Ciekawostki o Bieszczadach: 36 sprawdzonych faktów

Bieszczadzki Park Narodowy utworzono 4 sierpnia 1973 r., po 20 latach starań, na obszarze o rzeczywistej powierzchni 5582,02 ha. Pierwszą propozycję utworzenia parku zgłosił według źródeł już w 1953 r. Władysław Krygowski. Pierwszy konkretny projekt z mapą przedstawił w 1956 r. na łamach „Wierchów” Władysław Grodziński.[1]

W 1989 r. Bieszczadzki Park Narodowy powiększono z ok. 5582 ha do 15 710,2 ha, a w 1991 r. do 27 064,41 ha, czyli prawie 5 razy w stosunku do powierzchni z 1973 r. Drugie powiększenie wprowadzono w życie 25 stycznia 1991 r. Niewielkie korekty granic parku przeprowadzono jeszcze w latach 1996 i 1999.[1]

Bieszczadzki Park Narodowy zajmuje 290,2 km² najdalej na wschód wysuniętej części Karpat w Polsce, a jego teren wznosi się od 650 do 1346 m n.p.m., podaje Rada Europy. Park otrzymał Dyplom Europejski dla Obszarów Chronionych 18 września 1998 r. Największą powierzchnię zajmuje w nim karpacka buczyna.[2]

W 2020 r. lasy zajmowały 84% powierzchni Bieszczadzkiego Parku Narodowego, użytki rolne 9%, a tereny pozostałe 7%, podaje GUS. Według urzędu statystycznego to trzeci co do wielkości park narodowy w Polsce. Bieszczadzki PN ma też drugi największy udział ochrony ścisłej: 70% powierzchni, tuż za Tatrzańskim PN (71%).[3]

Buczyny zajmują łącznie 19 847 ha, czyli 52,1% powierzchni lasów ściśle chronionych w polskich parkach narodowych, a Bieszczadzki Park Narodowy ma najwyższy udział lasów objętych ochroną ścisłą: 68,9%. Ochrona ścisła oznacza całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka. Stan lasów parku śledzi system monitoringu wdrożony w 1993 r. na 908 powierzchniach próbnych.[4]

Ryś jest symbolem Bieszczadzkiego Parku Narodowego, a w całym obszarze Natura 2000 „Bieszczady” żyje 24–26 tych kotów, podają GUS i GDOŚ. Według GUS park utworzono w 1973 r. dla ochrony ekosystemów karpackiej puszczy z licznymi populacjami dużych ssaków roślinożernych i drapieżnych. Bieszczady są ostoją wszystkich dużych drapieżników: niedźwiedzia, wilka i rysia.[3][5]

Tarnica o wysokości 1346 m n.p.m. jest najwyższym szczytem polskich Bieszczadów. Połonina Wetlińska wznosi się na 1253 m n.p.m. Najwyższe szczyty obszaru Natura 2000 „Bieszczady”, czyli Tarnica, Halicz i Krzemień, przekraczają 1300 m n.p.m. i leżą w Bieszczadach Zachodnich.[6][5]

Bieszczadzkie połoniny, czyli wysokogórskie łąki leżące na ogół powyżej 1200 m n.p.m., zajmują 1875 ha, a więc ok. 6% powierzchni Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Zasadnicza ich część, 1727 ha, jest objęta ochroną ścisłą. Do ochrony czynnej przeznaczono 147 ha połonin.[7]

W latach 1954–1958 murawy bliźniczkowe, czyli bliźniczyska, pokrywały ponad 50% bieszczadzkich połonin, a dziś zajmują mniej niż 1% ich powierzchni. Zmiana wynika z zaprzestania wypasu, który od 15. lub 16. stulecia do pierwszej połowy 20. stulecia kształtował połoniny. Dziś ok. 40% połonin zajmują zarośla trzcinnika leśnego.[7]

W Bieszczadzkim Parku Narodowym wyróżniono ok. 130 zbiorowisk roślinnych, a na samych połoninach ok. 40, z czego połowa ma wschodniokarpacki charakter. Pierwszą mapę fitosocjologiczną parku wykonano w latach 1993–1996 w ramach Planu Ochrony. Połoniny przesuszają ciepłe wiatry wiejące znad Niziny Pannońskiej.[7]

Na Krzemieńcu, szczycie o wysokości 1221 m n.p.m. w Bieszczadach, stykają się granice Polski, Słowacji i Ukrainy. To najwyższy szczyt słowackiej części Bieszczadów, czyli Bukovskich Vrchów. Szlak na trójstyk granic z parkingu przy punkcie kasowym Bieszczadzkiego Parku Narodowego ma 12 km i zajmuje ok. 4 godz. 10 min.[8]

Obszar Natura 2000 „Bieszczady” (PLC180001) ma 111 519,46 ha i obejmuje Bieszczady Zachodnie w powiatach bieszczadzkim, sanockim i leskim. Jako obszar ptasi zaklasyfikowano go w listopadzie 2004 r. Według GDOŚ to ostoja ptasia o randze europejskiej, w której przedmiotem ochrony jest 16 gatunków ptaków.[5]

