal ma też największe płuca, o pojemności 5000 litrów. Już nowo narodzone płetwale ważą 2–3 tony (4400–6600 funtów) i mogą mieć do 8 m długości.[5]

Największe płetwale błękitne mogą zjadać do 6 ton kryla dziennie. Żywią się niemal wyłącznie tymi małymi skorupiakami. Płyną z otwartym pyskiem w stronę ławicy, nabierają wodę, a potem wypychają ją językiem i zatrzymują kryl na fiszbinach, które działają jak sito.[1]

Według NOAA płetwale błękitne żyją szacunkowo 80–90 lat. Dla porównania kaszaloty dożywają do 60 lat, a wieloryby biskajskie na półkuli północnej co najmniej 70 lat. Do zagrożeń dla płetwali NOAA zalicza zaplątania w sieci, hałas w oceanie i zderzenia ze statkami.[1][6][7]

Liczebność płetwali błękitnych spadła z szacowanych 250 000 w XIX wieku do zaledwie 400 w 1966 r. Przyczyną były dziesięciolecia komercyjnych połowów. Według Natural History Museum w Londynie populacje płetwali odbudowały się od tego czasu do ok. 20 000 osobników, ale gatunek nadal jest zagrożony.[8]

Hope, szkielet płetwala błękitnego z Natural History Museum w Londynie, ma 25,2 m długości i waży 4500 kg. Samicę znaleziono na plaży w Wexford w Irlandii w marcu 1891 r., a muzeum kupiło ją jeszcze w tym samym roku. Szkielet pokazano zwiedzającym w 1934 r. w sali ssaków, gdzie wisiał 81 lat. W 2017 r. zawisł w głównym holu muzeum, Hintze Hall.[8]

Samice kaszalota mają ok. 40 stóp (12 m) długości i ważą ok. 15 ton, a samce ok. 52 stóp (16 m) i 45 ton. Samce osiągają dojrzałość fizyczną ok. 50. roku życia, a kaszaloty dożywają do 60 lat. Polują podczas głębokich nurkowań, które regularnie sięgają 2000 stóp, czyli ok. 610 m, i trwają do 45 minut.[6]

Kaszalot wydaje najgłośniejsze dźwięki w świecie zwierząt: kliknięcia o natężeniu do 236 dB, mierzone względem ciśnienia 1 mikropaskala. Kaszaloty słyszą się nawzajem z odległości kilkudziesięciu kilometrów. Pomiar opisał w sierpniu 2003 r. zespół Bertela Møhla z Uniwersytetu w Aarhus w „Journal of the Acoustical Society of America”. Ten sam dźwięk ma w powietrzu i w wodzie wartości różniące się o ok. 61,5 dB.[9]

Kaszalot ma najcięższy mózg ze wszystkich zwierząt: waży on ok. 9 kg, czyli 6 razy więcej niż mózg człowieka. Mimo to stanowi zaledwie 0,02% masy ciała wieloryba. Dla porównania mózg samca słonia afrykańskiego waży do 5,4 kg, a mózg człowieka średnio 1,4 kg.[10]

Kaszaloty odpoczywają, unosząc się pionowo w wodzie, a takie zanurzenia zajmowały 7,1% czasu zapisu. Wykazali to w 2008 r. badacze z University of St Andrews, którzy przyczepili rejestratory do 59 wielorybów i zebrali dane z 562 godzin. Nagrania pokazują kaszaloty nieruchome, z głowami na powierzchni lub tuż pod nią. 3 z nich nie reagowały na łódź, dopóki ta przypadkiem nie dotknęła jednego.[11]

Humbaki wydają serię zróżnicowanych dźwięków trwającą 7–30 minut, a potem bardzo dokładnie ją powtarzają. Badacze nazwali to śpiewem. Pieśni następują po sobie bez przerw, więc sesja śpiewu może trwać kilka godzin. Każdy osobnik trzyma się własnego typu pieśni.[12]

Niektóre humbaki pokonują 5000 mil (ok. 8000 km) z tropikalnych terenów rozrodu na żerowiska. Trasę Alaska–Hawaje, ok. 3000 mil (4800 km), potrafią przepłynąć w zaledwie 28 dni. Według Guinness World Records migracja humbaka sięga 8200 km w jedną stronę.[13][14]

