Ciekawostki o pszczołach: 39 sprawdzonych faktów

Według raportu IPBES z 2016 r. na świecie żyje ponad 20 tys. gatunków dzikich pszczół. Do zapylania przyczyniają się też motyle, muchówki, ćmy, osy, chrząszcze, ptaki, nietoperze i inne zwierzęta. IPBES to niezależny organ międzyrządowy, działający pod auspicjami 4 programów i organizacji ONZ.[1]

Rodzaj Apis, czyli pszczoły miodne, liczy tylko 7 gatunków. Najpopularniejsza pszczoła miodna (Apis mellifera) ma ok. 1,2 cm długości. Na górnej części głowy ma 2 duże oczy złożone i 3 proste oczka, tzw. przyoczka. Plemię pszczół miodnych obejmuje tylko ten jeden rodzaj.[2]

W 2006 r. opisano najstarszą wówczas znaną skamieniałość pszczoły, liczącą ok. 100 mln lat. To gatunek Melittosphex burmensis, zachowany w birmańskim bursztynie z wczesnej kredy. Badacze opisali dla niego nową rodzinę. Znalezisko wyznacza nową minimalną datę pojawienia się pszczół i zapylania przez pszczoły.[3]

W Polsce występuje ok. 470 gatunków pszczół. Wszystkie oprócz pszczoły miodnej (Apis mellifera) są dzikie i nie produkują miodu. Rządowy portal Edukacja Ekologiczna zachęca, by pomagać dzikim pszczołom: budować dla nich domki, zostawiać sterty gałęzi i rzadziej kosić trawniki.[4]

Europejska Czerwona Lista pszczół objęła 1965 gatunków rodzimych lub zadomowionych w Europie przed 1500 r. Zagrożonych wyginięciem jest 9,2% z nich. Dla 1101 gatunków (56,7%) zabrakło jednak danych, by ocenić ryzyko. Najwięcej zagrożonych gatunków żyje w południowo-środkowej Europie.[5]

W Wielkiej Brytanii żyje ok. 275 gatunków pszczół, w tym 1 gatunek pszczoły miodnej i 27 gatunków trzmieli. Według Muzeum Historii Naturalnej w Londynie pszczoły miodne i trzmiele to tylko ok. 10% tamtejszych gatunków, a ogromną większość stanowią pszczoły samotnice. Trzy gatunki murarek (Osmia aurulenta, O. bicolor i O. spinulosa) zakładają gniazda w starych muszlach ślimaków. Pszczoły samotnice szukają pokarmu w promieniu 300 m od gniazda.[6]

Pszczoła miodna w zawisie macha skrzydłami z częstotliwością ok. 230 Hz, czyli 230 razy na sekundę, przy niewielkim zakresie ruchu skrzydła ok. 90°. W rozrzedzonym powietrzu (mieszance helu i tlenu) pszczoły nie przyspieszały, tylko zwiększały zakres ruchu skrzydeł o prawie 50%.[7]

Pomiary fotoreceptorów 43 gatunków błonkówek, m.in. pszczół, wykazały, że maksima ich czułości skupiają się przy 340 nm (ultrafiolet), 430 nm i 535 nm. Większość tych owadów widzi trzy barwy. Dodatkowy receptor czuły na czerwień (ok. 600 nm) wykryto tylko u 4 badanych gatunków.[8]

W badaniu opublikowanym w 2018 r. badacze nauczyli pszczoły miodne pojęć „większy niż” i „mniejszy niż” na obrazkach z 1–6 elementami. Pszczoły potrafiły potem umieścić pusty obrazek, czyli zero, na początku skali liczbowej. Podobne zdolności mają m.in. papugi żako, małpy i dzieci w wieku przedszkolnym.[9]

W wykładzie noblowskim z 12 grudnia 1973 r. Karl von Frisch opisał, jak pszczoły miodne tańcem przekazują odległość do pożytku. Przy odległości 200 m odcinek tańca z wywijaniem odwłokiem trwa ok. 0,5 sekundy, a przy 4500 m ok. 4 sekund. U pszczoły kraińskiej taniec okrężny przechodzi w wywijany przy ok. 50 m. Gdy cel leży 40° na lewo od słońca, pszczoła tańczy 40° na lewo od pionu.[10]

