Ciekawostki o Fryderyku Chopinie: 40 sprawdzonych faktów

Fryderyk Franciszek Chopin urodził się w Żelazowej Woli w powiecie sochaczewskim. On sam i jego rodzina za dzień urodzin uznawali 1 marca 1810 r., ale w metryce chrztu z kościoła parafialnego w Brochowie widnieje data 22 lutego. Rozbieżności do dziś nie rozstrzygnięto, choć pierwszeństwo daje się dacie obchodzonej przez kompozytora.[1]

Ojciec kompozytora, Mikołaj Chopin (1771–1844), był spolonizowanym Francuzem, który przybył do Polski w 16. roku życia i nigdy z niej nie wyjechał. W 1794 r. wziął udział w insurekcji kościuszkowskiej. Był guwernerem, a jedną z jego wychowanek była Maria Łączyńska, późniejsza Pani Walewska. Fryderyk był 2. z 4 dzieci Mikołaja i Tekli Justyny.[1]

Już pół roku po urodzeniu Fryderyka rodzina Chopinów przeniosła się do Warszawy, gdzie Mikołaj dostał posadę w Liceum Warszawskim. Zamieszkali w Pałacu Saskim. Matka prawdopodobnie grała na fortepianie i śpiewała, ojciec grał na flecie i skrzypcach, a starsza siostra Ludwika uczyła się gry na fortepianie.[1]

W wieku 6 lat Chopin zaczął regularną naukę gry na fortepianie u czeskiego imigranta Wojciecha Żywnego (1756–1842), który wprowadzał go w muzykę Bacha i Mozarta. Pierwsze dziecięce polonezy, marsze i wariacje zapisywał z pomocą ojca. W 1818 r. „Pamiętnik Warszawski” nazwał go „prawdziwym geniuszem muzycznym”.[1]

W 1822 r. Wojciech Żywny powiedział rodzicom Chopina, że nie jest w stanie dalej doskonalić umiejętności ucznia. Fryderyk zaczął wtedy brać lekcje kompozycji u Józefa Elsnera. W 1823 r. wstąpił do IV klasy Liceum Warszawskiego, a w czasie roku szkolnego grał na organach w kościele Sióstr Wizytek.[1]

W latach 1824–1825 Chopin spędzał wakacje w Szafarni, gdzie poznawał ludowe zwyczaje i muzykę wiejską. Pierwszy pobyt opisał w dziecięcym dzienniku dla rodziców, „Kurierze Szafarskim”, którego tytuł parodiował „Kurier Warszawski”. Kolejne wyjazdy do Dusznik, Torunia i Gdańska pozwoliły mu poznać polską muzykę ludową.[1]

W lipcu 1829 r. Chopin ukończył Szkołę Główną Muzyki, a Józef Elsner ocenił go najwyżej: „Szopen Friderik: szczególna zdolność, geniusz muzyczny”. W tym samym miesiącu pojechał do Wiednia, gdzie dał 2 koncerty z wielkim sukcesem. Wariacje op. 2 stały się jego pierwszym utworem wydanym za granicą.[2]

11 października 1830 r. Chopin dał w Teatrze Narodowym koncert pożegnalny, a 2 listopada 1830 r. wyjechał z Warszawy do Wiednia. Na rogatkach na Woli żegnali go profesorowie i przyjaciele, a Józef Elsner skomponował na tę okazję kantatę. Tydzień po dotarciu do Wiednia dowiedział się o wybuchu powstania listopadowego.[2][3]

Wiadomość o upadku powstania listopadowego zastała Chopina w Stuttgarcie, co opisał w tzw. dzienniku stuttgarckim. 5 października 1831 r. przybył do Paryża. Pod koniec lutego 1832 r. dał samodzielny koncert w sali Pleyela, a w relacjach pisano: „Wszystkich tutejszych fortepianistów zabił na śmierć”.[4][3]

Według Encyclopaedia Britannica Chopin zyskał sławę pianisty najwyższej klasy, choć przez całe życie dał niewiele ponad 30 publicznych koncertów. W Paryżu udzielał licznych lekcji gry na fortepianie i sam prowadził interesy wydawnicze. Ostatni koncert zagrał 16 listopada 1848 r. w londyńskiej Guildhall na rzecz polskich emigrantów.[5][6]

