Ciekawostki o rekinach: 39 sprawdzonych faktów

Encyclopaedia Britannica podaje, że żyje ponad 530 gatunków rekinów, zgrupowanych w zależności od autora w 14–30 rodzin. Rekiny to ryby chrzęstnoszkieletowe, które razem z płaszczkami tworzą podgromadę spodoustych. Zwykle mają wrzecionowate ciało, szczeliny skrzelowe po bokach głowy, szorstką skórę pokrytą łuskami podobnymi do zębów i asymetryczną płetwę ogonową.[1]

Rekin wielorybi może mieć do 18 m długości, a długoszpar, czyli rekin olbrzymi, do 14 m. Oba mogą ważyć kilka ton, ale są niegroźne: żywią się planktonem odcedzanym z wody przez wyrostki filtracyjne łuków skrzelowych. Wszystkie pozostałe rekiny polują na mniejsze rekiny, ryby, kalmary, ośmiornice, skorupiaki i inne bezkręgowce.[1]

Najdłuższy naukowo udokumentowany rekin wielorybi miał 18,8 m, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Była to samica złowiona 8 maja 2001 r. w Morzu Arabskim u wybrzeży Veraval w indyjskim stanie Gudżarat. Zmierzone dotąd rekiny wielorybie miały zwykle 4–12 m, a dojrzałość płciową osiągają przy ok. 9 m. Rekin wielorybi jest największą rybą świata.[2]

Najcięższą znaną rybą chrzęstnoszkieletową jest rekin wielorybi o szacowanej masie 21,5 t, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Złowiono go 11 listopada 1949 r. u wyspy Baba niedaleko Karaczi w Pakistanie. Ryby chrzęstnoszkieletowe to kręgowce ze szczękami i parzystymi płetwami, których szkielet zbudowany jest z chrząstki, a nie z kości.[3]

Najszybszym rekinem świata jest mako krótkopłetwy (Isurus oxyrinchus), którego zmierzone prędkości przekraczały 56 km/h, podaje Księga Rekordów Guinnessa. NOAA Fisheries opisuje go jako gatunek bardzo wędrowny, który potrafi przepłynąć całe oceany. Młode mako trzymają się wód przybrzeżnych, a dorosłe żyją głównie z dala od brzegu.[4][5]

Największym znanym świecącym kręgowcem jest głębinowy rekin Dalatias licha (ang. kitefin shark), który dorasta do 1,8 m, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Żyje na głębokości 200–600 m, zwykle przy dnie. Świecenie stwierdzono u okazów złowionych w styczniu 2020 r. u wschodnich wybrzeży Nowej Zelandii. Świeci spód ciała i 2 płetwy grzbietowe, a cel tego zjawiska nie jest znany.[6]

Największym z bardziej drapieżnych rekinów jest żarłacz biały o długości do 6 m. Atakuje foki, delfiny, żółwie morskie i duże ryby, a sporadycznie także ludzi. Największe drapieżne rekiny, takie jak żarłacz biały i żarłacz tygrysi, uważa się za drapieżniki szczytowe, które nie mają naturalnych wrogów i odgrywają dużą rolę w regulowaniu ekosystemów morskich.[1]

Rekin grenlandzki z zimnych, głębokich wód porusza się powoli, a mimo to jego jadłospis obejmuje co najmniej 3 rodzaje dużych zdobyczy: foki, duże ryby, a nawet pływające renifery. Żywi się też padliną wielorybów. Inne rekiny, jak żarłacz tępogłowy, wpływają nawet do rzek i słodkich wód, gdzie są wyjątkowo żarłoczne i śmiałe.[1]

Zapis kopalny rekinów sięga co najmniej dewonu, czyli okresu sprzed 419,2–358,9 mln lat. W karbonie ryby podobne do rekinów były dominującymi kręgowcami, a współczesne rekiny pojawiły się we wczesnej jurze. Ewolucja niewiele zmieniła budowę rekinów, poza usprawnieniem żerowania i pływania. Zęby rekinów są tak charakterystyczne, że pozwalają rozpoznać gatunek, zarówno kopalny, jak i współczesny.[1]

Według szacunków opartych na wielkości skamieniałych zębów największe okazy megalodona, wymarłego olbrzymiego rekina, mierzyły 17,9 m, a dorosły osobnik miał średnio 10,2 m długości, podaje Encyclopaedia Britannica. Jego skamieniałe zęby i kręgi znajduje się w skałach od wczesnego miocenu do końca pliocenu, czyli sprzed ok. 23–2,6 mln lat. Florida Museum of Natural History szacuje, że megalodon mógł mieć ok. 18 m (60 stóp) długości.[7][8]