W 2016 r. USA wyodrębniły 14 populacji humbaka. 4 z nich nadal są chronione jako zagrożone, a 1 jako narażona na wyginięcie. Wcześniej, w 1970 r., wszystkie humbaki uznano w USA za zagrożone. Pozostałych 9 populacji nie chroni się już w USA jako zagrożonych ani narażonych, choć wszystkie humbaki chroni ustawa o ochronie ssaków morskich (MMPA).[13]

Populacja humbaków z zachodniej części południowego Atlantyku liczy szacunkowo 24 900 osobników, czyli 93% liczebności sprzed wielorybnictwa. Między 1830 r. a połową lat 50. XX wieku spadła z ok. 27 000 do zaledwie 450 zwierząt. Wynik ogłosił w 2019 r. zespół Alexandre Zerbiniego. Według szacunku IWC z 2006 r. populacja osiągała wtedy 47% stanu sprzed połowów.[15]

Samica pływacza szarego (wieloryba szarego) oznakowana nadajnikiem satelitarnym przy Sachalinie odwiedziła wszystkie 3 główne tereny rozrodu u wybrzeży Kalifornii Dolnej w Meksyku, a następnej wiosny wróciła na Sachalin. Pokonała w obie strony 22 511 km. To najdłuższa udokumentowana migracja ssaka.[16]

Zyfie (Ziphius cavirostris) wykonują jedne z najgłębszych i najdłuższych nurkowań wśród ssaków. W danych z 8 osobników oznakowanych u wybrzeży Kalifornii najgłębsze nurkowanie sięgnęło 2992 m, a najdłuższe trwało 137,5 minuty: oba wyniki były nowymi rekordami ssaków. Średnie głębokie nurkowanie sięgało 1401 m i trwało 67,4 minuty, a przerwa między takimi nurkowaniami wynosiła średnio 102,3 minuty.[17]

Najdłuższe zarejestrowane nurkowanie ssaka trwało 222 minuty, czyli 3 h 42 min, a wykonała je zyfia. Wynik opisano 23 września 2020 r. w „Journal of Experimental Biology”. Badacze przez 5 lat śledzili u przylądka Hatteras w Karolinie Północnej 23 zyfie i zarejestrowali 3860 nurkowań. Mediana nurkowań żerowiskowych wynosiła 59 minut.[18]

Według NOAA wale grenlandzkie mogą żyć ponad 200 lat. W badaniu z 1999 r. wiek 5 najstarszych osobników oszacowano na 91, 135, 159, 172 i 211 lat. Gruba czaszka pozwala im przebijać lód o grubości ok. 20 cm, a warstwa tłuszczu ma 43–48 cm, więcej niż u innych wielorybów.[19][20]

16 maja 2007 r. u wybrzeży Alaski Inupiaci złowili wala grenlandzkiego, w którego tłuszczu tkwił fragment starego harpuna. Taki model opatentowano w 1879 r. Na tej podstawie naukowcy oszacowali, że wal miał w 2007 r. ok. 115–130 lat. Harpuny tego typu produkowano w New Bedford w Massachusetts, a połów odbył się w ramach uznawanych przez IWC połowów na własne potrzeby.[20]

Najmniejszym gatunkiem nazywanym walem jest kogia płaskonosa (Kogia sima), zębowiec o długości do 2,72 m i masie do 272 kg. Najmniejszym walem fiszbinowym jest walenik mały, który ma 6–6,5 m i waży 3000–3500 kg. Żyje w wodach Oceanu Południowego. Słowo „wal” to określenie potoczne: naukowo wszystkie wieloryby należą razem z delfinami i morświnami do waleni.[21][22]

Największym walem dziobogłowym jest dziobogłowiec północny (Berardius bairdii) z chłodnych wód północnego Pacyfiku. Osiąga potwierdzoną długość 13 m i masę do 14 ton. Bardzo blisko spokrewniony dziobogłowiec Arnouxa na morzu jest z zewnątrz nie do odróżnienia, poza wielkością, choć genetycznie bardzo się różni.[23]

Według NOAA na początku 2024 r. żyły 384 wieloryby biskajskie północnoatlantyckie (z dokładnością +10/−9). Samic zdolnych do rozrodu jest tylko ok. 70. Gatunek jest w USA chroniony jako zagrożony od 1970 r., a spadek liczby narodzin wiąże się z trudnościami w zdobywaniu pożywienia.[7]

Lądowi przodkowie wielorybów żyli mniej więcej 50 mln lat temu. Jednym z nich był Pakicetus, czworonożne zwierzę wielkości kozy, które żyło nad brzegami jezior i rzek na terenie dzisiejszego Pakistanu i Indii. Ambulocetus żył w estuariach ok. 50–48 mln lat temu. W ciągu 10 mln lat, od Pakicetusa do Dorudona, walenie w pełni przystosowały się do życia w wodzie.[24]

