Ciekawostki o jaskółkach: 35 sprawdzonych faktów

W Polsce gniazdują 3 gatunki jaskółek: dymówka, oknówka i brzegówka, podaje Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP). Dymówka i oknówka zakładają gniazda na budynkach, przy czym dymówka wewnątrz, a oknówka na zewnątrz. Występowanie brzegówki zależy od obecności miejsc, w których może kopać nory.[1]

W Polsce gniazduje 1,6–2,2 mln par dymówek (Hirundo rustica), wynika z oceny liczebności ptaków lęgowych za lata 2008–2012, opublikowanej w 2015 r. w czasopiśmie „Ornis Polonica”. Autorzy zaliczyli dymówkę do gatunków licznych. Szacunek oparli na wynikach Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL), prowadzonego w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska.[2]

W Polsce gniazduje 390–550 tys. par oknówek (Delichon urbicum), podaje ocena liczebności ptaków lęgowych za lata 2008–2012, opublikowana w „Ornis Polonica” w 2015 r. To ok. 4 razy mniej niż dymówek, choć oknówka także należy do gatunków licznych. Szacunek, podobnie jak dla dymówki, pochodzi z Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych.[2]

Populację brzegówki (Riparia riparia) w Polsce szacuje się na 150–300 tys. par, podaje ocena liczebności ptaków lęgowych opublikowana w „Ornis Polonica” w 2015 r. Ten szacunek pochodzi jednak z lat 1992–2004 i z danych atlasowych, a nie z monitoringu. Autorzy zaliczyli brzegówkę do gatunków średnio licznych.[2]

Polska, z populacją 1,6–2,2 mln par, ma jedną z najliczniejszych populacji dymówek na kontynencie, podaje OTOP. W materiałach edukacyjnych OTOP pisało, że liczebność dymówki spadała we wszystkich krajach Europy Zachodniej oprócz Portugalii. Według OTOP w większości tych krajów przemiany w rolnictwie i stosowanie środków chemicznych doprowadziły do zaniku wielu owadów, którymi żywią się jaskółki.[1][2]

6 sierpnia 2020 r. w Warszawie znaleziono lęg brzegówki w szczelinie betonowej ściany kanału, ok. 5 m nad wodą i ok. 40 m od brzegu Wisły, opisano w czasopiśmie „Kulon”. Ptaki nie mogły wydrążyć nory w betonie, więc zajęły gotową, długą szczelinę. Zwykle brzegówki drążą nory lęgowe w piasku lub żwirze, rzadziej w glinie.[3]

Dymówka, oknówka i brzegówka figurują w załączniku nr 1 do rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (tekst jednolity: Dz.U. 2022 poz. 2380), czyli podlegają ochronie ścisłej. Zajmują tam pozycje: oknówka 409, dymówka 411 i brzegówka 412, a pod numerem 410 wpisano jaskółkę rudawą. Przy wszystkich tych gatunkach obowiązuje dodatkowo zakaz umyślnego płoszenia m.in. w miejscach noclegu i rozrodu w okresie lęgowym.[4][5]

Gniazd jaskółek nie wolno niszczyć, usuwać ani uszkadzać, a z budynków bez zezwolenia można je usuwać tylko od 16 października do końca lutego. Nawet wtedy usunięcie gniazda jest dozwolone wyłącznie wtedy, gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Zakaz wynika z § 6 rozporządzenia Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.[5]

Przed termomodernizacją budynku z gniazdami oknówek trzeba złożyć do regionalnego dyrektora ochrony środowiska wniosek o zezwolenie na zniszczenie gniazd, przypomniała RDOŚ w Warszawie 18 marca 2024 r. Prace można zacząć dopiero po uzyskaniu zezwolenia. W przypadku oknówki kompensacją przyrodniczą za utracone miejsca lęgowe mogą być sztuczne gniazda.[6]

