Ciekawostki o wiewiórkach: 39 sprawdzonych faktów

Wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris) ma ciało o długości 200–240 mm i ogon mierzący 140–210 mm, podaje monografia Wydawnictwa Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z 2024 r. Brytyjskie Mammal Society opisuje wiewiórki rude dorastające do ok. 18–20 cm, z ogonem o długości 17,5 cm. Ogon stanowi więc ponad 40% całej długości zwierzęcia.[1][2]

Dorosła wiewiórka pospolita waży 200–400 g, podaje monografia Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z 2024 r. Według Mammal Society młode wiewiórki rude ważą 100–150 g, a dorosłe do 350 g. Masa ciała decyduje o rozrodzie: w Belgii, Irlandii Północnej czy Niemczech samice nie wchodzą w ruję, jeśli nie przekroczą 300 g, a na Wyspach Normandzkich 325 g.[1][2]

Uszy wiewiórki pospolitej mają długość 20,5–30,5 mm i są zakończone charakterystycznymi pędzelkami, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Według Mammal Society pędzelki stają się największe w środku zimy, a do lata znikają. Museum für Naturkunde w Berlinie również zwraca uwagę, że w zimowej szacie pędzelki są szczególnie wyraźne.[1][2][3]

Futro na ciele wiewiórki pospolitej linieje 2 razy w roku, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Mammal Society dodaje, że u części wiewiórek rudych ogon może do późnego lata wyblaknąć do białego. Według tego samego źródła futro bywa jaskraworude, czerwone lub ciemnobrązowe, a zimą nawet czarne z szarym nalotem.[1][2]

Wiewiórka pospolita ma opisanych ponad 40 podgatunków, a w krajach Europy Środkowej żyje podgatunek Sciurus vulgaris fuscoater o jaskrawoczerwonym ubarwieniu, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Według Mammal Diversity Database zasięg gatunku obejmuje lasy od Półwyspu Iberyjskiego i Wielkiej Brytanii po Kamczatkę i Sachalin. Gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 r.[1][4]

W Polsce i Europie Środkowej wiewiórka pospolita występuje w 2 wariantach barwnych: rudym i czarnym, czyli melanistycznym, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Ciemne wiewiórki częściej spotyka się w górach i na północy Europy. Mammal Society także opisuje wiewiórki rude o futrze od jaskraworudego po ciemnobrązowe, a nawet czarne.[1][2]

Wiewiórka pospolita ma 22 zęby, a jej siekacze rosną przez całe życie, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Wzór zębowy wiewiórki zapisuje się jako 1023/1013: w każdej połowie szczęki są 1 siekacz, 2 przedtrzonowce i 3 trzonowce, a w każdej połowie żuchwy 1 przedtrzonowiec mniej. Pomarańczowa do czerwonej barwa szkliwa siekaczy wskazuje na obecność żelaza.[1]

Przednia łapa wiewiórki pospolitej ma 4 palce i nie ma przeciwstawnego kciuka, podaje monografia Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu z 2024 r. Szkocka organizacja przyrodnicza Trees for Life również podaje, że wiewiórki rude mają 4 palce w przednich łapach i 5 palców w tylnych. W Alpach wiewiórka pospolita występuje od poziomu morza do wysokości 3100 m n.p.m., podaje monografia UP w Poznaniu.[1][5]

Wiewiórka pospolita skacze z gałęzi na gałąź na odległość do 5 m, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Puszysty ogon działa przy tym jak ster lub hamulec. Museum für Naturkunde w Berlinie podaje, że wiewiórki bez trudu pokonują kilka metrów w jednym skoku, a w miastach potrafią wspinać się nawet po fasadach domów.[1][3]

Ciąża wiewiórki pospolitej trwa 38–39 dni, a młode rodzą się ślepe i nagie w okresie od kwietnia do sierpnia, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. W jednym miocie jest od 3 do 7 młodych. Brytyjskie Mammal Society podaje mniejsze wartości: samice wiewiórki rudej mają 1 lub 2 mioty w roku, zwykle po 2–3 młode.[1][2]