Pszczoła miodna nie przeżyje spadku temperatury ciała poniżej 4°C, dlatego zimą pszczoły zbijają się w kłąb. Według Muzeum Historii Naturalnej w Londynie powierzchnia kłębu nie schodzi poniżej 10°C, a jego środek ma ok. 20°C. Pszczoły wytwarzają ciepło, drgając mięśniami lotu, i rozgrzewają ciało nawet do 43°C. To męczące, więc zmieniają się przy grzaniu, a energii dostarcza im miód.[11]

U pszczoły miodnej jaja wszystkich trzech form wylęgają się po 3 dniach. Matka staje się dorosłą pszczołą po 16 dniach, robotnica średnio po 21 dniach, a truteń po 24 dniach. Matka jest 2 razy większa od robotnicy i rozwija się najszybciej. Z jaj wylęgają się larwy, zwane czerwiem.[2][12]

Matka pszczela kopuluje w locie średnio z 12 trutniami i przechowuje ich nasienie, dlatego jej potomstwo ma wielu ojców. Udokumentowano efektywną liczbę partnerów sięgającą 40. Rodziny z matkami sztucznie unasienionymi nasieniem 30 lub 60 trutni wychowywały więcej czerwiu w przeliczeniu na pszczołę niż te z 15.[13]

Rodzina pszczoły miodnej liczy zwykle 20–40 tys. robotnic i 1 matkę. Trutni jest od zera do kilku tysięcy, zależnie od pory roku. Matka jest matką całej rodziny. Według Muzeum Historii Naturalnej w Londynie rodzina pszczoły miodnej może się rozrosnąć nawet do 50 tys. osobników lub więcej.[12][11]

Robotnice żyją wiosną i latem zwykle 3–6 tygodni, a zimą ok. 4 miesięcy. Matki żyją dłużej: w komercyjnych pasiekach zwykle krócej niż rok, ale znane są przypadki matek żyjących 2–3 lata. O długości życia trutni wiadomo niewiele. Różnice między matką a robotnicami wynikają głównie z karmienia larw.[12]

Pszczoły utrzymują w gnieździe z czerwiem temperaturę 33–36°C. Robotnice grzeją czerw, siedząc nieruchomo na zasklepionych komórkach. Badacze odkryli też, że pszczoły „grzejące” wchodzą do pustych komórek między czerwiem i siedzą w nich nieruchomo nawet do 45 minut.[14]

W 1973 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymał Karl von Frisch, który badał m.in. taniec pszczół. Podzielił ją z Konradem Lorenzem i Nikolaasem Tinbergenem. Nagrodę przyznano za odkrycia dotyczące organizacji i wywoływania indywidualnych i społecznych wzorców zachowań.[15][16]

Według IPBES 75% upraw żywności na świecie zależy przynajmniej częściowo od zapylania. Wartość światowej produkcji żywności, która zależy bezpośrednio od zapylaczy, szacuje się na 235–577 mld dolarów rocznie. Plony zależą zarówno od dzikich, jak i od hodowanych zapylaczy.[1]

Prawie 90% dziko rosnących roślin kwiatowych zależy w jakimś stopniu od zapylania przez zwierzęta. Według IPBES w ciągu 50 lat produkcja rolna zależna od zapylaczy wzrosła o 300%. Duża różnorodność dzikich zapylaczy stabilizuje zapylanie, nawet gdy w uprawie jest wiele hodowanych pszczół.[1]

Według Komisji Europejskiej ok. 4 na 5 gatunków roślin uprawnych i dzikich roślin kwiatowych zależy od zapylania przez zwierzęta. W Europie liczebność 1 na 3 gatunki pszczół, motyli i bzygów spada, a 1 na 10 gatunków pszczół i motyli jest zagrożony wyginięciem.[17]