Flora obszaru Natura 2000 „Bieszczady” liczy ok. 1100 gatunków roślin naczyniowych i ok. 1000 gatunków mszaków, podaje GDOŚ. Bieszczady są według GDOŚ jedną z najwartościowszych w Europie ostoi fauny puszczańskiej. Żyje tu m.in. endemiczna traszka karpacka, płaz występujący tylko w Karpatach.[5]

Na obszarze Natura 2000 „Bieszczady” żyje 91 wilków, 24–26 rysi i 120–140 wyder, wynika z formularza danych GDOŚ zaktualizowanego w styczniu 2025 r. Ten sam dokument podaje 700–750 żubrów. GDOŚ opisuje Bieszczady jako ostoję fauny puszczańskiej ze wszystkimi dużymi drapieżnikami.[5]

Na obszarze Natura 2000 „Bieszczady” gniazduje 218–280 par puszczyka uralskiego i 173–180 par dzięcioła białogrzbietego, podaje GDOŚ. Żyje tu też 36–41 par orlika krzykliwego, 10–12 par bociana czarnego i 7–8 par orła przedniego. Jarząbek, ptak z rodziny kuraków, ma tu 215–320 par.[5]

W 1963 r. w Nadleśnictwie Stuposiany pojawiły się pierwsze żubry linii białowiesko-kaukaskiej, od których zaczęła się bieszczadzka populacja. Po 10 latach było ich ponad 50, a po kolejnych 10 latach ok. 170. Bieszczady miały odseparować tę mieszaną linię od innych, dlatego przewożono tu jej przedstawicieli i wypuszczano na wolność.[9][10]

Na początku 2013 r. w Bieszczadach żyło 256 żubrów, w tym 34 cielęta, a na przełomie lat 2010 i 2011 populacja osiągnęła ok. 300 osobników. Spadek wynikał m.in. z pojawienia się gruźlicy w stadzie z pogranicza Nadleśnictwa Stuposiany i Bieszczadzkiego Parku Narodowego, z którego na przełomie lat 2012 i 2013 usunięto 24 żubry. Bieszczadzka populacja jest największa w Karpatach.[9][10]

Nad Parkiem Gwiezdnego Nieba „Bieszczady”, powołanym 8 marca 2013 r. w Lutowiskach, można gołym okiem zobaczyć gwiazdy o jasności 7,4 magnitudo. Park ma powierzchnię 113 846,41 ha. Memorandum podpisały m.in. Bieszczadzki Park Narodowy i Zespół Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie, a celem jest ochrona środowiska nocnego przed zanieczyszczeniem światłem.[11]

Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie”, uznany przez UNESCO w 1998 r., był pierwszym trójstronnym rezerwatem biosfery na świecie, podaje NIK. Obejmuje 6 sąsiadujących dużych obszarów chronionych na pograniczu Polski, Słowacji i Ukrainy. To jeden z 10 rezerwatów biosfery położonych w całości lub w części w Polsce.[12]

UNESCO powołało 10 listopada 1992 r. dwustronny polsko-słowacki Międzynarodowy Rezerwat Biosfery, a 11 grudnia 1998 r. rozszerzyło go o część ukraińską, tworząc rezerwat „Karpaty Wschodnie”. Polską część tworzą Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy. Na Ukrainie są to Użański Park Narodowy i Nadsański Park Krajobrazowy.[1]

Ok. 3300 ha buczyn Bieszczadzkiego Parku Narodowego, czyli ok. 11% jego powierzchni, wpisano 28 lipca 2021 r. na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Decyzję podjął Komitet Światowego Dziedzictwa na 44. sesji w Fuzhou w Chinach. Chronione buczyny rosną m.in. na północnych stokach Połoniny Wetlińskiej i Smereka oraz w dolinach Górnej Solinki, Terebowca i Wołosatki.[13]

Pradawne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy to obiekt UNESCO złożony z 94 części w 18 krajach, do którego w 2021 r. dołączyły 4 fragmenty buczyn z Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Rozszerzenie objęło łącznie 15 nowych części. Wniosek złożyło w 2019 r. 10 państw, w tym Polska.[13]

W 2013 r. UNESCO wpisało na Listę światowego dziedzictwa 16 drewnianych cerkwi regionu karpackiego: 8 z Polski i 8 z Ukrainy. Decyzję podjęto na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Kambodży. Wśród polskich obiektów są cerkwie św. Michała Archanioła w bieszczadzkim Smolniku i w Turzańsku.[14][15]

Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku w gminie Lutowiska zbudowano w 1791 r., a dziś jest kościołem filialnym rzymskokatolickim. To najlepiej zachowany klasyczny przykład cerkwi bojkowskiej w Polsce, podaje serwis dzieje.pl. Stoi w opuszczonej wsi, rozebranej po 1951 r., a odremontowano ją w 1969 r.[14]

Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku w gminie Komańcza wzniesiono w latach 1801–1803 jako świątynię greckokatolicką, a dziś jest filialną cerkwią prawosławną. To jedna z nielicznych zachowanych cerkwi wschodniołemkowskich. Społeczność łemkowska wróciła do Turzańska w 1957 r., po deportacji w ramach akcji „Wisła”.[14]

Bieszczadzka gmina Lutowiska ma najmniejszą gęstość zaludnienia w Polsce: średnio 5 osób na km². Zarazem jest jedną z największych gmin w kraju, bo ma 476 km² powierzchni, a lasy pokrywają ponad 90% jej obszaru. Lutowiska założono w 16. stuleciu na prawie wołoskim, a od 1951 r. są siedzibą gminy.[16][6]

15 lutego 1951 r. w Moskwie podpisano umowę o korekcie granicy, na mocy której Polska i ZSRR wymieniły tereny o powierzchni 480 km². Sejm ratyfikował ją 26 maja 1951 r. Polska oddała tereny z Bełzem i Krystynopolem, a w jej granicach znalazły się m.in. Ustrzyki Dolne, Czarna i Lutowiska.[17][6]

Dzięki geografowi Stanisławowi Leszczyckiemu przy korekcie granicy w 1951 r. w Polsce znalazł się obszar ok. 300 km² w rejonie Ustrzyk Górnych z Tarnicą. Według materiałów Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego bez tego najwyższym szczytem polskich Bieszczadów byłby Kruhły Wierch (1297 m n.p.m.). W innym miejscu tego samego wydawnictwa podano 320 km².[6]

Od 1 stycznia 2026 r. przełęcz między Haliczem a Rozsypańcem nosi imię profesora Stanisława Leszczyckiego. Nazwę zatwierdziło rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 grudnia 2025 r. Leszczycki, urodzony 8 maja 1907 r. w Mielcu, w latach 1968–1972 był prezesem Międzynarodowej Unii Geograficznej.[6]

Akcja „Wisła” rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 r., a w jej ramach wysiedlono ponad 140 tys. osób, głównie ludności ukraińskiej i łemkowskiej, podaje IPN. Wysiedlanych wywożono koleją na ziemie zachodnie i północne. Osiedlano ich w rozproszeniu, tak by w żadnej miejscowości nie stanowili więcej niż 10% mieszkańców.[18]

Ok. 1530 r. Piotr Kmita, właściciel rozległych dóbr ciągnących się od Leska, zabronił w przywileju dla Tarnawy wycinania „użytecznych lasów bukowych i jodłowych”. Na wycinkę lasów świerkowych, uznanych za nieużyteczne, zezwolił. Gospodarka pasterska przyczyniła się w znacznym stopniu do wycinania lasów górskich w 16. i 17. stuleciu.[19]

Betonowa zapora w Solinie na Sanie ma 82 m wysokości i 664 m długości, a zbudowano ją w latach 1961–1968, podaje Polska Organizacja Turystyczna. Zapora utworzyła zbiornik o długości ponad 25 km, zwany Jeziorem Solińskim. Przy zaporze działa elektrownia szczytowo-pompowa Solina, uruchomiona w 1968 r.[20][21]

Jezioro Solińskie na Sanie mieści 0,472 km³ wody, czyli 472 mln m³, i należy do największych zbiorników zaporowych w Polsce. Według przeglądu w „Inżynierii Ekologicznej” największe zbiorniki zaporowe w Polsce mają pojemności poniżej 0,5 km³. Elektrownia szczytowo-pompowa Solina ma moc zainstalowaną 198,6 MW.[22][21]

Budowę wąskotorowej kolejki z Nowego Łupkowa do Cisny (Majdanu) rozpoczęto w 1890 r., a ukończono w 1898 r. Pierwotna trasa liczyła 25 km, a na początku 20. stulecia przedłużono ją o 12 km. Kolejka pozwoliła wywozić masowe ilości drewna z dorzecza Solinki.[23][19]

W latach 60. 20. stulecia Bieszczadzka Kolejka Leśna przewoziła 120–130 tys. m³ drewna rocznie, a w latach 1971–1980 łącznie 1 284 tys. m³. Dla porównania w 1951 r. przewiozła tylko 1 tys. m³. Od 1991 r. kolejka wiozła już wyłącznie pasażerów, a 1 grudnia 1994 r. wyłączono ją z eksploatacji.[23]

W 2014 r. Bieszczadzka Kolejka Leśna przewiozła 102 tys. pasażerów, najwięcej w swojej historii, podał PAP w 2015 r. W 1996 r. powstała Fundacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, której zebranie założycielskie odbyło się 16 lipca 1996 r., a wśród założycieli byli leśnicy. Trasa z Majdanu do Balnicy liczy 9 km.[24][23]