Młode wiewiórki pospolitej zaczynają samodzielne życie w wieku ok. 10 tygodni, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Ten sam wiek odstawienia od matki podają brytyjskie Mammal Society i Woodland Trust. Według Mammal Society samice wiewiórki rudej dojrzewają w wieku 1 roku.[1][2][6]

Z 4 młodych wiewiórek pospolitych mniej niż 1 przeżywa pierwszy rok życia, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Brytyjska organizacja Woodland Trust szacuje, że dorosłości dożywa tylko 20–50% młodych wiewiórek rudych. Według monografii szanse wiewiórki na przeżycie rosną wraz z liczbą gniazd, z których korzysta.[1][6]

Średnia oczekiwana długość życia wiewiórki pospolitej w naturze wynosi ok. 3,5 roku, a w niewoli zwierzę może dożyć 10 lat, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Mammal Society podaje, że na wolności wiewiórki rude żyją do 6 lat. Ten sam maksymalny wiek podaje szkocka organizacja Trees for Life.[1][2][5]

Gniazdo wiewiórki rudej to kula z gałązek i liści o średnicy ok. 30 cm, umieszczona co najmniej 6 m nad ziemią, podaje Mammal Society. Museum für Naturkunde w Berlinie dodaje, że wiewiórki budują kuliste gniazda w rozwidleniach gałęzi wysoko w koronach drzew i wychowują w nich młode.[2][3]

Wiewiórka pospolita nie zapada w sen zimowy, a swoje zapasy potrafi odnaleźć nawet pod 30-centymetrową warstwą śniegu, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Zimą znacznie rzadziej wychodzi z kulistych gniazd. Pokarm przechowuje w licznych spiżarniach: w dziuplach, gniazdach i dołkach wygrzebanych w ziemi.[1]

W badaniach w szwedzkim ośrodku Grimsö samce wiewiórki pospolitej miały areały osobnicze o średniej powierzchni 121,6 ha, a samice 23,0 ha, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Areał samca, czyli ok. 1,2 km², był więc ponad 5 razy większy niż areał samicy.[1]

Wiewiórki pospolite badane na fińskiej wsi przenosiły się na nowe tereny nawet na odległość 16 km, a w mieście średnio tylko na ok. 0,5 km, wynika z badania Suvi Hämäläinen, Karen Fey i Vesy Selonena. Naukowcy sprawdzali, jak struktura krajobrazu wpływa na odległości dyspersji, czyli przemieszczania się zwierząt na nowe terytoria. Dane z badania opublikowano w 2019 r. w repozytorium Dryad.[7]

Wiewiórki tracą ok. 25% zakopanego jedzenia, które kradną im inne wiewiórki, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. Smithsonian Science Education Center również pisze, że wiewiórki mogą tracić na rzecz złodziei nawet 25% ukrytych orzechów. Według tego źródła wiewiórki tworzą też fałszywe kryjówki, aby zmylić złodziei.[1][8]

Wiewiórki szare nie odzyskują nawet 74% zakopanych żołędzi, wynika z badań Uniwersytetu w Richmond i Wilkes University opisanych w 1998 r. W ponad 1500 próbach karmienia naukowcy notowali, czy żołądź został zjedzony, czy schowany. Ok. 85% żołędzi dębów białych wiewiórki zjadały od razu, a ok. 60% żołędzi dębów czerwonych zakopywały.[9][8]

Wiewiórka lisia (Sciurus niger, ang. fox squirrel) gromadzi co najmniej 3000–10 000 orzechów rocznie, podaje Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley. Badacze z Berkeley przez 2 lata śledzili zachowanie 45 wiewiórek tego gatunku żyjących na kampusie uczelni. Zwierzęta zakopywały migdały, orzechy pekan, orzechy laskowe i włoskie.[10]

Wiewiórki lisie (Sciurus niger, ang. fox squirrel) zakopują orzechy w skupiskach według ich rodzaju, wykazało badanie 45 dzikich wiewiórek opublikowane w 2017 r. w „Royal Society Open Science”. Każda wiewiórka dostawała kolejno 16 orzechów 4 gatunków. Zwierzęta zbierające pokarm z jednego miejsca tworzyły osobne grupy kryjówek dla każdego rodzaju orzecha, co badacze nazwali strategią „chunking”, pomagającą zapamiętać kryjówki.[11][10]

