Ciekawostki o żubrach: 37 sprawdzonych faktów

Według Ministerstwa Klimatu i Środowiska żubr europejski wykształcił się około 120 000 lat temu w wyniku skrzyżowania żubra pierwotnego i tura. Badanie kopalnego DNA opublikowane w 2016 r. w czasopiśmie „Nature Communications” wskazuje, że do krzyżówki wymarłego żubra stepowego z przodkami współczesnego bydła doszło ponad 120 000 lat temu. Autorzy pracy zaznaczyli, że historia żubra sprzed holocenu pozostawała zagadką.[1][2]

Badania Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży pokazały, że kilkanaście tysięcy lat temu żubry zamieszkiwały tereny otwarte. Z rozwojem rolnictwa i wzrostem liczby ludzi zasięg żubra zawęził się do lasów, które są dla niego mniej korzystne. Dlatego naukowcy nazywają żubra gatunkiem-uchodźcą. Lasy zapewniają mu pokarm latem, ale zimę żubry najchętniej spędzają na terenach polno-leśnych.[3]

Cała współczesna populacja żubrów wywodzi się od 12 założycieli, którzy przetrwali w niewoli. Linia nizinna pochodzi od 7 z nich, a linia nizinno-kaukaska od wszystkich 12. Badanie genotypów 183 żubrów urodzonych w ciągu 40 lat, opublikowane w 2020 r., wykazało w obu liniach bardzo wysoki poziom chowu wsobnego. Współczynnik wsobności wyniósł 0,4 w linii nizinnej i 0,31 w nizinno-kaukaskiej.[4][5][6]

Dorosłe byki żubra ważą od 440 do 920 kg, a w kłębie mierzą do 188 cm. Krowy ważą od 320 do 640 kg, a u byków rzuca się w oczy potężny przód ciała przy stosunkowo wąskim zadzie. Cielęta rodzą się z rudawą sierścią i ważą od 16 do 35 kg. Białowieski Park Narodowy nazywa żubry najpotężniejszymi zwierzętami Europy.[7]

Dorosły żubr ma 32 zęby i 14 żeber, czyli o 1 więcej niż bydło domowe, które ma ich 13. Garb na karku to wyrostki kolczyste kręgów piersiowych otoczone silnymi mięśniami. Czaszka stanowi ¼ masy wszystkich kości. Żubr nie potrafi wysoko unieść nisko osadzonej głowy.[8]

Mimo ogromnej masy żubr potrafi biec z prędkością 40–50 km/h i przeskoczyć przeszkodę wysoką na 2 m. Jego serce bije 100–120 razy na minutę i stanowi mniej więcej 0,5% masy ciała. Rogi mają zarówno byki, jak i krowy. Są puste w środku i rosną przez całe życie zwierzęcia.[8]

Mimo masy do 920 kg żubr nie ryczy, w przeciwieństwie do amerykańskiego bizona. Wydaje cichy pomruk zwany chruczeniem. Krowy chruczą, gdy przywołują cielęta, a byki, gdy są zaniepokojone lub w czasie rui. Według Białowieskiego Parku Narodowego to zapewne przystosowanie do życia w gęstym lesie, gdzie dźwięk się rozprasza.[8]

W jadłospisie żubrów jest ponad 450 gatunków roślin. Trawy, turzyce i rośliny zielne stanowią 70–90% diety, a resztę uzupełniają pędy, liście, kora i owoce drzew oraz krzewów. Żubry chętnie jedzą pokrzywę, podagrycznik i malinę. Ich przysmakami są żołędzie, jemioła i opieńki.[8]

Żwacz dorosłego żubra ma pojemność ponad 100 l. Fermentacja zachodzi w nim bez przerwy, dlatego żubr musi stale uzupełniać pokarm. W naturze żerowanie zajmuje żubrom od 50 do 80% czasu od wschodu do zachodu słońca. Najintensywniej żerują przed świtem, a potem kładą się i przeżuwają.[9]

Żubry spałują, czyli zdzierają lub ogryzają korę, 8 gatunków drzew i 2 gatunków krzewów. Najczęściej ogryzają dęby, graby i jesiony. Spałowanie nasila się na przełomie zimy i wiosny, gdy w lesie brakuje jeszcze roślin runa. Stado przemieszcza się, prowadzone przez doświadczone krowy, i nie zostaje długo w jednym miejscu.[9]

