Ciekawostki o sarnach: 36 sprawdzonych faktów

Sarna europejska (Capreolus capreolus) została opisana naukowo przez Karola Linneusza w 1758 r. w dziele „Systema naturae”, pod nazwą Cervus capreolus. Jako miejsce typowe gatunku baza Mammal Diversity Database podaje Szwecję. Ta sama baza zalicza sarnę do rodziny jeleniowatych (Cervidae) i wymienia łącznie 39 nazw i synonimów, pod którymi gatunek pojawiał się w literaturze naukowej.[1]

Na świecie żyją 2 gatunki saren: sarna europejska (Capreolus capreolus) i większa od niej sarna syberyjska (Capreolus pygargus), podaje Encyclopaedia Britannica. Łacińska nazwa Capreolus znaczy „mała koza”, bo sarna europejska ma mniej więcej wielkość kozy, wyjaśnia brytyjska organizacja People’s Trust for Endangered Species. W bazie Mammal Diversity Database sarna europejska ma też angielską nazwę „western roe deer”, czyli sarna zachodnia.[2][3][1]

Sarna europejska mierzy w kłębie 60–75 cm i waży zwykle 10–25 kg, podaje brytyjskie Mammal Society. Materiały szkoleniowe Lasów Państwowych podają długość ciała sarny 95–140 cm i masę do ok. 25 kg. Tatrzański Park Narodowy opisuje, że samiec sarny, zwany kozłem lub rogaczem, osiąga 25–30 kg.[4][5][6]

Sarna europejska zamieszkuje Europę z wyjątkiem 4 dużych wysp: Korsyki, Irlandii, Sardynii i Sycylii, podaje Mammal Diversity Database. Na wschodzie zasięg gatunku obejmuje zachodnią Rosję, Ukrainę, Turcję, Kaukaz oraz części Syrii, Iraku i Iranu. W Libanie i Izraelu sarna europejska wymarła. Na Czerwonej liście IUCN gatunek ma status najmniejszej troski (Least Concern).[1]

Sarna europejska potrafi biec z prędkością do 37 mil na godzinę, czyli ok. 60 km/h, podaje brytyjska organizacja Woodland Trust. Zaskoczona sarna ucieka długimi susami, a jej biały zad, który mają osobniki obu płci, wyraźnie miga w czasie ucieczki. Spłoszona sarna może też wydać ostrzegawczy dźwięk przypominający szczekanie.[7]

Trop sarny europejskiej ma 3–4 cm szerokości i do 5 cm długości, podają materiały szkoleniowe Lasów Państwowych. Sarna porusza się najczęściej stępem, a jej krok ma wtedy 60–80 cm. W biegu zostawia odciski bardzo oddalone od siebie, z wyraźnie odchylonymi racicami. Odchody sarny są walcowate, mają 10–16 mm długości i 7–10 mm grubości.[5]

Kozioł sarny europejskiej zrzuca poroże w październiku lub listopadzie, a nowe poroże jeleniowatych rośnie zwykle 3–4 miesiące, podaje Centrum Informacyjne Lasów Państwowych. Starsze kozły zrzucają poroże wcześniej niż młodsze. Rosnące poroże okrywa miękka skóra, tzw. scypuł, którą kozioł zdziera, ocierając poroże o gałęzie i młode drzewka. Według The Wildlife Trusts scypuł schodzi wiosną.[8][9]

Poroże sarny europejskiej ma najwyżej 20–25 cm długości, rośnie prosto ku górze i nie jest mocno rozgałęzione, podaje Tatrzański Park Narodowy. Brytyjska organizacja PTES także opisuje je jako krótkie, rzadko dłuższe niż 25 cm. Najmocniejsze poroże kozły mają zwykle w wieku 4–6 lat. W odróżnieniu od pustych w środku rogów poroże jest tworem kostnym, pełnym w środku.[6][3][8]

Średnia masa poroża kozłów sarny europejskiej w Polsce wzrosła z 259 g w 2006 r. do 350 g w 2023 r., wynika z monitoringu Stacji Badawczej Polskiego Związku Łowieckiego w Czempiniu. Raport „Sytuacja zwierząt łownych w Polsce” za 2024 r. opisuje ten wzrost jako wyraźny. Według tego samego raportu liczebność saren w Polsce od 2019 r. pozostaje stabilna.[10]