Ślady żerowania wiewiórki pospolitej w Arboretum w Rogowie znaleziono na 39 powierzchniach badawczych (17%) i na 16 gatunkach drzew, wynika z badania opublikowanego w 2016 r. w „Leśnych Pracach Badawczych”. W ok. połowie przypadków wiewiórki żerowały na jednym z 6 obcych gatunków drzew, najczęściej na szyszkach sosny rumelijskiej (Pinus peuce). Arboretum zajmuje 53,76 ha.[12]

Wiewiórki pospolite w Arboretum w Rogowie zdzierały korę na 8 powierzchniach badawczych, najczęściej z cyprysika groszkowego (Chamaecyparis pisifera), podaje badanie opublikowane w 2016 r. Autorzy przypuszczają, że miękka kora tego drzewa służyła do budowy gniazd. W Polsce częstym materiałem do budowy gniazd wiewiórek jest łyko lipy (Tilia cordata).[12]

Wiewiórka pospolita figuruje pod numerem 12 w załączniku nr 2 do rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, czyli na liście gatunków objętych ochroną częściową. Jednolity tekst rozporządzenia ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 2022 r., poz. 2380. Przy wiewiórce widnieje symbol (1), który oznacza dodatkowy zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia tych zwierząt.[13]

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. zakazuje m.in. umyślnego zabijania, okaleczania i chwytania dziko żyjących wiewiórek pospolitych. Zakazane jest też niszczenie, usuwanie i uszkadzanie ich gniazd oraz innych schronień, a także umyślne przenoszenie zwierząt z miejsc ich regularnego przebywania. Nie wolno również sprzedawać ani przetrzymywać okazów tego gatunku.[14]

Zagęszczenie wiewiórki pospolitej wynosi przeciętnie od 0,1 do 1,5 osobnika na hektar, podaje monografia UP w Poznaniu z 2024 r. To od 10 do 150 wiewiórek na 1 km². Według monografii wiewiórki korzystają też z parków i ogrodów na terenach miejskich, a Museum für Naturkunde w Berlinie podaje, że żyją we wszystkich zadrzewionych terenach zielonych miasta, również w centrum.[1][3]

W polskiej analizie gatunków obcych z 2018 r. wiewiórkę szarą (Sciurus carolinensis) zaliczono do gatunków występujących w uprawach i hodowlach, a w polu „dane liczbowe” wpisano 0 osobników. Autorzy podają, że gatunek był i prawdopodobnie nadal jest rzadko hodowany w Polsce, a jego hodowla podlega istotnym ograniczeniom. Ostrzegają, że wsiedlenie nawet kilku osobników często kończyło się utworzeniem żywotnej populacji.[15]

Wiewiórki rude żyją w Wielkiej Brytanii od ok. 10 000 lat, podaje The Wildlife Trusts. Wiewiórki szare sprowadzili z Ameryki Północnej wiktorianie, a pierwszy zapis o ich ucieczce i założeniu dzikiej populacji pochodzi z 1876 r. Według UK Squirrel Accord i Mammal Society wiewiórki szare trafiały na Wyspy Brytyjskie w latach 1876–1929.[16][17][2]

Liczba wiewiórek rudych w Wielkiej Brytanii spadła z ok. 3,5 mln do ok. 287 000, podają UK Squirrel Accord i Woodland Trust. Woodland Trust wiąże spadek ze sprowadzeniem w latach 70. XIX w. wiewiórki szarej z Ameryki Północnej jako gatunku ozdobnego. Według The Wildlife Trusts wiewiórki szare zastąpiły rude niemal w całej Anglii i Walii.[18][6][16]

Ok. 75% brytyjskich wiewiórek rudych żyje w Szkocji, a w Anglii ich liczbę szacuje się na ok. 38 900, podaje UK Squirrel Accord. Na brytyjskiej Czerwonej Liście wiewiórka ruda ma status gatunku zagrożonego (Endangered) dla całej Wielkiej Brytanii, a w Szkocji gatunku bliskiego zagrożenia (Near Threatened), podaje Mammal Society.[18][6][2]

