Ciekawostki o fokach: 40 sprawdzonych faktów

W Morzu Bałtyckim żyją obecnie 3 gatunki fok: foka szara, foka pospolita i foka obrączkowana, podaje Stacja Morska Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Najliczniejsza z nich jest foka szara. Foki szare to ssaki drapieżne z rodziny fokowatych, które w przeciwieństwie do ryb mają płuca i oddychają powietrzem atmosferycznym.[1]

Foka szara, foka obrączkowana i foka pospolita są wymienione w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Tekst jednolity ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 2022 r. pod poz. 2380. Wobec dziko żyjących fok obowiązuje m.in. zakaz umyślnego zabijania i chwytania, a dodatkowo zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia.[2]

Podczas 3 nalotów dronem, 24 i 30 maja oraz 4 czerwca 2021 r., w ujściu Przekopu Wisły odnotowano 406 fok szarych, wobec 190 w 2020 r., podaje raport Państwowego Monitoringu Środowiska. Naliczone foki stanowiły ok. 1% bałtyckiej populacji foki szarej, szacowanej w 2021 r. w tym raporcie na ok. 40 tys. osobników. Wskaźnik liczby osobników oceniono na FV, czyli stan właściwy.[3]

W 2021 r. wzdłuż polskiego wybrzeża znaleziono łącznie 277 martwych fok szarych, wynika z obserwacji WWF Polska przytoczonych w raporcie Państwowego Monitoringu Środowiska. Oficjalnie nie zgłoszono w tym roku ani jednego przyłowu foki w narzędzia połowowe. Wskaźnik śmiertelności oceniono w raporcie na U2, czyli stan niewłaściwy zły.[3]

Od 2012 r. „Program ochrony foki szarej” wciąż pozostaje na etapie projektu, odnotował raport Państwowego Monitoringu Środowiska z wynikami za 2021 r. Ogólny stan ochrony foki szarej w Polsce oceniono w nim na U2, czyli niewłaściwy zły, choć sam wskaźnik liczby osobników oceniono na FV, czyli właściwy. Według danych GUS przytoczonych w raporcie liczba turystów korzystających z bazy noclegowej wzrosła w 2021 r. o 23% w porównaniu z 2020 r.[3]

W okresie linienia, na przełomie maja i czerwca, na brzegu leży 60–80% populacji foki szarej w Bałtyku, dlatego właśnie wtedy foki liczy się z samolotu, podaje Stacja Morska UG w Helu. Zdjęcia robi się jednocześnie nad wszystkimi legowiskami fok: małymi wysepkami, szkierami i piaszczystymi łachami. Na zdjęciach liczy się potem poszczególne osobniki.[1]

Łodzie z turystami nie powinny podpływać do fok odpoczywających na łachach w ujściu Przekopu Wisły bliżej niż na 150 m, zaleca Stacja Morska Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Rejsy do fok odbywają się szybkimi jednostkami o niewielkim zanurzeniu. Kamera w ujściu Przekopu Wisły w sezonie letnim często rejestrowała łodzie podpływające zbyt blisko.[4]

Pierwszym podopiecznym Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego w Helu był Balbin, ranna foka znaleziona 31 marca 1992 r. w Juracie. Fokarium powołano do życia w 1999 r., a jego pierwotnym celem było uzupełnianie strat bałtyckiej populacji fok szarych. Urodzone w nim szczenięta po okresie opieki matek wypuszczano na wolność. Dziś ośrodek chroni foki głównie przez badania naukowe i edukację.[1][5]

Foka szara Jadrinka urodziła się w 2010 r. w helskim fokarium i w tym samym roku została wypuszczona do Bałtyku. Później w marcu zaobserwowano ją z nowo narodzonym szczenięciem na jednej z łach w ujściu Przekopu Wisły, w rezerwacie „Mewia Łacha”, podaje Stacja Morska UG w Helu. Stacja przypomina, że foka szara była niegdyś silnie zagrożona wyginięciem.[4]

Baseny Fokarium w Helu mają 1 m, 2,5 m i 3,5 m głębokości, a ich łączna pojemność wraz z izolatkami wynosi ok. 1016 m³. Woda jest pobierana bez przerwy prosto z Zatoki Puckiej, a ciemnozieloną barwę zawdzięcza drobnym glonom. Baseny celowo nie mają błękitnych kafelków, bo ośrodek chce stworzyć fokom warunki zbliżone do naturalnych, podaje Stacja Morska UG.[1]