Kozły sarny polnej na Opolszczyźnie miały o ponad 1,5 kg większą masę ciała i o ok. 30 g cięższe poroże niż kozły sarny leśnej, wykazało badanie opublikowane w 2015 r. Jeszcze niedawno sarnę polną uważano za wynik sztucznego podziału, a późniejsze badania potwierdziły istnienie 2 ekotypów. Sarny polne cały rok żyją na polach i żerują m.in. na życie, lucernie, grochu i pszenicy.[11][5]

Diapauzę zarodkową, czyli okres spowolnionego rozwoju zarodka przed zagnieżdżeniem w macicy, opisano u ponad 100 gatunków ssaków, ale wśród kopytnych ma ją tylko sarna europejska. Podają to autorzy przeglądu z 2021 r. w „Reproduction, Fertility and Development”, a potwierdza artykuł z 2024 r. w „Communications Biology”. Praca z 2021 r. przedstawia sarnę europejską jako model doświadczalny do badań nad diapauzą zarodkową u ssaków.[12][13]

Ciąża sarny europejskiej trwa 10 miesięcy, ale przez ok. 4 miesiące zarodek prawie się nie rozwija, podaje Tatrzański Park Narodowy. Ruja i owulacja przypadają na okres od połowy lipca do połowy sierpnia, a zarodek zagnieżdża się w macicy dopiero od grudnia. Według artykułu w „Communications Biology” z 2024 r. diapauza trwa w tym czasie 4–5 miesięcy.[6][13]

Zarodek sarny europejskiej w stadium blastocysty rośnie od września do grudnia z 0,5 mm do ok. 4 mm średnicy, podaje praca w „Reproduction, Fertility and Development” z 2021 r. Od początku sierpnia do końca grudnia blastocysty swobodnie unoszą się w macicy, nie łącząc się z nią. Diapauza kończy się gwałtownym przyspieszeniem rozwoju, które zbiega się z wydłużaniem się zarodka.[12]

Zarodek sarny europejskiej złożony z około 3000 komórek tworzy w czasie diapauzy endodermę pierwotną, czyli nie zamiera całkowicie, wykazali badacze w 2024 r. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Communications Biology” pod tytułem mówiącym o ciągłym postępie rozwoju w czasie diapauzy. Już wcześniejsze obserwacje pokazywały, że zarodek sarny w tym okresie rośnie.[13]

Sarny w Wielkiej Brytanii łączą się w pary pod koniec lipca i w sierpniu, 2–3 miesiące wcześniej niż inne jeleniowate na wyspach, podaje organizacja PTES. Materiały Lasów Państwowych opisują lipiec i sierpień jako miesiące rui, w których wśród saren panuje wielkie ożywienie. W tym czasie częściej na żer wychodzą kozy, bo kozły odpoczywają po wyczerpujących gonitwach.[3][5]

Sarna europejska rodzi zwykle 2 młode, czasem 1 lub 3, między połową maja a połową czerwca, podaje brytyjskie Mammal Society. Młode sarny nazywa się koźlętami. The Wildlife Trusts opisuje je jako koźlęta z białymi plamkami na sierści, a Woodland Trust wyjaśnia, że cętkowane futerko maskuje je przed drapieżnikami i z wiekiem blednie.[4][9][7]

Koźlę sarny europejskiej potrafi chodzić chwiejnym krokiem już mniej więcej 1 godzinę po urodzeniu, podaje brytyjska organizacja PTES. Przez pierwszy tydzień życia koźlęta zwykle leżą ukryte w zaroślach, aż nabiorą sił, by chodzić za matką. Woodland Trust dodaje, że przez pierwsze miesiące życia matka zostawia je ukryte w wysokiej trawie.[3][7]