Według IUCN zapylanie upraw jest warte ok. 153 mld euro rocznie na świecie i 22 mld euro w Europie. Zapylacze wspierają uprawy, które odpowiadają za 35% światowej produkcji rolnej. IUCN podała te dane w 2015 r., przy publikacji Europejskiej Czerwonej Listy pszczół, czyli oceny wszystkich 1965 dzikich gatunków pszczół Europy.[18]

20 grudnia 2017 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ jednogłośnie przyjęło rezolucję 72/211, która ustanowiła 20 maja Światowym Dniem Pszczół. Inicjatorem była Słowenia, a współwnioskodawcami rezolucji zostało 115 państw. 20 maja to dzień urodzin Antona Janšy (1734–1773), słoweńskiego pszczelarza uznawanego za twórcę nowoczesnego pszczelarstwa. Maj to też miesiąc pełnego rozwoju pszczół i przyrody na półkuli północnej.[19][20]

24 stycznia 2023 r. Komisja Europejska przedstawiła zmienioną inicjatywę UE na rzecz owadów zapylających z 2018 r. Jej celem jest odwrócenie spadku liczebności zapylaczy do 2030 r. Komisja zapowiedziała m.in. wyznaczenie do 2025 r. kluczowych obszarów dla zapylaczy. Według KE już połowa upraw w UE, które zależą od zapylania, cierpi na jego niedobór.[21]

Roztocz Varroa destructor, groźny pasożyt pszczoły miodnej, opisano jako osobny gatunek dopiero w 2000 r. Wcześniej uważano go za Varroa jacobsoni. Badacze wykazali, że to co najmniej 2 gatunki, a nazwę V. destructor nadali 6 typom genetycznym roztoczy z kontynentalnej Azji.[22]

28 lutego 2018 r. EFSA potwierdziła, że większość zastosowań 3 neonikotynoidów (klotianidyny, imidachloprydu i tiametoksamu) stanowi ryzyko dla pszczół. Tym razem ocena objęła nie tylko pszczoły miodne, ale też trzmiele i pszczoły samotnice. Zaktualizowała wnioski z 2013 r.[23]

Według IPBES wyginięciem zagrożonych jest ok. 16% kręgowców zapylających, a wśród gatunków wyspowych 30%. Oceny regionalne i krajowe pokazują, że lokalnie zagrożonych jest często ponad 40% gatunków bezkręgowców, zwłaszcza pszczół i motyli. Wśród zagrożeń IPBES wymienia m.in. pestycydy, choroby i zmiany klimatu.[1]

Według Europejskiej Czerwonej Listy pszczół wyginięciem zagrożonych jest 23,6% z 68 europejskich gatunków trzmieli. Spadek liczebności dotyczy 7,7% gatunków pszczół w Europie, populacje 12,6% są stabilne, a tylko 0,7% rośnie. Trendy pozostałych 79% gatunków są nieznane. U pszczolinki Andrena transitoria populacja zmalała w ostatniej dekadzie o 30%.[18][5]

W Polsce 28 gatunków trzmieli, m.in. trzmiel ziemny i trzmiel sześciozębny, jest objętych ochroną częściową. Na tej samej liście są m.in. 3 gatunki porobnic, rozrożka chabrowa i zadrzechnia fioletowa. Zadrzechnia czarnoroga (Xylocopa valga) jest objęta ochroną ścisłą. Listy zawiera rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.[24]

W 1957 r. z pasieki doświadczalnej ok. 160 km na południe od São Paulo w Brazylii uciekło 26 afrykańskich matek pszczelich z rojami europejskich robotnic. Kolonie pszczoły afrykańskiej sprowadzono do Brazylii w 1956 r. Pszczoły afrykanizowane przesuwały się na północ o ok. 160–320 km rocznie. Do południowego Teksasu dotarły w 1990 r., do Arizony w 1993 r., a do Kalifornii w 1995 r.[25]

Jan Dzierżon (1811–1906), pszczelarz urodzony w Łowkowicach koło Kluczborka, odkrył zjawisko partenogenezy, czyli dzieworództwa, u pszczoły miodnej. Skonstruował też ul rozbieralny z ruchomą zabudową, co zrewolucjonizowało pszczelarstwo. W 1872 r. otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Monachijskiego, a w 1946 r. miasto Rychbach przemianowano na Dzierżoniów.[26][27]