Foka w helskim fokarium dostaje 3–9 kg śledzi dziennie, bo śledzie są podstawą jej diety, podaje Stacja Morska UG. Na wolności foki szare w Bałtyku jedzą głównie śledzie i szproty, czyli ryby, które najłatwiej im upolować. Czasem urozmaicają dietę małżami, skorupiakami lub głowonogami. Polując, wybierają osobniki słabe i chore, przez co regulują stan zasobów bałtyckich ryb.[1]

Do 15 maja 2025 r. Stacja Morska Uniwersytetu Gdańskiego w Helu pomogła w tym roku ponad 60 fokom, a 3 z nich nie udało się uratować. Szczenięta karmi się 4 razy dziennie, najpierw specjalnie przygotowaną zupą rybną, a potem surową rybą. Porcja rośnie od ok. 300 g do 1,5–2 kg ryby na jedno karmienie. Na wolności foki opiekują się młodymi tylko ok. 3 tygodnie.[6]

W 2025 r. Stacja Morska UG w Helu otrzymała 150 tys. zł z programu grantowego Funduszu Żubra, m.in. na zakup i instalację 2 kolejnych izolatek do rehabilitacji i leczenia szczeniąt fok. Sezon intensywnej rehabilitacji trwa co roku od marca do czerwca. Szczenięta znajdowane na polskim wybrzeżu rodzą się głównie w północnej części Bałtyku, pod koniec lutego i na początku marca. Co sezon pomoc otrzymuje kilkadziesiąt młodych fok, które potem wracają do morza.[7]

Epidemia wirusa nosówki fok (PDV) zabiła w 1988 r. ponad 50% fok pospolitych z Kattegatu i północnej części Wielkiego Bełtu, a kolejna w 2002 r. ok. 30%, podaje HELCOM. Stacja Morska UG podaje osobno, że do helskiego fokarium nie wolno wprowadzać zwierząt, bo wirus nosówki groźny dla psów i kotów jest dla fok zabójczy.[8][1]

Dorosły samiec foki szarej osiąga 3 m długości i nawet ponad 300 kg masy, a samica do 2 m i 180 kg, podaje Stacja Morska UG w Helu. Amerykańska agencja NOAA podaje, że samce foki szarej mają do ok. 3 m i ważą ok. 400 kg, a samice mają ok. 2,3 m i ważą ok. 250 kg. Nowo narodzone szczenię waży ok. 16 kg.[1][9]

Rekord nurkowania foki szarej to 477 m, odnotowany poza Bałtykiem, a w Morzu Bałtyckim foki szare nurkują zwykle na 30–60 m, podaje Stacja Morska UG w Helu. Pod wodą foka szara może pozostać nawet godzinę. Podobne dane podaje NOAA: foki szare nurkują do ok. 475 m (1560 stóp) i wytrzymują pod wodą do godziny.[1][9]

Pod skórą foki szarej leży warstwa tłuszczu grubości ok. 3–7 cm, zależnie od pory roku, która pozwala utrzymać stałą temperaturę ciała ok. 37°C. Tłuszcz zmniejsza też ciężar właściwy ciała, więc foka bez wysiłku utrzymuje się na powierzchni wody. Foka w dobrej kondycji nie marznie zimą i może spać na powierzchni wody, pod wodą, na dnie, na lądzie lub na lodzie.[1]

Ciąża u foki szarej trwa ponad 11 miesięcy, a szczenięta rodzą się na przełomie lutego i marca, na brzegu lub na lodzie. Gody bałtyckiej populacji foki szarej przypadają na wczesną wiosnę, w marcu i kwietniu. Samice dojrzewają płciowo w wieku 4 lat, a samce w wieku 6 lat, podaje Stacja Morska UG w Helu. W stadzie zawsze dominuje najstarszy i najsilniejszy samiec.[1]

Szczenię foki szarej spędza przy matce ok. 3 tygodnie i pije wtedy mleko zawierające 40–50% tłuszczu, podaje Stacja Morska UG w Helu. Dzięki temu może przybierać na wadze nawet 3 kg dziennie, a NOAA podaje dla szczeniąt z Atlantyku ok. 1,4 kg dziennie. Nowo narodzone szczenięta mają gęste, jasne futro zwane lanugo. Po odstawieniu przez matkę szczenię jeszcze kilka tygodni zostaje w miejscu urodzenia.[1][9]

Foki szare dożywają 45–50 lat, podaje Stacja Morska UG w Helu, a amerykańska agencja NOAA podaje dla nich 25–35 lat życia. Łacińska nazwa gatunku, Halichoerus grypus, oznacza według NOAA „morską świnię z haczykowatym nosem”. W wodach Kanady i USA żyje łącznie ok. 450 tys. fok szarych.[1][9]