Pilot drona z kamerą termowizyjną wykrył 22 z 24 oznakowanych radiowo koźląt sarny europejskiej na polach przeznaczonych do koszenia, wynika z badania opublikowanego w 2026 r. w „Wildlife Biology”. Przeniesione koźlęta przeżyły co najmniej 4 dni. Według autorów nowoczesna produkcja paszy zwiększyła śmiertelność dzikich zwierząt przy koszeniu traw, a koźlęta sarny w razie zagrożenia nieruchomieją.[14]

W badaniu opublikowanym w 2025 r. najskuteczniejsze były elektroniczne odstraszacze akustyczne, zwłaszcza czujniki dymu: wypłoszyły ponad 50% koźląt sarny europejskiej, a 36% koźląt opuściło teren badań i nie wróciło do jego końca. Koszenie jest jedną z głównych przyczyn śmierci koźląt w regionach rolniczych. Najmłodsze koźlęta, które ukrywają się w trawie, rzadziej opuszczały użytki rolne.[15][16]

Sarna europejska może dożyć 16 lat, ale większość żyje ok. 7 lat, podaje brytyjskie Mammal Society. The Wildlife Trusts również podaje średnią długość życia sarny na 7 lat. Organizacja PTES ocenia maksymalną długość życia sarny na 20 lat, więc źródła różnią się w ocenie wieku najstarszych osobników.[4][9][3]

Dzienne zapotrzebowanie pokarmowe sarny europejskiej to 3 kg żeru zielonego, a sarna polna zjada dziennie 4–5 kg soczystej karmy, podają materiały szkoleniowe Lasów Państwowych. W odróżnieniu od jeleni i danieli sarny wybierają rośliny, kierując się ich smakiem i zapachem. Wiosną i latem jedzą trawę, zioła oraz młode pędy drzew i krzewów, a według PTES zimą także wrzos, żołędzie, bluszcz i paprocie.[5][3]

W Tatrzańskim Parku Narodowym żyje około 100 saren europejskich, podaje park. Sarny występują tam od podnóża Tatr po piętro kosodrzewiny, ale najczęściej w lasach regla dolnego. Małe grupy tworzą tylko zimą, a kozły wczesną wiosną zaczynają walki o terytoria.[6]

W obwodach dzierżawionych przez koła łowieckie, czyli w 95% obwodów łowieckich w kraju, żyło w 2024 r. ok. 820 tys. saren europejskich, wynika z monitoringu Stacji Badawczej Polskiego Związku Łowieckiego w Czempiniu. To tylko o 6% mniej niż w szczytowym 2017 r. Zmiany liczebności saren w Polsce w latach 2023 i 2024 były niewielkie, poniżej 1% rocznie.[10]

W latach 2001–2017 szacunkowa liczebność sarny europejskiej w obwodach dzierżawionych przez koła łowieckie w Polsce wzrosła z 545 tys. do 872 tys. osobników, podaje Stacja Badawcza Polskiego Związku Łowieckiego w Czempiniu. Po tym szczycie liczba saren ustabilizowała się na poziomie 831–835 tys. osobników w latach 2019–2022. W 2024 r. populację oceniono na ok. 820 tys.[10]

W roku łowieckim 2023/24 myśliwi odstrzelili w obwodach dzierżawionych w Polsce ok. 185 tys. saren europejskich, podaje Stacja Badawcza Polskiego Związku Łowieckiego w Czempiniu. To o 8% mniej niż w szczytowym sezonie 2017/18. Obecny poziom odstrzału saren jest blisko 1,5 raza wyższy niż na początku XXI w.[10]

Najwyższy odstrzał sarny europejskiej w przeliczeniu na 1000 ha powierzchni ogólnej zanotowano w okręgu wrocławskim Polskiego Związku Łowieckiego: 14,4 sztuki, podaje raport Stacji Badawczej PZŁ w Czempiniu za 2024 r. Najniższe pozyskanie miały okręgi białostocki (3,0), suwalski (3,3) i ostrołęcki (3,4). W okręgu wrocławskim odstrzał na tej samej powierzchni był więc ok. 5 razy wyższy niż w białostockim.[10]

Na kozły sarny europejskiej w Polsce wolno polować od 11 maja do 30 września, a na kozy i koźlęta od 1 października do 15 stycznia. Terminy te określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne. Jego tekst jednolity ogłosił Minister Klimatu i Środowiska obwieszczeniem z 9 grudnia 2022 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 99).[17]

