Ciekawostki o Wrocławiu: 40 sprawdzonych faktów

Biskupstwo wrocławskie utworzono w 1000 r., podczas zjazdu gnieźnieńskiego, a jego siedzibą stał się gród na Ostrowie Tumskim, otoczony wodami Odry. Od tego dawnego grodu wzięło początek miasto. Katedra na Ostrowie Tumskim ma 21 kaplic, a po zniszczeniach wojennych odbudowano ją w 1951 r., gdy konsekrował ją abp Stefan Wyszyński.[1]

Rynek we Wrocławiu ma powierzchnię niemal 40 tys. m², a jego granice wytyczono już w XIII w. Z Rynku wychodzi 11 ulic, a otacza go ok. 60 kolorowych kamienic. Stojący pośrodku Stary Ratusz budowano ok. 250 lat, a w pierwszej połowie XIX w. dostawiono do niego Nowy Ratusz.[2]

Zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 r. „Wrocław – zespół historycznego centrum” uznano za pomnik historii. Zarządzenie opublikowano w „Monitorze Polskim” w 1994 r., a granice chronionego zespołu wyznacza dołączona do niego mapa. Pomnikiem historii Wrocławia jest więc cały zespół historycznego centrum, a nie pojedynczy budynek.[3]

Oblężenie Wrocławia, ogłoszonego przez Niemców twierdzą Festung Breslau, trwało od 15 lutego do 6 maja 1945 r., czyli ok. 80 dni. O przekształceniu miasta w twierdzę Niemcy zdecydowali w sierpniu 1944 r. W nocy z 15 na 16 lutego wojska sowieckie zamknęły miasto w okrążeniu, a 6 maja gen. Hermann Niehoff podpisał kapitulację twierdzy.[4][5]

Rozkaz ewakuacji Wrocławia wydał 20 stycznia 1945 r. gauleiter Śląska Karl Hanke, a do opuszczenia miasta zmuszono, według szacunków, ok. 700 tys. osób. Podczas ewakuacji, z zimna i wycieńczenia, zmarło ok. 90 tys. cywilów. Miasto opuszczały głównie kobiety, dzieci i osoby starsze.[5][4]

W wyniku dwudniowego nalotu na centrum Breslau w 1945 r. zniszczone zostało 90% Starego Miasta, podaje Instytut Pamięci Narodowej. Od 23 lutego 1945 r. Niemcy wyburzali też zabudowę w okolicy dzisiejszego pl. Grunwaldzkiego, aby urządzić tam lotnisko. Szczególnie zniszczone zostały południowe i zachodnie dzielnice miasta.[4][5]

Hala Stulecia we Wrocławiu trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2006 r., decyzją Komitetu Światowego Dziedzictwa obradującego w Wilnie. Wpisano ją na podstawie trzech kryteriów, m.in. jako pionierskie dzieło nowoczesnej inżynierii i architektury z żelbetu. Chroniony obiekt zajmuje 36,69 ha, a strefa buforowa 189,68 ha.[6][7]

Kopuła Hali Stulecia we Wrocławiu ma 65 m rozpiętości, a cały budynek ma 42 m wysokości. Budowa według projektu Maxa Berga ruszyła w czerwcu 1911 r. i zakończyła się w grudniu 1912 r., a uroczyste otwarcie odbyło się 20 maja 1913 r. Żelbetowy gmach był wtedy największym na świecie obiektem wzniesionym w tej technologii.[8][7]

Hala Stulecia powstała na Wystawę Stulecia w 1913 r., gdy w Prusach obchodzono 100. rocznicę zwycięstwa wojsk koalicji antyfrancuskiej nad armią Napoleona pod Lipskiem. Według UNESCO budynek miał służyć jako obiekt rekreacyjny, na konferencje, wystawy, koncerty, przedstawienia teatralne i operowe. Kopułę o wysokości 23 m wieńczy latarnia ze stali i szkła.[8][7]

Rozporządzeniem Prezydenta RP z 13 kwietnia 2005 r. „Wrocław – Halę Stulecia” uznano za pomnik historii, rok przed wpisem na listę UNESCO. Ochroną objęto Halę Stulecia wraz z towarzyszącymi budynkami i otoczeniem parkowym. Obszar wyznaczają ulice Adama Mickiewicza, Mikołaja Kopernika i Zygmunta Wróblewskiego.[9]