Ząb megalodona o szerokości 5,5 cala, czyli ok. 14 cm, wskazuje na rekina o długości ok. 700 cali, czyli ok. 18 m, wyjaśnia przewodnik Florida Museum of Natural History. Megalodon miał duże, ząbkowane zęby, największe ze wszystkich znanych rekinów. Skamieniałe zęby to częste znalezisko: Instytut Smithsona ma największą na świecie kolekcję zębów rekinów, liczącą ponad 90 000 skamieniałych zębów.[8][9]

Rekinom brakuje 1 narządu: pęcherza pławnego. Dlatego muszą stale pływać, żeby nie opaść na dno. Większość rekinów ma szarą, szorstką skórę, umięśniony, zadarty ogon, spiczaste płetwy i spiczasty pysk nad półksiężycowatym otworem gębowym z ostrymi, trójkątnymi zębami.[1]

Nieregularne, pulsujące dźwięki o częstotliwości poniżej 800 Hz szybko ściągają rekiny w jedno miejsce, co sugeruje, że orientują się dzięki dźwiękom z dużej odległości. Ofiar szukają przede wszystkim węchem. Mają też narządy czuciowe reagujące na fale dźwiękowe oraz elektrorecepcję, czyli zdolność wykrywania słabych pól elektrycznych, która działa z bliska i może być ostatnim zmysłem użytym tuż przed atakiem.[1]

Gdy przy pokarmie pojawią się 3 rekiny lub więcej, ich zachowanie przyspiesza: od ciasnego krążenia przechodzą do szybkich, krzyżujących się przejazdów. Przy silnych bodźcach podniecenie może przerodzić się w tzw. szał żerowania, w którym rekiny pożerają nawet zranionych pobratymców, niezależnie od ich wielkości. Wszystkie rekiny schodzą z drogi młotowatym, które dzięki kształtowi głowy są bardzo zwrotne.[1]

W 2021 r. naukowcy z Florida State University wykazali na 20 młodych rekinach młotach z gatunku Sphyrna tiburo, że rekiny korzystają z pola magnetycznego Ziemi jak z mapy. Rekiny wystawiano na warunki magnetyczne miejsc położonych daleko od miejsca złowienia. Hipotezę o nawigacji magnetycznej badacze stawiali od 50 lat. Niektóre populacje tego gatunku, mierzącego 60–90 cm, wędrują ok. 1000 km w obie strony.[10][11]

Oznakowany koleń pospolity został odłowiony po przepłynięciu około 1600 km w 129 dni. Wyniki znakowania wskazują, że duże rekiny regularnie przemieszczają się wzdłuż wschodniego wybrzeża USA między New Jersey a Florydą, a żarłacze błękitne przepływają południowy Atlantyk. Dziś naukowcy śledzą rekiny nadajnikami satelitarnymi, które wysyłają sygnał za każdym razem, gdy zwierzę wynurza się na powierzchnię.[1]

Samica żarłacza białego Nicole przepłynęła z RPA do Australii i z powrotem ponad 20 000 km w niecałe 9 miesięcy. Nadajnik satelitarny założono jej 7 listopada 2003 r., a 99 dni później pływała u zachodnich wybrzeży Australii, ok. 11 100 km dalej. Po drodze nurkowała do 980 m, co było rekordem dla żarłaczy białych. Badanie zespołu Ramóna Bonfila opisano w 2005 r. w „Science”.[12][13]

Badane rekiny grenlandzkie płynęły zwykle z prędkością 0,34 m/s, czyli ok. 1,2 km/h, a ich ogon wykonywał 0,15 ruchu na sekundę. Nawet ich maksymalna prędkość, 0,74 m/s, była znacznie niższa niż u fok. Autorzy badania z 2012 r. nazwali rekina grenlandzkiego najwolniejszą rybą. Badane osobniki ważyły 204–343 kg.[14]

Rekin wielorybi i żarłacz błękitny mogą wydać w ciągu roku ponad 100 młodych, ale większość gatunków rodzi mniej niż 10. Dlatego rekiny nie potrafią szybko odbudować populacji po spadkach spowodowanych połowami. Zapłodnienie jest u nich zawsze wewnętrzne. Jedne gatunki składają jaja, u innych młode wykluwają się w ciele matki, a u niektórych zarodki zjadają rodzeństwo jeszcze przed narodzinami.[1]