Remont niszczący gniazda chronionych ptaków, takich jak oknówka, może skończyć się wnioskiem RDOŚ na policję o podejrzeniu popełnienia wykroczenia, przypomniała RDOŚ w Warszawie 18 marca 2024 r. Chodzi o naruszenie zakazów z art. 52 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. RDOŚ może też wnioskować do powiatowego inspektora nadzoru budowlanego o wstrzymanie prac. Nawet w zezwoleniu RDOŚ może nakazać wstrzymanie prac, jeśli gniazda okażą się zasiedlone.[6]

Dymówka wyprowadza 2 lęgi w roku, w okresie od maja do lipca, podaje Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Oknówka odbywa 1–2 lęgi od maja do początku lipca, a brzegówka przystępuje do 1–2 lęgów od połowy maja do lipca. W spisie dymówek w Estonii w 2011 r. drugi lęg miało 13% ptaków, a trzeci 1%.[1][7]

Zniesienie dymówki liczy zwykle 4–5 jaj, a skrajne zniesienia od 2 do 9 jaj, podaje brytyjski British Trust for Ornithology (BTO). Wysiadywanie trwa zwykle 16–18 dni, a pisklęta opuszczają gniazdo po 20–22 dniach. Para dymówek wyprowadza zwykle 2 lęgi w sezonie.[8]

Gniazdo dymówki zbudowane na belce to pełna miseczka o średnicy ok. 7,6 cm przy krawędzi i głębokości ok. 5 cm, a przyklejone do pionowej ściany ma kształt półmiseczki, podaje Cornell Lab of Ornithology. Ptaki zbierają błoto w dziobach i często mieszają je ze źdźbłami traw, formując grudki. Najchętniej budują gniazda pod okapami oraz na krokwiach i belkach stodół, szop i stajni.[9]

Tylko 1 populacja dymówek w Ameryce Północnej nadal regularnie zakłada gniazda w jaskiniach: na Channel Islands u wybrzeży Kalifornii, podaje Cornell Lab of Ornithology. Dawniej dymówki gnieździły się w jaskiniach w całej Ameryce Północnej. Dziś budują gniazda niemal wyłącznie na obiektach wzniesionych przez ludzi.[10]

W 2011 r. jedno gospodarstwo domowe w Estonii miało średnio 3,2 zajęte gniazda dymówek i 6,3 gniazda oknówek, wynika ze spisu Estońskiego Towarzystwa Ornitologicznego (EOS). W gospodarstwach z bydłem lub drobiem gniazd dymówek było średnio 8,3, a w pobliżu jeziora 5,4. Dymówka, ptak narodowy Estonii, została w 2011 r. estońskim Ptakiem Roku.[7]

W 1988 r. ornitolog Anders Pape Møller wykazał w „Nature”, że samce dymówek z eksperymentalnie wydłużonymi ogonami szybciej znajdują partnerki niż samce z krótszymi ogonami. Takie samce miały też więcej potomstwa w jednym sezonie lęgowym i częściej wybierały je samice szukające kopulacji poza parą. Badanie pokazało, że ozdoby samców mogą się utrzymywać dzięki wyborowi samic nawet u gatunków monogamicznych.[11]

Dorosła dymówka waży średnio ok. 19,9 g, a brzegówka ok. 13,3 g, wynika z pomiarów brytyjskiego BTO. Brzegówka jest najmniejszą z jaskółek gniazdujących w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Encyclopaedia Britannica podaje, że mierzy ok. 12 cm długości i kopie nory lęgowe w piaszczystych skarpach.[8][12][13]

Najstarsza dymówka w danych brytyjskiego programu obrączkowania żyła 11 lat, 1 miesiąc i 11 dni, a rekord ustanowiono w 1936 r., podaje BTO. Typowa długość życia dymówki to tylko 2 lata, a ptaki zaczynają się rozmnażać zwykle w wieku 1 roku. Najstarsza znana dymówka z Ameryki Północnej miała co najmniej 10 lat, gdy złapano ją ponownie w stanie Maryland.[8][10]