W mroźne i śnieżne zimy, od grudnia do marca, siano stanowi blisko 100% diety żubrów w Puszczy Białowieskiej. Zwierzęta gromadzą się przy stałych miejscach dokarmiania nawet przez 4–5 miesięcy. Dokarmianie ma w Puszczy długą tradycję: w XIX w. dla zwierzyny ścinano tam około 7000 osik rocznie.[10]

Spośród ponad 450 gatunków roślin zjadanych przez żubry trawa żubrówka nie należy do ulubionych. To zwyczajowa nazwa turówki, trawy pachnącej kumaryną, czyli świeżym sianem. Rośnie zbyt krótko, by liczyć się w całorocznym jadłospisie: pierwsze liście ma w kwietniu, a w czerwcu przekwita. Nazwa może pochodzić od skojarzenia z piżmowym zapachem sierści żubra.[8]

Ciąża u żubrzycy trwa średnio 264 dni, od 254 do 277. Na wolności cielęta rodzą się od maja do lipca, choć zdarzają się porody nawet w październiku. Krowa na czas porodu odchodzi od stada i wraca z cielęciem po kilku dniach. Cielę wstaje po mniej więcej 30 minutach, a po kolejnych 30 minutach próbuje ssać.[11]

W latach 1957–2014 w białowieskiej populacji urodziło się 2190 cieląt i nigdy nie zaobserwowano wśród nich bliźniąt. W Księdze Rodowodowej Żubrów zarejestrowano tylko 8 porodów bliźniaczych. Ósmy zdarzył się w maju 2024 r. w litewskiej hodowli Stėgaliai II i był pierwszym przypadkiem bliźniąt różnej płci: byczka i jałówki.[11][12]

Byki żubra są w pełni dojrzałe w wieku 4 lat, ale okres ich intensywnej aktywności rozrodczej trwa zwykle od 6. do 12. roku życia. Starsze samce nie dopuszczają do rozrodu młodych byków w wieku 4–6 lat, a stare byki z reguły ustępują młodszym rywalom. Gody trwają w sierpniu i wrześniu. Byk towarzyszy krowie w rui przez 2–3 dni, a walki są rzadkie, bo słabsze samce zwykle ustępują bez starcia.[11]

Tuż przed I wojną światową w Puszczy Białowieskiej żyło 727 żubrów. Niemieckie wojsko wkroczyło do Puszczy w sierpniu 1915 r., a w marcu 1917 r. naliczono już tylko 121 żubrów. Resztę wybili żołnierze i kłusownicy. Wiosną 1919 r. zginął ostatni żubr w Puszczy, a zwierzęta przetrwały tylko w zoo i zwierzyńcach.[13]

Na koniec 1924 r. na całym świecie naliczono tylko 54 żubry czystej krwi. Tylko niewielka część z nich miała wartość hodowlaną. Aby ratować gatunek, w 1923 r. powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Pierwszy zeszyt Księgi Rodowodowej Żubrów ukazał się w 1932 r. w Niemczech, a od 1947 r. wydawany jest w Polsce.[14]

Rejestr rodowodowy żubrów z 1931 r. zawierał dane 171 zwierząt, z których 65 jeszcze żyło. Pierwsze wydanie Księgi Rodowodowej Żubrów objęło lata 1931–1936. Według Jana Raczyńskiego z Białowieskiego Parku Narodowego w 2005 r. światową populację żubrów oceniano już na 3439 osobników. Aż 62% z nich żyło wtedy na wolności.[15]

Żubr kaukaski, górski podgatunek żubra, wyginął w 1927 r. Ocalał tylko jeden osobnik, byk Kaukasus, wywieziony w 1908 r. do zwierzyńca w Boitzenburgu w Niemczech. Przeżył w niewoli 18 lat i dał potomstwo z samicami żubra nizinnego. Jego potomkowie to linia nizinno-kaukaska, którą w Polsce hoduje się osobno i która żyje u nas tylko w Bieszczadach.[16]