W 1836 r. Chopin oświadczył się Marii Wodzińskiej i został przyjęty, ale w tajemnicy i pod warunkiem, że będzie dbał o zdrowie. Do ślubu nie doszło. Na pakiecie listów od Wodzińskich zapisał „moja bieda”. W tym samym roku poznał o 6 lat starszą pisarkę Aurore Dudevant, czyli George Sand.[7]

Zimą 1838 r. Chopin wyjechał z George Sand na Majorkę. W klasztorze kartuzów w Valldemossie ukończył Preludia op. 28 i 2 Polonezy op. 40, choć dręczyła go ciężka choroba, a lekarze rozpoznali objawy gruźlicy. Potem przez 6 kolejnych lat spędzał lato w posiadłości Sand w Nohant, gdzie powstały m.in. Barkarola i Polonez-Fantazja.[7][6]

W 1817 r. 7-letni Fryderyk Chopin skomponował Poloneza g-moll, który najpewniej dzięki staraniom ojca ukazał się drukiem. Wydała go drukarnia Józefa Cybulskiego, która publikowała też utwory Józefa Elsnera, przyszłego nauczyciela Chopina. Swój pierwszy drukowany utwór chłopiec zadedykował hrabinie Wiktorii Skarbkowej. W styczniu 1818 r. recenzent omyłkowo nazwał go 8-latkiem.[8]

Koncert f-moll Chopin ukończył na początku 1830 r., ale wydano go jako drugi, dlatego numeracja koncertów nie odpowiada kolejności ich powstania. Adresatką koncertu była studentka śpiewu Konstancja Gładkowska. Koncert e-moll, oznaczony jako 1., Chopin wykonał publicznie w październiku 1830 r.[2][5]

Według Encyclopaedia Britannica utwory Chopina na fortepian solo obejmują m.in. ok. 61 mazurków, 16 polonezów, 26 preludiów, 27 etiud, 21 nokturnów, 20 walców, 3 sonaty, 4 ballady, 4 scherza i 4 impromptus. Chopin napisał też 17 pieśni polskich. Ostatnim dziełem z numerem opusowym była Sonata wiolonczelowa.[5][6]

Chopin zmarł w Paryżu 17 października 1849 r. o godzinie 2 nad ranem. Latem 1849 r. ściągnął do siebie siostrę Ludwikę, która się nim opiekowała. Pogrzeb odbył się 30 października w kościele św. Magdaleny, a zgodnie z życzeniem kompozytora wykonano m.in. fragmenty Requiem Mozarta.[6][4]

Zgodnie z ostatnią wolą Chopina jego serce sprowadzono do kraju. W styczniu 1850 r. siostra Ludwika Jędrzejewicz potajemnie przewiozła je do Warszawy, chowając słój pod ubraniem. Serce umieszczono w kościele Świętego Krzyża, początkowo w zakrystii i katakumbach, a w 1880 r. w kościele górnym.[4]

W 1944 r., w czasie Powstania Warszawskiego, urnę z sercem Fryderyka Chopina wyniesiono z kościoła Świętego Krzyża. Trafiła do kwatery Ericha von dem Bacha-Zelewskiego, a potem do biskupa Antoniego Szlagowskiego w Milanówku. 17 października 1945 r., w 96. rocznicę śmierci kompozytora, serce po uroczystościach w Żelazowej Woli wróciło do kościoła Świętego Krzyża.[9][10]

14 kwietnia 2014 r. zespół polskich naukowców przeprowadził nieinwazyjne, zewnętrzne oględziny serca Fryderyka Chopina. Słoja z sercem w czasie badania nie otwierano. Ze względu na kolor płynu badacze nie wykluczają, że serce przechowywane jest w koniaku. Ponieważ ubyło nieco płynu, słój uszczelniono woskiem, a kolejne oględziny zaplanowano na 2064 r.[11]

Grób Chopina na paryskim cmentarzu Père-Lachaise zdobi pomnik Jean-Baptiste’a Clésingera, odsłonięty 17 października 1850 r., w 1. rocznicę śmierci kompozytora. Przedstawia muzę Euterpe pochyloną nad złamaną lirą. W 2008 r. grób wpisano na francuską listę Pomników Historycznych, a w latach 2017–2018 odnowili go polscy konserwatorzy.[4]