W 2007 r. naukowcy przedstawili pierwszy genetyczny dowód dzieworództwa, czyli rozmnażania bez udziału samca, u ryb chrzęstnoszkieletowych. Dotyczył on rekina młota z gatunku Sphyrna tiburo. Wcześniej przypadki samic rekinów rodzących młode w niewoli bez kontaktu z samcem tłumaczono zwykle tym, że samica długo przechowywała nasienie po wcześniejszej kopulacji.[15]

Datowanie radiowęglowe soczewek oczu 28 samic rekina grenlandzkiego wykazało, że gatunek ten żyje co najmniej 272 lata. Największy zbadany osobnik, o długości 502 cm, miał według szacunków 392 ± 120 lat. Rekiny grenlandzkie osiągają dojrzałość płciową dopiero w wieku co najmniej 156 ± 22 lat. Autorzy badania uznali je za najdłużej żyjące znane kręgowce.[16]

Samce żarłacza białego osiągają dojrzałość w wieku ok. 26 lat, a samice ok. 33 lat, podaje amerykańska agencja NOAA Fisheries. Młode rodzą się o długości ok. 1,2 m (4 stopy), a dorosłe dorastają do ok. 6 m i ważą ponad 1,8 t. Maksymalny wiek trudno ustalić: szacunki wahają się od 30 do ponad 70 lat.[17]

Samice atlantyckiego mako krótkopłetwego osiągają dojrzałość w wieku ok. 19 lat i przy długości ok. 2,7 m, a samce w wieku ok. 8 lat, podaje NOAA Fisheries. Ciąża trwa ok. 18 miesięcy, a cykl rozrodczy 3 lata. W miocie jest średnio 12 młodych o długości ok. 60 cm, choć notowano do 30. Mako rośnie powoli, dorasta do ok. 4 m i żyje ponad 30 lat.[5]

Australijski rekin greeneye spurdog ma ciążę trwającą prawie 3 lata, najdłuższą w świecie zwierząt, podała w 2019 r. Grupa Specjalistów ds. Rekinów IUCN. Gatunek ten oceniono jako zagrożony wyginięciem. Należał do 41 gatunków rekinów i płaszczek z wód Australii, których status na Czerwonej Liście IUCN zaktualizowano w marcu 2019 r.[18]

International Shark Attack File przy Florida Museum zbadał w 2025 r. 105 domniemanych przypadków kontaktu rekina z człowiekiem. Potwierdził 65 niesprowokowanych ugryzień i 29 sprowokowanych, np. przy dokarmianiu czy zdejmowaniu rekina z haczyka. Średnia z lat 2020–2024 to 61 niesprowokowanych ugryzień rocznie. W 2025 r. 9 niesprowokowanych ugryzień zakończyło się śmiercią.[19]

W 2025 r. w USA potwierdzono 25 niesprowokowanych ugryzień przez rekiny, czyli 38% wszystkich na świecie. Drugie miejsce zajęła Australia z 21 przypadkami, wyraźnie powyżej średniej 13 z ostatnich 5 lat. Wśród stanów USA prowadziła Floryda z 11 przypadkami. 3 śmiertelne niesprowokowane ugryzienia spowodowały w Australii żarłacze białe atakujące surferów.[19]

W 2025 r. w Australii doszło do 32% niesprowokowanych ugryzień przez rekiny na świecie, ale aż do 56% ugryzień śmiertelnych, podał Uniwersytet Florydy. Na całym świecie śmiercią zakończyło się 9 ugryzień, podczas gdy średnia z 10 lat wynosi 6. Według uniwersytetu liczba ugryzień wróciła w 2025 r. do poziomu zbliżonego do średniej po wyraźnym spadku rok wcześniej.[20]

International Shark Attack File zawiera ponad 6800 zbadanych przypadków, od połowy XVI w. do dziś, podaje Florida Museum of Natural History. Archiwum ma korzenie w 1958 r., gdy amerykańskie Biuro Badań Marynarki Wojennej sfinansowało prace nad skutecznym środkiem odstraszającym rekiny. Od 1988 r. archiwum prowadzi Florida Museum wspólnie z American Elasmobranch Society.[21]

Od 1937 r. u wybrzeży Australii rozstawia się sieci skrzelowe, które łapią rekiny przy plażach. Wiszą między bojami a kotwicami, równolegle do brzegu i za strefą łamania fal, nie dotykając ani powierzchni, ani dna. W Australii, Nowej Zelandii, RPA i innych krajach plaże mają też wieże obserwacyjne, dzwony i syreny ostrzegające przed rekinami.[1]