Iglica przy Hali Stulecia we Wrocławiu ma dziś 90 m i 30 cm wysokości, choć pierwotnie, jeszcze z pióropuszem, mierzyła 106 m. Tę 40-tonową konstrukcję według projektu Stanisława Hempla postawiono na Wystawę Ziem Odzyskanych. W latach 60. XX w. ścięto jej skorodowany szczyt do 96 m, a dokładną wysokość zmierzono ponownie podczas remontu w 2016 r.[10][7]

Ogród Japoński we Wrocławiu założono w 1913 r. przy okazji Wystawy Stulecia, z inicjatywy hrabiego Fritza von Hochberga, miłośnika kultury orientalnej. Do projektu zaangażował on japońskiego ogrodnika Mankichiego Araia. W 1997 r., tuż po odbudowie, ogród zniszczyła powódź, a ponownie otwarto go w 1999 r. po pracach z udziałem specjalistów z Japonii.[11]

Wrocław jest miastem 12 wysp i 112 mostów, podaje miejska organizacja turystyczna Visit Wrocław. Inne wyliczenia mówią o ponad 120 mostach i przeprawach, dlatego miasto bywa nazywane Wenecją Północy. Oprócz mostów na Odrze we Wrocławiu powstało kilkanaście mostów na jej dopływach, a także kładki.[12][13]

Najstarsza wzmianka o moście we Wrocławiu pochodzi z 1149 r. i dotyczy połączenia wyspy Piaskowej z osadą na lewym brzegu Odry. W XVI w. na Odrze i dwóch fosach miejskich było już co najmniej 29 obiektów mostowych. Ich liczba rosła razem z miastem, które rozwijało się na wyspach i ostrowach.[13]

Najstarszym mostem we Wrocławiu jest Most Piaskowy, zbudowany w 1861 r. według projektu E. Ubera w miejscu wcześniejszego mostu drewnianego. Ma konstrukcję stalową nitowaną, opartą na masywnych przyczółkach. Prowadzi na Wyspę Piaskową, czyli w miejsce, którego dotyczy najstarsza wzmianka o wrocławskim moście z 1149 r.[13]

Most Grunwaldzki, jeden z symboli Wrocławia, zbudowano w latach 1908–1910 jako most wiszący, a uroczyście otwarto dla ruchu 10 października 1910 r. Jego światło, czyli odległość między podporami, wynosi 112,50 m. Długość mostu mierzona w osi filarów to 126,60 m.[13]

Odra płynie w granicach Wrocławia na długości 26 km, podaje Visit Wrocław. Najwyższy punkt miasta leży na wysokości 155 m n.p.m. na Maślicach, a najniższy na wysokości 105 m n.p.m. w Praczach Odrzańskich. Oprócz Odry przez Wrocław płyną też Oława, Ślęza, Bystrzyca i Widawa, które łączą się z nią w granicach miasta.[12][14]

Woda z powodzi tysiąclecia dotarła do Wrocławia 12 lipca 1997 r. i dotknęła prawie 40% miasta. Wrocławski Węzeł Wodny musiał wtedy przyjąć aż 3650 m³ wody na sekundę, mierząc przy Trestnie. Na osiedlu Kozanów fala powodziowa sięgała nawet do 3. piętra. W latach 90. nie istniał jeszcze zbiornik przeciwpowodziowy Racibórz Dolny o pojemności 185 mln m³.[15]

Modernizacja Wrocławskiego Węzła Wodnego, prowadzona w ramach rządowego projektu, ruszyła w 2012 r., trwała ok. 10 lat i kosztowała ponad 1 mld zł. Dziś węzeł może przyjąć 3100 m³ wody na sekundę. Wrocław zalewały też wcześniejsze powodzie: w lipcu 1903 r. woda dotknęła ok. połowy ówczesnego Breslau.[15]

Hydropolis, wrocławskie centrum wiedzy o wodzie, otwarto 5 grudnia 2015 r. w dawnym podziemnym zbiorniku wody czystej o powierzchni 4000 m². Zbiornik pełnił swoją funkcję od 1893 do 2011 r. W Hydropolis można wejść do repliki batyskafu Trieste, którym w 1960 r. dwóch śmiałków zanurzyło się w Rowie Mariańskim.[16][17]