Justyna i Mikołaj Chopinowie wzięli ślub 28 czerwca 1806 r. w kościele w Brochowie, niedaleko Żelazowej Woli. Fryderyk przyjeżdżał później do miejsca urodzenia, a Boże Narodzenie 1825 r. i Nowy Rok 1826 r. na pewno spędził tam z siostrą Ludwiką. W 1832 r. w Żelazowej Woli odbył się ślub Ludwiki z Kalasantym Jędrzejewiczem. Chopin był tam ostatni raz latem 1830 r.[12]

Pierwszy pomnik Fryderyka Chopina na ziemiach polskich odsłonięto w 1894 r. w Żelazowej Woli. Wcześniej, w 1891 r., miejsce urodzenia kompozytora odwiedził rosyjski kompozytor i pianista Milij Bałakiriew. W latach 1859–1878 majątek należał do Adama Towiańskiego, syna filozofa Andrzeja Towiańskiego, a w 1879 r. przeszedł w ręce Aleksandra Pawłowskiego.[12]

29 stycznia 1929 r. Towarzystwo Przyjaciół Domu Chopina kupiło dom, w którym urodził się Fryderyk Chopin, wraz z przyległym gruntem za 40 tys. zł. Projekt otoczenia dworku, autorstwa prof. Franciszka Krzywdy-Polkowskiego, ukończono w marcu 1932 r. Prace nad nowym parkiem trwały w latach 1933–1939, a jego kształt wywołał w prasie żywą dyskusję.[13][12]

Od 1954 r. w domu urodzenia Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli odbywają się recitale fortepianowe z muzyką kompozytora. Od 2006 r. w tym samym okresie występują tam także młodzi, wybitni pianiści. Od 1 sierpnia 2005 r. miejscem zarządza Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, a po kolejnym remoncie dom ponownie otwarto dla zwiedzających 7 maja 2010 r.[12]

Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie ma kolekcję liczącą ponad 7500 eksponatów, stale powiększaną o nowe. Stałą multimedialną wystawę w Pałacu Ostrogskich otwarto w 2010 r., na 200. rocznicę urodzin kompozytora. Zajmuje 4 kondygnacje o powierzchni ok. 900 m² i co roku odwiedza ją ponad 90 000 osób. Instytut Fryderyka Chopina założono w 1934 r.[14]

Pomnik Fryderyka Chopina w warszawskich Łazienkach odsłonięto 14 listopada 1926 r. Posąg zaprojektował Wacław Szymanowski, a część architektoniczną Franciszek Mączyński. 31 maja 1940 r. Niemcy wysadzili 16-tonowy brązowy pomnik i pocięli go na mniejsze kawałki. Odtworzony pomnik stanął w Łazienkach ponownie 11 maja 1958 r.[15]

Koncerty chopinowskie pod pomnikiem kompozytora w Łazienkach Królewskich zorganizowano po raz pierwszy w 1959 r., wkrótce po odbudowie posągu. Dziś w każdą niedzielę od maja do września odbywają się tam 2 recitale, o 12:00 i o 16:00. Pomysł budowy pomnika Chopina narodził się w 1889 r., w 40. rocznicę śmierci kompozytora.[16]

W 1999 r. autografy Fryderyka Chopina wpisano na listę UNESCO Pamięć Świata. Wpis obejmuje zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie oraz Towarzystwa im. Fryderyka Chopina, dziś Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina. We wniosku do UNESCO napisano, że zbiór dzieł Chopina w 2 warszawskich instytucjach jest wyjątkowy i nie można go znaleźć nigdzie indziej.[17][18]

Największy zbiór oryginalnych rękopisów Chopina, liczący 17 pozycji, przekazał Towarzystwu im. Fryderyka Chopina pianista Arthur Rubinstein w 1977 r. Według wniosku do UNESCO warszawskie zbiory obejmują 86 autografów utworów, 11 autoryzowanych kopii i 78 listów do 25 adresatów. W latach 1955–1992 Muzeum Chopina kupiło 46 autografów.[18]

W czasie II wojny światowej zbiór rękopisów kupiony przez Instytut Fryderyka Chopina wywieziono do Kanady. Do Biblioteki Narodowej wrócił dopiero 3 lutego 1959 r. Przed wojną, w 1938 r., polskie zbiory pozyskały 23 autografy i 25 kopii oryginałów. Muzeum Chopina zaczęło kolekcjonować autografy kompozytora w 1935 r.[18]