Ludzie zabili ok. 100 mln rekinów w 2000 r. i ok. 97 mln w 2010 r., oszacował zespół Borisa Worma w 2013 r. Możliwy zakres to 63–273 mln rekinów rocznie. Połowy rekinów, wraz z ich śmiertelnością, wyniosły 1,44 mln t w 2000 r. i 1,41 mln t w 2010 r. Co roku ginie w ten sposób 6,4–7,9% wszystkich rekinów.[22]

Ocena z 2021 r. objęła 1199 gatunków ryb chrzęstnoszkieletowych: rekinów, płaszczek i chimer. Zagrożonych wyginięciem jest 391 z nich, czyli 32,6%, podczas gdy w 2014 r. było to 24%. Nadmierne połowy zagrażają wszystkim 391 gatunkom, a dla 67,3% z nich są jedynym zagrożeniem. 3 gatunki uznano za krytycznie zagrożone i być może już wymarłe.[23]

W 2019 r. Grupa Specjalistów ds. Rekinów IUCN przeniosła mako krótkopłetwego i mako długopłetwego z kategorii narażonych do zagrożonych wyginięciem. Liczebność mako krótkopłetwego w Atlantyku spadła o 60% w ciągu ok. 75 lat. Od 5 lipca 2022 r. rybacy z USA nie mogą zatrzymywać ani wyładowywać atlantyckich mako. Stado jest przełowione.[18][5]

Liczebność żarłacza białopłetwego spadła na Pacyfiku o ok. 80–95% od połowy lat 90., a w Zatoce Meksykańskiej o 88%, podaje NOAA Fisheries. W 2018 r. agencja uznała go za gatunek zagrożony w rozumieniu amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych. Samice dojrzewają w wieku 6–9 lat, a po ciąży trwającej 10–12 miesięcy rodzą 1–14 młodych, średnio 6.[24]

W marcu 2013 r. państwa konwencji CITES wpisały 5 gatunków rekinów i wszystkie manty do Załącznika II. Były to żarłacz białopłetwy, lamna śledziowa i 3 gatunki rekinów młotów. Wpis zaczął obowiązywać 14 września 2014 r. Handel gatunkami z Załącznika II nie jest zakazany, ale wymaga zezwoleń i dowodu, że nie zagraża przetrwaniu gatunku.[25]

Na konferencji CITES w Panamie, trwającej od 14 do 25 listopada 2022 r., do Załącznika II wpisano 54 gatunki żarłaczy z rodziny żarłaczowatych i 6 gatunków rekinów młotów. Razem z 37 gatunkami ryb z grupy guitarfish (ang.) do Załącznika II trafiło 97 gatunków rekinów i płaszczek. Ich międzynarodowy handel jest odtąd ściśle kontrolowany.[26][27]

Ustawa Shark Fin Sales Elimination Act weszła w życie 23 grudnia 2022 r. i zakazuje w USA posiadania, przewozu i sprzedaży płetw rekinów, podaje NOAA Fisheries. Wyjątek dotyczy płetw 2 gatunków rekinów, w tym kolenia pospolitego (ang. spiny dogfish). Samo obcinanie płetw na morzu i wyrzucanie reszty rekina zakazano w USA już ustawą z 2000 r.[28]

W zachodniej części Bałtyku, gdzie rekiny obserwuje się najczęściej, spotyka się co najmniej 3 gatunki rekinów: lamnę śledziową, rekinka psiego i kolenia pospolitego. Według pracy z Uniwersytetu Gdańskiego nie wpływają one na polskie wody, bo w bardziej wysłodzonych częściach Bałtyku rekiny i płaszczki nie mogą żyć przez dłuższy czas. Akwarium Gdyńskie podaje, że lamnę śledziową obserwowano w zachodnim Bałtyku tylko sporadycznie.[29][30]

Na Czerwonej Liście gatunków Bałtyku, opublikowanej przez HELCOM w 2013 r., koleń pospolity (Squalus acanthias) otrzymał kategorię krytycznie zagrożonego. Przy tworzeniu listy rozpatrzono prawie 2800 gatunków, a ok. 1750 z nich oceniono według kryteriów Czerwonej Listy IUCN. HELCOM prowadzi też mapę części Bałtyku, w których koleń regularnie występuje.[31]

Rekin marmurkowy (Atelomycterus macleayi) osiąga ok. 60 cm długości i żyje wyłącznie u wybrzeży Australii, a Akwarium Gdyńskie z sukcesem go rozmnaża. Ten gatunek składa jaja. W tej samej sali akwarium można zobaczyć inne rekiny, m.in. rogatki, których jaja mają nietypowy, śrubowaty kształt, oraz rekina epoletowego, który często „chodzi” po dnie.[30]