19 września 1929 r. do specjalnie zbudowanego zwierzyńca w Białowieży przywieziono pierwszego żubra, byka Borusse z Niemiec. Miał domieszkę krwi żubra kaukaskiego, dlatego jego potomstwo należało do linii nizinno-kaukaskiej. Hodowlę żubrów nizinnych umożliwił dopiero byk Plisch, przywieziony z Pszczyny 17 kwietnia 1936 r.[17]

Żubrzyca Beste urodziła się w czerwcu 1939 r. w berlińskim zoo, a w 1947 r. trafiła do Białowieży. Miała w sobie geny 3 żubrów założycieli: Plavii, Begründera i Bismarca. Dzięki niej współczesne żubry nizinne pochodzą od 7, a nie od 4 przodków z grupy założycielskiej. BPN wymienia z imienia 9 jej cieląt urodzonych w Białowieży.[8]

W 1952 r. z rezerwatu w polskiej części Puszczy Białowieskiej wypuszczono na wolność pierwsze 2 żubry. Do 1966 r. wypuszczono łącznie 38 zwierząt, a pierwsze cielę na wolności urodziło się w 1957 r. Żubry żyły wtedy w niewoli od 5 pokoleń i nie wszystkie radziły sobie w naturze. W 1971 r. wolne stado przekroczyło 200 osobników.[18]

Rozporządzeniem z 12 października 1938 r. żubr został objęty w Polsce ścisłą ochroną. Chroniono go jednak już od XVI w., początkowo dekretami królewskimi, a w okresie rozbiorów ukazami carskimi. Według stanu z 2015 r. rozporządzenie ministra środowiska z 2014 r. wymieniało żubra wśród gatunków chronionych ściśle, wymagających ochrony czynnej. Żubr jest też w załączniku II unijnej dyrektywy siedliskowej z 1992 r.[19]

Według Księgi Rodowodowej Żubrów 31 grudnia 2024 r. na świecie żyło 12 209 żubrów czystej krwi. Wolne stada liczyły 9762 zwierzęta, półwolne 722, a w hodowlach zamkniętych, takich jak zoo i zagrody, żyło 1725 żubrów. Wolne populacje żyją m.in. w Polsce, na Białorusi, Litwie, w Rosji i na Ukrainie, a w 2024 r. 8 żubrów z Gołuchowa i Pszczyny trafiło do nowej hodowli w Portugalii.[12]

Na koniec 2024 r. w Polsce żyło 3060 żubrów: 2855 w 8 wolnych stadach i 205 w 26 zagrodach i ogrodach zoologicznych. To mniej więcej ¼ światowej populacji. Największe polskie stada wolne żyją w Puszczy Białowieskiej (870), w Bieszczadach (764) i w Puszczy Knyszyńskiej (562).[12]

Na koniec 2024 r. wolne stado w Puszczy Białowieskiej było mniejsze niż rok wcześniej. Głównym powodem była wędrówka grupy około 130 żubrów do sąsiedniej Puszczy Knyszyńskiej, gdzie je policzono. Żubry przekraczają też granice państw: 3 zwierzęta, prawdopodobnie z Puszczy Boreckiej, dały początek nowemu wolnemu stadu na Litwie.[12]

Areał grupy żubrzyc z młodzieżą może przekraczać 100 km², a dorosłego byka sięgać 140 km². Zimą żubry trzymają się blisko miejsc dokarmiania i zajmują średnio tylko 10 km². Gdy populacja w Puszczy Białowieskiej rosła, jej areał powiększył się do około 610 km² w latach 2005–2006 i do 780 km² w 2009 r.[20]

W wolnym stadzie w Puszczy Białowieskiej naturalna śmiertelność nie przekracza 3% rocznie. Około 7% padłych żubrów umiera ze starości, co w przyrodzie zdarza się rzadko. Do ważniejszych przyczyn śmierci należą urazy, głównie w kolizjach drogowych, a także choroby, kłusownictwo i wnyki. Według danych BPN z lat 1952–2014 około 3% upadków to ofiary wilków.[21]