Uniwersytet Wrocławski powstał w 1702 r., a jego fundatorem był cesarz Leopold I Habsburg. Dziś uczelnia ma 10 wydziałów i 2 jednostki międzywydziałowe. Studiuje na niej 25 500 osób, w tym 1400 cudzoziemców i 700 osób uczących się w języku angielskim.[18]

Aula Leopoldyńska w gmachu głównym Uniwersytetu Wrocławskiego przyjęła w 2017 r. ponad 120 tys. zwiedzających, mimo utrudnień związanych z pracami konserwatorskimi. W 2015 r. odwiedziło ją ponad 100 tys., a w 2016 r. ponad 140 tys. osób. Barokowy wystrój auli wykonano w latach 1731–1732, a cały gmach wznoszono i dekorowano w latach 1728–1740.[19]

Z Wrocławiem związanych jest 10 laureatów Nagrody Nobla, którzy się tu urodzili, uczyli albo pracowali. Najwcześniej, w 1902 r., literacką Nagrodę Nobla otrzymał Theodor Mommsen, profesor we Wrocławiu. Na liście są też m.in. Paul Ehrlich (1908), Eduard Buchner (1907), Philipp Lenard (1905), Gerhart Hauptmann (1912) i Otto Stern (1943).[20]

We Wrocławiu urodzili się 3 laureaci Nagrody Nobla: chemik Fritz Haber (1918), fizyk Max Born (1954) i ekonomista Reinhard Selten (1994). Chemik Friedrich Bergius, noblista z 1931 r., urodził się w Złotnikach, które są dziś osiedlem Wrocławia. Max Born we Wrocławiu dorastał, chodził do szkoły i studiował.[20]

W 1946 r. do Wrocławia przeniesiono Zakład Narodowy im. Ossolińskich, założony we Lwowie przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego. Pierwszy transport zbiorów ze Lwowa dotarł do miasta w lipcu 1946 r., a ostatecznie przewieziono ok. 27% dawnych zbiorów bibliotecznych. Nową siedzibą został dawny klasztor krzyżowców z czerwoną gwiazdą.[21]

Rękopis „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza sprzedano w 1999 r. gminie Wrocław, która przekazała go Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich. Rękopis trafił do Ossolineum we Lwowie w 1939 r., gdy mieszkańcy miasta składali tam w depozyt swoje zbiory. Akt notarialny sprzedaży rękopisu gminie Wrocław sporządzono w 1999 r., ponad 50 lat po przeniesieniu Ossolineum do Wrocławia.[21]

Panorama Racławicka we Wrocławiu to obraz o wymiarach 15 × 114 m, namalowany w ciągu zaledwie 9 miesięcy. Pomysłodawcą był lwowski malarz Jan Styka, który zaprosił do współpracy batalistę Wojciecha Kossaka. Malowanie we Lwowie trwało od sierpnia 1893 do maja 1894 r., a publiczność zobaczyła obraz po raz pierwszy 5 czerwca 1894 r.[22][23]

Panorama Racławicka przyjechała do Wrocławia w 1946 r., ale rotundę, w której ją pokazano, otwarto dopiero 14 czerwca 1985 r. Budowa rotundy trwała od 1967 do 1983 r., a o konserwację obrazu zabiegały przez lata 3 komitety społeczne. Wcześniej, w latach 1894–1944, obraz wystawiano w rotundzie w Parku Stryjskim we Lwowie.[23][22]

Wrocław był Europejską Stolicą Kultury w 2016 r., razem z hiszpańskim Donostia-San Sebastián. Według podsumowania Parlamentu Europejskiego w 2016 r. w hotelach Wrocławia nocowało o 50 000 zagranicznych turystów więcej niż w 2015 r. W wydarzeniach ESK uczestniczyło 14% firm z sektora kultury i kreatywnego, czyli ok. 450 z ponad 3000 firm.[24][25]