Na świecie może być nawet 102 mln uli z hodowanymi pszczołami miodnymi, podaje Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Pszczoły miodne czasem uciekają z pasiek i tworzą zdziczałe populacje. Zbierając nektar, robotnica może odwiedzić do 2000 kwiatów dziennie. Pszczoły miodne mają 2 „żołądki”, a jednorazowo przenoszą zwykle najwyżej ok. 0,04 ml nektaru.[11]

64% pszczelarzy w Polsce ma niewielkie pasieki, liczące nie więcej niż 20 pni pszczelich, podaje Instytut Ogrodnictwa – PIB w raporcie za 2025 r. Około jedna trzecia prowadzi pasieki liczące od 21 do 80 rodzin pszczelich. Tylko 2,3% pszczelarzy utrzymuje ponad 80 pni. 720 pasiek zawodowych, mających ponad 150 pni, skupia ok. 200 tys. rodzin pszczelich.[28]

Na koniec 2025 r. w Polsce było 109 771 pasiek, a na koniec 2021 r. 88 219. Dane pochodzą ze sprawozdań z nadzoru weterynaryjnego, które przytoczyło Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi z 21 maja 2026 r. na interpelację poselską nr 16863 Według resortu koszt pokarmu dla 1 rodziny pszczelej wyniósł 75 zł w 2023 r. i 60 zł w 2024 r.[29]

Od lutego 2023 r. pomoc dla pszczelarzy na przezimowanie rodzin pszczelich wynosi 50 zł na rodzinę, a wcześniej wynosiła 20 zł. W 2025 r. zrealizowano 41 817 płatności na łączną kwotę 73,1 mln zł, a w 2021 r. 23 168 płatności na 19,7 mln zł. Kwota z 2025 r. odpowiada ok. 1,46 mln przezimowanych rodzin pszczelich.[29]

Największą pszczołą świata jest Megachile pluto z indonezyjskich Moluków. Samice mają do 4,5 cm długości razem z dużymi żuwaczkami, a rozpiętość ich skrzydeł sięga 6 cm. Gatunek odkrył w 1859 r. Alfred Russel Wallace, a kolejny okaz zaobserwowano dopiero w lutym 1981 r.[30]

W styczniu 2019 r. zespół naukowców z USA i Australii odnalazł na Molukach Północnych w Indonezji samicę Megachile pluto, największej pszczoły świata. Wcześniej gatunek widziano w naturze w 1981 r. Samica siedziała w gnieździe termitów na pniu drzewa, ok. 2 m nad ziemią. Samice tej pszczoły wyściełają tunele w termitierach żywicą, by odgrodzić się od termitów.[31][32]

Perdita minima, najmniejsza pszczoła świata, ma niecałe 2 mm długości i waży tylko 0,333 mg. To pszczoła samotna z południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych. Według Guinness World Records buduje maleńkie gniazda w piaszczystej glebie pustyni i żywi się nektarem i pyłkiem wilczomleczów. Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest od niej ok. 6 razy dłuższa.[33][2]

Bombus dahlbomii, największy trzmiel świata, ma królowe długości do 4 cm, porównywane do „latających myszy”. Gatunek żyje w Patagonii na południu Ameryki Południowej. Kiedyś był tam szeroko rozpowszechniony, a dziś jest bardzo rzadki. Za jego spadek odpowiada prawdopodobnie pasożyt Apicystis bombi, przenoszony przez trzmiela ziemnego, którego sprowadzono do Chile w 1997 r. do zapylania upraw.[34]

Najcięższy „płaszcz” z pszczół ważył 63,7 kg i składał się z ok. 637 tys. owadów, w tym 60 matek. Rekord ustanowił Ruan Liangming z Chin w prowincji Jiangxi. Pszczoły przyciąga się, umieszczając na ciele matkę, a pokaz jest znany prawdopodobnie od XIX w. Próbę obserwowali sędziowie Guinness World Records.[35]