Perucetus colossus, wal żyjący 40–38 mln lat temu, mógł ważyć od 85 do 340 ton. Sam jego szkielet ważył według szacunków 5,3–7,6 tony. W dolinie Ica w Peru znaleziono 18 jego kości, w tym 13 kręgów i 4 żebra. Gatunek opisano w 2023 r. w czasopiśmie „Nature” jako kandydata na najcięższe zwierzę w historii Ziemi.[25]

W 1982 r. Międzynarodowa Komisja Wielorybnicza (IWC) zdecydowała o wstrzymaniu komercyjnych połowów wszystkich gatunków wielorybów od sezonu 1985/1986. Norwegia złożyła formalny sprzeciw wobec tej decyzji. Członkowie IWC przystępują do Międzynarodowej konwencji o regulowaniu wielorybnictwa z 1946 r.[26][27]

Japonia wystąpiła z Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej w 2019 r. i w tym samym roku zaczęła komercyjne połowy wielorybów. Islandia wystąpiła z IWC w 1992 r., a wróciła w 2002 r. z zastrzeżeniem do moratorium. Norwegia i Islandia same ustalają limity połowów.[26]

Polska przystąpiła do Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej 17 kwietnia 2009 r. W tabeli członków IWC figuruje 89 państw, a każde z nich formalnie przystępuje do konwencji o regulowaniu wielorybnictwa. Przewodniczący i wiceprzewodniczący Komisji pełnią zwykle funkcje przez 4 lata: najpierw 2 lata jako wiceprzewodniczący, a potem 2 lata jako przewodniczący.[27]

Liczebność morświnów z populacji Bałtyku Właściwego oszacowano na 491 osobników (przedział ufności 95%: 71–1105) w okresie od maja do października. Dane zebrało 8 państw na 298 stacjach nasłuchowych od maja 2011 r. do kwietnia 2013 r., rejestrując dźwięki echolokacji. Populacja jest uznawana przez IUCN i HELCOM za krytycznie zagrożoną.[28]

Morświn, wal żyjący w Bałtyku, dorasta do 180 cm i może ważyć 70 kg, więc należy do najmniejszych waleni świata. Średnio żyje 15 lat, a młode mierzą ok. 70–90 cm. Morświny wydają ultradźwięki o częstotliwości ok. 130 kHz i najlepiej słyszą dźwięki o częstotliwości 100–140 kHz.[29]

W latach 20. i na początku lat 30. XX wieku przyłów morświnów wynosił średnio 75 osobników rocznie, głównie na Zatoce Gdańskiej. Wiele z nich ginęło w dryfujących sieciach usidlających, czyli pławnicach, w których odnotowywano od kilkunastu do ponad 200 morświnów rocznie. W 2008 r. IUCN uznała bałtycką populację morświna za krytycznie zagrożoną.[30][29]

Morświn jest przedmiotem ochrony w 4 polskich obszarach Natura 2000: Zatoka Pucka i Półwysep Helski, Ostoja Słowińska, Ostoja na Zatoce Pomorskiej oraz Wolin i Uznam. W pilotażowym monitoringu z lat 2016–2018 detektory na Zatoce Pomorskiej rejestrowały morświny w 10 razy większej liczbie dni niż na Ławicy Stilo. W Polsce morświn jest pod ochroną ścisłą, a od 2015 r. obowiązuje program jego ochrony.[30]

W 2015 r. na plaży w Stegnie znaleziono martwego finwala (Balaenoptera physalus), młodego samca o masie ok. 23 ton i długości 17,2 m. Przy jego ciele przez całą noc pracowało ok. 30 osób. Ciało zbadali naukowcy ze Stacji Morskiej im. Prof. Krzysztofa Skóry Uniwersytetu Gdańskiego w Helu, a wystawę jego szkieletu otwarto tam 6 grudnia 2024 r.[31][32]

W połowie listopada 2013 r. na plaży koło Łaz w województwie zachodniopomorskim znaleziono martwego wala butlonosego. Według WWF miał prawie 5 m długości. Wal był bardzo chudy, a w jego jelitach znaleziono szczątki głowonogów, dlatego naukowcy ze Stacji Morskiej UG w Helu nie wykluczali, że przyczyną śmierci był głód.[33][34]