Wrocław otrzymał tytuł Miasta Literatury UNESCO 30 października 2019 r., jako drugie polskie miasto po Krakowie. Tego dnia do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO przyjęto 66 miast, a cała sieć liczyła po tej decyzji 246 członków. Decyzję zatwierdziła dyrektor generalna UNESCO Audrey Azoulay.[26][27]

Wrocławskie krasnale nawiązują do Pomarańczowej Alternatywy, której największy happening, Rewolucja Krasnoludków, odbył się 1 czerwca 1988 r. o godz. 16.00 na ul. Świdnickiej. Wielotysięczny tłum przemaszerował wtedy ulicami miasta, a wielu uczestników przebrało się za krasnale. Ruchem kierował Waldemar „Major” Fydrych.[28][29]

Pierwszy wrocławski krasnal, Papa Krasnal, stanął w 2001 r. na rogu ulic Świdnickiej i Kazimierza Wielkiego, na pamiątkę Pomarańczowej Alternatywy. Moda na krasnale ruszyła w 2005 r., gdy miasto zamówiło u artysty Tomasza Moczka 5 kolejnych figurek. Według Visit Wrocław Moczek stworzył już ponad 100 krasnali dla firm, sklepów i organizacji.[29][28]

Na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu latarnik w cylindrze i pelerynie co wieczór ręcznie zapala prawie 100 latarni gazowych, a rano je gasi. Według Urzędu Miejskiego to jedyna taka atrakcja w Polsce. Zimą latarnik zaczyna zapalanie o 15.20, a gaszenie o 6.20.[30]

Lampy gazowe zapłonęły we Wrocławiu po raz pierwszy w 1847 r., a w centrum miasta uruchomiono wtedy 758 latarni. Do dziś tradycję ręcznego zapalania gazowych latarni podtrzymuje latarnik z Ostrowa Tumskiego. Wykonuje tę pracę od ponad 16 lat, a miasto ogłasza przetarg na roczną obsługę latarni.[30]

Ogród zoologiczny we Wrocławiu otwarto oficjalnie 10 lipca 1865 r. i jest to najstarsze zoo w Polsce. Na start miasto przekazało mu 9,5 ha terenu nad Odrą, a zgromadzono 452 zwierzęta ze 120 gatunków. W pierwszym roku zoo odwiedziło 67 tys. osób, a na początku XX w. już 318 tys.[31]

W 2015 r., w 150. rocznicę otwarcia, kolekcja zoo we Wrocławiu liczyła ok. 12 tys. zwierząt z ok. 1100 gatunków. Dla porównania w 1865 r. było ich 452, a po powojennym otwarciu w 1948 r. zoo miało 224 zwierzęta z 72 gatunków. Rozwój umożliwiło m.in. powiększenie terenu o kolejne 15 ha.[31]

Afrykarium w zoo we Wrocławiu, otwarte w 2014 r., mieści łącznie 15 mln litrów wody w basenach, filtrach i rurach. Stoi na działce o powierzchni 1,9 ha, a w strefie Kanału Mozambickiego ma akrylowy tunel o długości 18 m. Do listopada 2024 r. odwiedziło je 16 mln osób.[32][31]

Ogród Botaniczny we Wrocławiu założono w 1811 r. na 5 ha, a pierwsze 427 roślin kupiono od rolnika z Oleśnicy. Już w 1816 r. uprawiano w nim 2000 roślin. Dziś na prawie 7,5 ha rośnie ok. 11,5 tys. roślin i ich odmian, a po zniszczeniach wojennych ogród wznowił działalność w maju 1945 r.[33]

Wrocław zajmuje 292,8 km² i w 2022 r. liczył 674,1 tys. mieszkańców, wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego. Na 1 km² przypadało wtedy 2302 osoby, więcej niż w 2000 r., gdy było ich 2188. Powierzchnia miasta nie zmieniła się od 2000 r., a lasy zajmują 7,7% jego obszaru.[34]

We Wrocławiu działało w 2022 r. 25 uczelni, na których studiowało 105,8 tys. osób, podaje Główny Urząd Statystyczny. W 2010 r. studentów było 146,1 tys., a w 2000 r. 119,9 tys. W 2022 r. z noclegów we Wrocławiu skorzystało 1770,2 osoby na 1000 mieszkańców, wobec 590 osób w 2000 r.[34]