Rodzina fokowatych, czyli fok właściwych, liczy według Encyclopaedia Britannica 18–19 gatunków w 10 rodzajach, zależnie od przyjętej klasyfikacji. W odróżnieniu od uchatek foki nie mają zewnętrznych małżowin usznych i mają krótsze płetwy. Foki i uchatki należą do 2 różnych rodzin płetwonogich, a w cyrkach występują uchatki, nie foki, wyjaśnia Stacja Morska UG.[10][1]

Foka pospolita potrafi wyczuć wąsami ślad wodny po płetwie nawet 35 sekund po jej przepłynięciu, wykazali w 2010 r. naukowcy z Uniwersytetu w Rostocku. Przy 5-sekundowym opóźnieniu 6-letni samiec Henry wskazywał kierunek ruchu płetwy w ponad 90% prób, a przy 35 sekundach w 70%. Po 40 sekundach gubił trop. Wyniki opublikowano w „Journal of Experimental Biology”.[11][12]

Foki pospolite z zasłoniętymi oczami potrafią wąsami wykryć i dokładnie śledzić ślad wodny miniaturowej łodzi podwodnej, wykazali w 2001 r. Dehnhardt i współpracownicy w „Science”. Według Wolfa Hankego z Uniwersytetu w Rostocku foki podążają tak za łodzią na odległość 40 m. Foki, w odróżnieniu od delfinów, najpewniej nie mają echolokacji, a ruchy wody za rybą utrzymują się przez kilka minut.[13][14][11]

Najgłębiej nurkującym płetwonogim jest słoń morski północny, który w maju 1989 r. zanurkował na głębokość 1529 m, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Pomiar wykonali naukowcy badający zdolności nurkowe tych fok u wybrzeży wyspy San Miguel w Kalifornii. Według NOAA słonie morskie północne zwykle nurkują na ok. 300–760 m i zostają pod wodą 20–30 minut.[15][16]

Samce słonia morskiego południowego mierzą średnio 5 m i ważą 2000–3500 kg, co czyni je największymi płetwonogimi i największymi drapieżnymi ssakami, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Największy zmierzony osobnik pochodził z zatoki Possession Bay na Georgii Południowej. Zabity 28 lutego 1913 r., miał 6,5 m po zdjęciu skóry z tłuszczem i ważył co najmniej 4 t.[17][18]

Słonie morskie północne podczas pobytu na morzu śpią średnio tylko 2 godziny na dobę, wykazało badanie opublikowane 20 kwietnia 2023 r. w „Science”. Śpią po ok. 10 minut w czasie głębokich, 30-minutowych nurkowań, przewracając się na grzbiet i opadając w „spirali snu”. Na plaży te same foki śpią ok. 10 godzin na dobę.[19][20]

W 2013 r. minimalną liczebność populacji słoni morskich północnych w USA oszacowano ostrożnie na ok. 85 tys., podaje NOAA. Tymczasem w XIX w. przemysłowe polowania sprawiły, że uważano je za wymarłe, a przetrwała tylko niewielka populacja w Meksyku. Dziś ok. 80% amerykańskich słoni morskich żyje na Channel Islands u wybrzeży Kalifornii.[16]

Słonie morskie północne spędzają ok. 9 miesięcy w roku w oceanie, a niektóre pokonują w obie strony ponad 13 tys. mil, czyli ok. 21 tys. km, podaje NOAA. Linienie trwa u nich 4–5 tygodni. Dorosłe samce mają ok. 4 m długości i ważą prawie 2000 kg, a samice ok. 3 m i do ok. 590 kg.[16]

Biolodzy rejestrowali nurkowania słoni morskich południowych na głębokość do 2 km i wstrzymywanie oddechu nawet przez 2 godziny, podaje Australijski Program Antarktyczny. Większość nurkowań trwa jednak ok. 30 minut i sięga 300–800 m. Na morzu foki te nurkują niemal bez przerwy, a między zanurzeniami spędzają na powierzchni ok. 2 minuty.[21]

Foka Weddella nurkuje w poszukiwaniu pokarmu na głębokość do 720 m i może pozostać pod wodą nawet 45 minut, podaje Australijski Program Antarktyczny. Dorosłe samce i samice mają ok. 3 m długości i ważą ok. 400–500 kg. Szczenię waży przy urodzeniu 25–30 kg, a po 6 tygodniach opieki matki już 110–140 kg.[22]