20 października 1999 r. Sejm RP przyjął uchwałę w 150. rocznicę śmierci Fryderyka Chopina. Posłowie złożyli w niej hołd „Wielkiemu Polakowi, Artyście i Kompozytorowi, który rozsławił w świecie imię Polski”. Uchwała przypomina, że obchody Roku Chopinowskiego przebiegały pod auspicjami UNESCO, a muzykę Chopina wykonywali na całym świecie najwybitniejsi artyści.[19]

7 października 2009 r. Senat RP przyjął uchwałę ustanawiającą rok 2010 Rokiem Fryderyka Chopina, w 200. rocznicę jego urodzin. Senatorowie złożyli w niej hołd „najwybitniejszemu polskiemu kompozytorowi”. Uchwała miała utrwalać sławę Chopina i podkreślać wpływ jego twórczości na światową pianistykę. Ogłoszono ją w „Monitorze Polskim” nr 66, poz. 866.[20]

22 lutego 2010 r. Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu kolekcjonerski banknot 20 zł na 200. rocznicę urodzin Fryderyka Chopina, w nakładzie do 120 000 sztuk. Są na nim m.in. portret kompozytora, fragment Mazurka B-dur op. 7 nr 1 i wizerunek dworku w Żelazowej Woli. Wcześniej portret Chopina zdobił obiegowy banknot 5000 zł wyemitowany w 1982 r.[21][22][23]

Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina zapoczątkowano w 1927 r., a uczestnicy grają na nim wyłącznie utwory Chopina. Do XIX edycji w 2025 r. zgłosiło się rekordowo 642 pianistów z 54 krajów. Zwyciężył Eric Lu, który otrzymał I nagrodę i złoty medal.[24][25]

W październiku 2021 r., w czasie XVIII Konkursu Chopinowskiego, materiały na kanale Chopin Institute na YouTube wyświetlono 37,5 mln razy, co odpowiada niemal 8 mln godzin oglądania. Ponad 50% widzów stanowili Japończycy. W szczytowym momencie transmisję oglądało jednocześnie blisko 62 000 osób.[24]

Zwycięzcą 1. Konkursu Chopinowskiego w 1927 r. został Lew Oborin ze Związku Radzieckiego. Konkurs odbył się w sali koncertowej Filharmonii Warszawskiej, a od 1955 r. organizuje się go co 5 lat. 18. edycję, zaplanowaną na 2–23 października 2020 r., z powodu pandemii COVID-19 przełożono na 2021 r.[26][27]

W 1949 r., podczas 4. Konkursu Chopinowskiego, pierwszego po II wojnie światowej, jury przyznało 2 pierwsze miejsca. Laureatkami zostały Halina Czerny-Stefańska i reprezentantka ZSRR Bella Dawidowicz. Imię Belli Dawidowicz nosi dziś nagroda za najlepsze wykonanie ballady, którą w 2025 r. otrzymał Polak Adam Kałduński.[26][28]

I nagrodę 5. Konkursu Chopinowskiego w 1955 r., pierwszego w nowej sali Filharmonii Narodowej, zdobył polski pianista Adam Harasiewicz. W 1975 r. zwyciężył Krystian Zimerman, któremu przypadły niemal wszystkie nagrody. W 2005 r. 15. konkurs wygrał 18-letni Rafał Blechacz, który zdobył I nagrodę główną i złoty medal.[26][27]

W głównym etapie XIX Konkursu Chopinowskiego w 2025 r. wystąpiło 84 pianistów z 19 krajów, a w przesłuchaniach wstępnych 162 osoby. Najliczniejszą grupę stanowili Chińczycy, aż 28 pianistów. Drugie miejsce pod względem liczby uczestników zajęli Polacy i Japończycy, po 13 osób. W finale zagrało 11 pianistów z 7 krajów.[28][29]

W 2025 r. 17-osobowe jury XIX Konkursu Chopinowskiego pod przewodnictwem Garricka Ohlssona przyznało II nagrodę Kevinowi Chenowi z Kanady, a III nagrodę Zitong Wang z Chin. Najwyżej z Polaków, na V miejscu ex aequo z Vincentem Ongiem z Malezji, uplasował się Piotr Alexewicz. Zwycięzca Eric Lu 10 lat wcześniej zdobył w tym konkursie IV nagrodę.[28][29]