Rekord wieku oknówki w danych BTO wynosi 7 lat, 1 miesiąc i 12 dni (2002 r.), a brzegówki 7 lat, 9 miesięcy i 1 dzień (1998 r.). U obu gatunków typowa długość życia ptaka, który dożyje wieku lęgowego, to 2 lata. Pierwszy rok przeżywa tylko ok. 14,5% młodych oknówek, a roczna przeżywalność dorosłych wynosi ok. 41%.[14][12]

Europejskie dymówki i oknówki spędzają zimę w Afryce na południe od 20° szerokości geograficznej północnej, zwłaszcza w Republice Południowej Afryki, w rejonie rzeki Kongo i na niektórych obszarach przybrzeżnych Afryki Zachodniej, podaje Encyclopaedia Britannica. Amerykańskie dymówki mogą spędzać lato w Kanadzie, a zimę w Argentynie. Według Cornell Lab of Ornithology dymówka jest najliczniejszym i najszerzej rozprzestrzenionym gatunkiem jaskółki na świecie.[15][16][10]

W grudniu 1912 r. na farmie w Natalu w Republice Południowej Afryki złapano dymówkę z obrączką założoną 18 miesięcy wcześniej w Cheadle w hrabstwie Staffordshire w Anglii, podaje BTO. Obrączkę założył John Masefield, prawnik i przyrodnik amator. Dowiodło to, że ptak niewiele większy od pudełka zapałek co roku pokonuje ogromną trasę, także przez Saharę.[17]

Dymówka, która dożyła 11 lat, przeleciała w czasie wędrówek do Republiki Południowej Afryki i z powrotem ok. 200 000 km, szacuje BTO. To równowartość 5 okrążeń Ziemi, choć ptak waży tylko ok. 19 g. BTO opisało tak ptaka zaobrączkowanego jako pisklę w hrabstwie Norfolk i złapanego ponownie niecałe 10 km od miejsca obrączkowania.[18]

Zimowiska 32 dymówek śledzonych geolokatorami rozciągały się od Afryki Zachodniej przez Afrykę Środkową po południe kontynentu, wynika z badania opublikowanego w 2018 r. Autorzy sprawdzali, czy analiza izotopów stabilnych w piórach wskaże te same miejsca. Obszary wyznaczone obiema metodami pokrywały się przy analizie 3 izotopów tylko u 2 lub 13 z 32 ptaków, a przy analizie 2 izotopów u 12 lub 18.[19]

Badanie oknówek z północnych Włoch z 2011 r. wskazało ich przypuszczalne zimowiska w Afryce, od Gwinei po Nigerię, podaje BTO. To jednak hipoteza, która wymaga potwierdzenia. Choć wiadomo, że oknówki wędrują do Afryki, dokładny zasięg zimowisk ptaków gniazdujących w Wielkiej Brytanii i Irlandii wciąż nie jest znany.[14]

Brzegówki zaobrączkowane w Wielkiej Brytanii pokonują ponad 4000 km między Wyspami a zimowiskami, podaje BTO. Brzegówka należy do najwcześniej przylatujących ptaków wędrownych i pojawia się na Wyspach często już w pierwszych 2 tygodniach marca. Większość ptaków odlatuje na początku września na zimowiska na południe od Sahary.[12]

Pierwsze dymówki przylatują do Wielkiej Brytanii w marcu, a średnia data ich wiosennego przylotu to 4 kwietnia, podaje BTO. Ptaki zostają na Wyspach do października. Badanie z 2024 r. wykazało, że czoło wiosennej wędrówki 30 gatunków ptaków, w tym dymówki, przesuwa się na północ o 100 km średnio w 1,6 dnia.[8]

Od 1 stycznia do 1 lutego 2022 r. brytyjski system BirdTrack otrzymał prawie 100 zgłoszeń dymówek zimujących w Wielkiej Brytanii, w których notowano do 12 dymówek, podaje BTO. Większość obserwacji pochodziła z cieplejszego południa i południowego zachodu Wielkiej Brytanii oraz z Irlandii. Dymówki zwykle odlatują na zimę do Afryki, bo w Europie brakuje wtedy latających owadów, którymi się żywią.[17]