Populację krabojadów, fok żyjących wokół Antarktydy, szacuje się na ok. 15 mln, podaje Australijski Program Antarktyczny. To najliczniejsze foki Oceanu Południowego i najliczniejsze z dużych zwierząt świata poza ludźmi. Wbrew nazwie krabojady nie jedzą krabów, lecz kryl, który odcedzają z wody specjalnymi zębami z dodatkowymi wypustkami.[23]

Samice lamparta morskiego mierzą ok. 3,0 m i ważą ok. 370 kg, a samce ok. 2,8 m i 320 kg, więc to samice są zwykle nieco większe, podaje Australijski Program Antarktyczny. Duże samice przekraczają 3,5 m długości i ważą ponad 500 kg. Lamparty morskie mogą żyć 26 lat lub dłużej i, podobnie jak krabojady, mają zęby przystosowane do odcedzania kryla.[24]

Foki bajkalskie łowią średnio 57 drobnych skorupiaków z grupy obunogów na jedno nurkowanie, wynika z badania opublikowanego 16 listopada 2020 r. w PNAS. Obunogi mają zwykle poniżej 10 mm długości, a jedna foka upolowała ich 154 podczas jednego łowienia. Foka bajkalska żyje tylko w Bajkale, jest jedyną foką wyłącznie słodkowodną na świecie i waży ok. 50 kg.[25][26]

Populację foki grenlandzkiej w północno-zachodnim Atlantyku oszacowano w 2024 r. na 4,4 mln zwierząt, podaje kanadyjski urząd Fisheries and Oceans Canada. Najwięcej, ok. 7,5 mln, było ich w 1998 r., a od 2019 r., gdy liczyły 5,6 mln, ich liczba spada. W 2022 r. urodziło się ok. 614 tys. młodych, najmniej od 1994 r.[27]

W 1867 r. w Morzu Kaspijskim żyło co najmniej 1–1,6 mln fok kaspijskich, a do 2005 r. ich liczba spadła o co najmniej 90%, do ok. 100 tys., wykazali naukowcy w PLOS ONE w 2012 r. Autorzy oparli się na rejestrach polowań z połowy XIX w. i liczeniach z samolotów. Foka kaspijska ma status gatunku zagrożonego (Endangered) na Czerwonej liście IUCN.[28][29]

Na świecie żyje ok. 1600 mniszek hawajskich, czyli ok. 1/3 ich historycznej liczebności, podaje amerykańska agencja NOAA. Gatunek od 1976 r. ma status zagrożonego według amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (ESA). Nawet 30% żyjących dziś mniszek hawajskich zawdzięcza życie bezpośrednim działaniom ratunkowym, a w połowie XIX w. polowania doprowadziły je na skraj wyginięcia.[30]

Pierwotną liczebność foki obrączkowanej w Bałtyku szacuje się na ok. 180 tys. zwierząt, podaje Komisja Helsińska (HELCOM). Z powodu polowań w latach 40. XX w. zostało ich ok. 25 tys. W latach 70. XX w. płodnych było tylko 17% samic foki obrączkowanej.[31]

W latach 1889–1912 Dania, Finlandia i Szwecja wprowadziły systemy nagród za zabijanie bałtyckich fok, podaje HELCOM. Dziś polowania na foki obrączkowane obejmują limity: w Szwecji 420 zwierząt w ramach polowań ochronnych, a w Finlandii 375 w ramach regularnych polowań. W Szwecji limit odstrzału fok pospolitych wynosi według HELCOM 730 zwierząt.[31][8]

Populacja foki obrączkowanej w Zatoce Botnickiej w 2015 r. najpewniej przekraczała 20 tys. zwierząt, a największy szacunek liczby fok leżących na lodzie w latach 2016–2021 wyniósł 14 602 (2021 r.), podaje HELCOM. W Zatoce Fińskiej liczenia dawały ok. 100 fok obrączkowanych, a liczebność na Morzu Archipelagowym szacuje się na ok. 200. Populację z zachodniej Estonii szacuje się na ok. 1500 osobników.[31]

W latach 70. XX w. w Cieśninie Kalmarskiej u wybrzeży Szwecji naliczono tylko ok. 30 fok pospolitych, a w latach 60. polowania zmniejszyły tę populację do ok. 200 zwierząt, podaje HELCOM. W latach 2016–2021 liczono tam już ok. 2000 fok, co odpowiada szacunkowo 2900 zwierzętom. W latach 2003–2021 populacja rosła średnio o 9,9% rocznie.[8]