W województwie warmińsko-mazurskim żyło 10 marca 2024 r. ok. 63,2 tys. saren europejskich, podaje Urząd Statystyczny w Olsztynie. W 2020 r. było ich 73,3 tys., a w 2015 r. 68,8 tys. W łowieckim roku gospodarczym 2024/25, liczonym od 1 kwietnia do 31 marca, odstrzelono tam 11 159 saren. Liczebność zwierząt łownych GUS podaje jako dane szacunkowe.[18]

Na Lubelszczyźnie zagęszczenie sarny europejskiej wahało się od 18 osobników na 1000 ha w Parku Krajobrazowym Lasy Janowskie do 122 osobników na 1000 ha w Poleskim Parku Narodowym, podaje artykuł z Uniwersytetu Rzeszowskiego. W Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku zagęszczenie wynosiło od 17,1 do 117,6 saren na 1000 ha lasu. Według tych autorów zagęszczenie saren zależy w dużej mierze od bazy pokarmowej.[19][20]

Skup tusz sarny europejskiej w Polsce wzrósł z 1820 t w 2009 r. do 2258 t w 2021 r., czyli o 24%, wynika z analizy danych GUS opublikowanej w 2022 r. przez Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu. Tusze saren stanowiły 17–25,5% skupu dziczyzny pod względem ilości. W latach 2009–2021 ceny skupu tusz sarny wzrosły o 39%, choć w 2020 r. spadły o 28,1%.[21]

Najwięcej zderzeń pojazdów z sarnami europejskimi w powiecie lubelskim zgłoszono w maju i październiku, a wiosną i jesienią łącznie 65,3%, wynika z analizy 153 przypadków z danych policji. Badanie opublikowano w 2014 r. Najwięcej wypadków, w których ginęły sarny, przypadało na maj, i to w porach związanych ze wschodem i zachodem słońca.[22]

W ogólnopolskiej bazie obserwacji zwierząt zabitych na drogach sarna europejska zajęła 8. miejsce wśród najczęstszych ofiar, z 676 zgłoszeniami, wynika z analizy opublikowanej w 2026 r. w „Scientific Reports”. Sarny stanowiły 6,32% ssaków w tym zbiorze danych. Dane zebrali obywatele w ramach nauki obywatelskiej.[23]

Sarny europejskie uczestniczyły w 70,1% kolizji pojazdów z dzikimi zwierzętami na drogach badanych w chorwackim regionie dynarskim, wynika z pracy opublikowanej w 2020 r. Zderzenia z sarnami zdarzały się istotnie częściej w nocy (37%) i o zmierzchu lub świcie (41%) niż w dzień (22%). Najwięcej kolizji odnotowano od kwietnia do sierpnia, a faza Księżyca nie miała na nie wpływu.[24]

Około 300 lat temu sarna europejska była w Wielkiej Brytanii bliska wymarcia, a jeszcze 100 lat temu występowała tam tylko lokalnie, podaje Game & Wildlife Conservation Trust. Według Mammal Society w XVIII w. sarny prawie wymarły w Anglii, Walii i południowej Szkocji, a w XIX w. ponownie wprowadzono je w południowej Anglii i Anglii Wschodniej.[4][25]

Populację sarny europejskiej w Wielkiej Brytanii szacuje się na około 500 tys. osobników: 350 tys. w Szkocji i 150 tys. w Anglii, podaje organizacja PTES. Game & Wildlife Conservation Trust podaje te same szacunki, pochodzące z pracy Harrisa i in. z 1995 r., oraz ok. 50 saren w Walii. Według GWCT wskaźnik pozyskania saren w Wielkiej Brytanii wzrósł w latach 1961–2009 o 660%.[3][25]

W Wielkiej Brytanii żyje 6 gatunków jeleniowatych, ale rodzime są tylko 2: sarna europejska i jeleń szlachetny, podaje Woodland Trust. Według tej organizacji łączna liczba jeleniowatych w Wielkiej Brytanii jest prawdopodobnie najwyższa od 1000 lat, a sarny już w XIX w. zniknęły z większości kraju.[7]