W 2007 r. w niemieckiej hodowli pierwszy raz stwierdzono u żubrów chorobę niebieskiego języka wywołaną przez wirus serotypu 8. Wiele zwierząt zachorowało, a część padła. W 2024 r. choroba wróciła do Europy Zachodniej, tym razem jako serotyp 3, bardzo groźny dla żubrów. Przenoszą ją krwiopijne owady, a jedyną metodą walki są szczepienia.[8]

Według Encyclopaedia Britannica, powołującej się na Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN), w latach 2015–2019 populacja żubrów rosła o ponad 10% rocznie. Do 2020 r. liczbę dojrzałych płciowo osobników szacowano na 2500. Żubr żyje w lasach i jest nieco większy oraz ma dłuższe nogi niż bizon amerykański, ale jest lżej zbudowany. Na wolności wyginął po I wojnie światowej.[22]

W grudniu 2020 r. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) przeniosła żubra z kategorii „narażony” do kategorii „bliski zagrożenia”. Powodem był wzrost dzikiej populacji z około 1800 osobników w 2003 r. do ponad 6200 w 2019 r. IUCN liczyła wtedy 47 wolnych stad, ale tylko 8 z nich było dość dużych, by przetrwać genetycznie w długim okresie. Największe populacje żyją w Polsce, na Białorusi i w Rosji.[23]

Wszystkie żubry linii białowieskiej pochodzące z Polski dostają imiona zaczynające się od 2 liter „Po”. Według wrocławskiego zoo imiona nadaje się zgodnie z Księgą Rodowodową Żubrów. Woliński Park Narodowy, który w 2022 r. ogłosił konkurs na imię dla żubrzycy urodzonej w czerwcu w swojej Zagrodzie Pokazowej Żubrów, pisał, że zgodnie z tradycją imię musi zaczynać się na sylabę „Po” od angielskiego słowa „Poland”. Propozycje przyjmowano do 19 października 2022 r.[6][24]

Puszcza Białowieska trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1979 r., a w 1992 r. wpis rozszerzono o jej białoruską część. Po dużym rozszerzeniu w 2014 r. obiekt zajmuje 141 885 ha, a jego otulina 166 708 ha. Według opisu UNESCO po rozszerzeniu w 2014 r. żyło tu około 900 żubrów, czyli prawie 25% światowej populacji. To największa wolna populacja żubrów na świecie i symbol tego obiektu.[25]

W latach 2019–2023 Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie realizowała projekt „Kompleksowa ochrona żubra w Polsce” o wartości 34,47 mln zł. Unia Europejska dołożyła do niego 29,3 mln zł. Projekt obejmował 90% krajowej wolnej populacji żubrów w 8 województwach oraz 5 kluczowych zagród hodowlanych. Przewidywał też wypuszczenie nowych stad żubrów w Puszczy Rominckiej i w Nadleśnictwie Janów Lubelski.[1]

Od 1 stycznia 2025 r. do końca 2028 r. Lasy Państwowe realizują projekt „Zarządzanie migracją żubra we wschodniej Polsce” o wartości 25 950 000 zł. Z programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej pochodzi 22 057 300 zł. Projekt prowadzi Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku z 25 nadleśnictwami, a fotopułapki pomogą śledzić trasy wędrówek stad. Dorosły żubr potrzebuje dziennie około 40–50 kg roślinnego pokarmu.[26]

Ośrodek hodowli żubrów linii pszczyńskiej w Nadleśnictwie Kobiór powstawał w obecnym kształcie od 1948 r. Już pod koniec XIX w. dokarmiano tam żubry, a pierwsze zagrody hodowlane zbudowano w latach 40. XX w., w czasie wojny. Dla tej zamkniętej hodowli utworzono rezerwat przyrody. W październiku 2006 r. przy jego granicy otwarto Ośrodek Hodowli Żubrów i Edukacji Leśnej z zagrodą pokazową.[27]

Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży przechowuje największą na świecie kolekcję czaszek żubrów, liczącą 1500 okazów. Cała kolekcja naukowa instytutu ma blisko 190 000 okazów. Obejmuje 88 gatunków dziko żyjących ssaków z Puszczy Białowieskiej i Polski oraz materiał porównawczy ze 163 gatunków z całego świata.[3]