Populację wiewiórek szarych w Wielkiej Brytanii szacuje się na co najmniej 2,7 mln, a według UK Squirrel Accord nawet ta liczba jest prawdopodobnie zaniżona. To ponad 9 razy więcej niż szacowana liczba wiewiórek rudych, wynosząca ok. 287 000. Według tego samego źródła wiewiórka szara waży 400–650 g, a ruda 100–350 g.[17][18]

W populacjach wiewiórek rudych zarażonych wirusem ospy wiewiórek spadek liczebności jest od 17 do 25 razy większy niż w populacjach niezarażonych, podaje polska analiza gatunków obcych z 2018 r. Nosicielem wirusa jest wiewiórka szara, której choroba nie szkodzi, podaje The Wildlife Trusts. Według UK Squirrel Accord wirus prawie zawsze zabija wiewiórki rude.[19][16][18]

Obecność kun leśnych silnie szkodzi populacjom wiewiórek szarych, a wiewiórkom rudym pomaga, wykazało badanie University of Aberdeen prowadzone w Szkocji w latach 2014–2017. Naukowcy rozstawili 223 karmniki w 3 regionach, a wyniki opublikowali w 2018 r. w „Proceedings of the Royal Society B”. Rude wiewiórki ostrożniej podchodziły do karmników tam, gdzie kun było dużo, co autorzy tłumaczą wspólną ewolucją obu gatunków.[20]

Szkody wyrządzane przez wiewiórki szare w Wielkiej Brytanii wyceniano na 6–10 mln funtów rocznie, czyli 15% wartości surowca drzewnego, podaje polska analiza gatunków obcych z 2018 r. Wiewiórki szare obgryzają korę drzew i szacuje się, że zamiera w ten sposób do 5% drzew. We Włoszech ślady takich uszkodzeń stwierdzono na 5% plantacji topól.[19]

Wiewiórkę szarą po raz pierwszy odnotowano we Włoszech w Piemoncie w 1948 r., a w 2010 r. istniały tam już 24 obszary z jej populacjami, podaje artykuł opublikowany w 2010 r. w czasopiśmie „Hystrix”. Najstarsze włoskie populacje powstały z wypuszczenia zaledwie 4–6 zwierząt. Modele przewidują, że bez kontroli wiewiórki szare dotrą do Francji i Szwajcarii w ciągu 15–70 lat.[21]

Na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych, przyjętej rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2016/1141 z 13 lipca 2016 r., są 4 gatunki wiewiórkowatych: Sciurus carolinensis, Sciurus niger, Callosciurus erythraeus i Tamias sibiricus. Listę przyjęto na podstawie rozporządzenia (UE) nr 1143/2014. Global Invasive Species Database podaje, że tam, gdzie zasięgi się pokrywają, wiewiórka szara doprowadza do wymarcia wiewiórki rudej.[22][23][24]

Rodzina wiewiórkowatych (Sciuridae) obejmuje 268 gatunków gryzoni z 50 rodzajów, podaje Encyclopaedia Britannica. Do wiewiórek nadrzewnych należą 122 gatunki z 22 rodzajów. Angielska nazwa „squirrel” pochodzi od greckiego słowa skiouros, które Britannica tłumaczy jako „cienisty ogon” (ang. shade tail).[25][26]

Największą wiewiórką świata jest indyjska wiewiórka olbrzymia (Ratufa indica), która osiąga 1 m długości, z czego 2/3 przypada na puszysty ogon, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Gatunek jest endemitem lasów Półwyspu Indyjskiego. Rzadko schodzi z koron drzew, a między nimi przemieszcza się skokami o długości do 6 m.[27]

Najmniejszą wiewiórką świata jest afrykańska wiewiórka karłowata (Myosciurus pumilio), której ciało z głową mierzy 6,0–7,5 cm, a ogon 5–6 cm, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Według Animal Diversity Web dorosły osobnik waży średnio 16,5 g. Gatunek żyje w zachodniej części Afryki Środkowej, m.in. w Kamerunie i Gabonie.[28][29]