Liczba oknówek w Wielkiej Brytanii spadła o 40% w latach 1995–2024, a w 2020 r. gatunek trafił na brytyjską Czerwoną Listę, podaje BTO. Spadki są najsilniejsze na południu i wschodzie Wielkiej Brytanii, a ich przyczyny nie są dobrze poznane. Oknówki budujące gniazda na PVC zamiast na cegle, betonie lub drewnie mają znacznie mniejszy sukces lęgowy, bo ich gniazda częściej odpadają.[14]

W Wielkiej Brytanii gniazduje ok. 705 tys. par dymówek (terytoriów, dane z 2016 r.), a ich liczebność spadła o 23% w latach 1995–2024, podaje BTO. Spadki odnotowano od ok. 2010 r. w Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. W całej Europie liczebność dymówki jest według BTO od 1980 r. w przybliżeniu stabilna.[8]

W ciągu ostatnich 50 lat europejska populacja brzegówki 2 razy gwałtownie się załamała z powodu suszy na afrykańskich zimowiskach, podaje RSPB. W Wielkiej Brytanii liczebność brzegówek później wzrosła i w 2015 r. gatunek przeniesiono z Bursztynowej na Zieloną Listę gatunków budzących troskę. Dziś na Wyspach jest ok. 71 tys. gniazd brzegówek (dane z 2016 r.).[20][12]

W ciągu 20 lat średnia liczba młodych dymówek w gnieździe na dawnym obszarze badań w południowo-zachodniej Estonii spadła z 4,76 do 3,86, podaje Estońskie Towarzystwo Ornitologiczne. Liczba par lęgowych dymówki zmniejszyła się tam o jedną czwartą. W ogólnokrajowym spisie z 2011 r. dymówki miały średnio 4,1 młodego w gnieździe, z różnicami regionalnymi od 3,6 do 4,6.[7]

W 1997 r. naukowcy opisali w „Nature” częstsze występowanie częściowego albinizmu u dymówek gniazdujących w rejonie Czarnobyla. Tempo mutacji u tych ptaków było 2–10 razy wyższe niż u dymówek z obszarów kontrolnych, a mutacje powodujące albinizm były przynajmniej częściowo dziedziczne. Według badań Uniwersytetu Karoliny Południowej liczebność dymówek była niższa na terenach silniej skażonych.[21][22]

Na słynnej greckiej wazie z 500 r. p.n.e. trzech mężczyzn patrzy na powracającą jaskółkę, a napis głosi „Już wiosna!”, podaje BTO. Powrót dymówek z afrykańskich zimowisk od tysięcy lat uchodzi w Europie za jeden z głównych znaków nadejścia wiosny. Aż do XX w. nie wiedziano jednak, dokąd jaskółki odlatują.[17]

W 1886 r. przyrodnik George Bird Grinnell opublikował w „Forest & Stream” artykuł potępiający marnotrawienie ptasiego życia, do którego skłonił go wpływ przemysłu kapeluszniczego na dymówki, podaje Cornell Lab of Ornithology. Jego tekst doprowadził do założenia pierwszego Towarzystwa Audubona. Za początek ruchu ochrony przyrody w USA uważa się zwykle zabijanie czapli, ale ważną rolę odegrały w nim dymówki.[10]

W 1555 r. szwedzki arcybiskup Olaus Magnus twierdził, że jaskółki spędzają zimę pod wodą, zanurzone w mule, aż do wiosny. Drzeworyt z 1555 r. przedstawia rybaków wyciągających z jeziora sieć pełną zimujących jaskółek. Teorię powtórzył w 1758 r. Karol Linneusz w dziele „Systema naturae”, a już Arystoteles pisał, że część jaskółek zapada w sen zimowy.[23][24]