Ciekawostki o Adamie Mickiewiczu: 36 sprawdzonych faktów

Adam Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 r. w Zaosiu pod Nowogródkiem, na ziemiach, które należały wtedy do Imperium Rosyjskiego, a dziś leżą na Białorusi. Pochodził z ubogiej rodziny szlacheckiej. Encyclopaedia Britannica nazywa go jednym z największych poetów Polski i dożywotnim apostołem wolności narodu polskiego.[1]

W 1817 r. Adam Mickiewicz, wtedy student Uniwersytetu Wileńskiego, założył z przyjaciółmi Towarzystwo Filomatów, tajne stowarzyszenie o charakterze spiskowym. W 1823 r. organizację zdekonspirowano, a poetę razem z kolegami aresztowano i zesłano w głąb Rosji za nielegalną działalność patriotyczną. W Moskwie Mickiewicz zaprzyjaźnił się m.in. z Aleksandrem Puszkinem.[2][3]

W 1819 r. Adam Mickiewicz wyjechał do Kowna, gdzie pracował jako nauczyciel. W tym okresie poznał Marylę Wereszczakównę i zakochał się w niej miłością nieszczęśliwą, bo ukochana wyszła za hrabiego Puttkamera. Według dyrektora muzeum Wańkowiczów w Mińsku malarz Walenty Wańkowicz zaprzyjaźnił się z poetą w Wilnie właśnie dlatego, że bardzo ładnie namalował Marylę.[4][5]

W 1822 r. ukazał się 1. tom „Poezji” Mickiewicza z balladami i romansami. Według Britanniki tomik zawierał też ważną przedmowę, w której poeta wyjaśniał, że chce przeszczepić na grunt polski zachodnioeuropejskie formy poetyckie. Drugi tom z 1823 r. zawierał II i IV część „Dziadów”, nowego rodzaju dramatu romantycznego.[1]

Sejm uchwałą z 17 listopada 2021 r. ustanowił 2022 r. Rokiem Romantyzmu Polskiego, bo w 1822 r. w Wilnie ukazały się „Ballady i romanse” Mickiewicza. Posłowie zapisali, że w 2022 r. przypadają dwusetne urodziny tej epoki, i przywołali petycję 51 badaczy romantyzmu. Obchody objęły też innych wieszczów, m.in. Zygmunta Krasińskiego, którego 210. rocznicę urodzin uczczono w lutym 2022 r.[6][7]

Podczas pobytu w Rosji Mickiewicz odwiedził w 1825 r. Krym, a wkrótce potem wydał cykl „Sonety krymskie” (1826). W 1828 r. ukazał się „Konrad Wallenrod”, poemat o wojnach zakonu krzyżackiego z Litwinami, który w rzeczywistości opowiadał o odwiecznym sporze Polski z Rosją.[1]

Walenty Wańkowicz namalował „Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale” w latach 1827–1828. Obraz należy dziś do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Wańkowicz spędził ostatnie 8 miesięcy życia w Paryżu i zmarł tam 12 maja 1842 r., według niektórych źródeł na rękach Mickiewicza.[8][5]

W 1829 r. Mickiewicz mógł wreszcie opuścić Rosję, oficjalnie ze względu na zły stan zdrowia. Podróżował po Niemczech i nie wziął udziału w nieudanym powstaniu z lat 1830–1831. III część „Dziadów” ukończył w 1832 r., a wydał w 1833 r. Ukazał w niej Polskę jako naród pełniący mesjańską rolę wśród narodów Europy.[1]

W połowie sierpnia 1831 r. Adam Mickiewicz przyjechał do pałacu Gorzeńskich w Śmiełowie w Wielkopolsce z listami od polskiego poselstwa w Paryżu. Spędził tam 3 tygodnie pod przybranym nazwiskiem Adama Mühla. Z pobytem w tych stronach wiąże się uczucie poety do Konstancji Łubieńskiej, opisywane jako jeden z najbardziej namiętnych epizodów w jego życiu.[9][10][11]

W 1832 r. Mickiewicz osiadł w Paryżu i napisał tam biblijną prozą „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego”, czyli moralną interpretację dziejów Polaków. Jego arcydziełem jest „Pan Tadeusz” (1834), opowieść o życiu szlachty na początku XIX w. i o nadziejach, jakie Polacy wiązali z Napoleonem.[1]

W 1834 r. Adam Mickiewicz ożenił się z Celiną Szymanowską, urodzoną w 1812 r. córką Marii Szymanowskiej. Ślub odbył się 2 lata po przybyciu poety do Paryża w 1832 r. W 1839 r. Mickiewicz wyjechał z żoną i dziećmi do Lozanny. Był to dla rodziny trudny okres, naznaczony kłopotami finansowymi.[12][3]

W 1839 r. Mickiewicz został profesorem literatury łacińskiej na uniwersytecie w Lozannie, ale rok później zrezygnował, by wykładać literatury słowiańskie w Collège de France w Paryżu. W 1844 r. odsunięto go od wykładów, bo głosił mistyczne nauki Andrzeja Towiańskiego. Został wtedy bibliotekarzem w Bibliotece Arsenału.[1]

29 marca 1848 r. Adam Mickiewicz wraz z kilkunastoma zwolennikami podpisał w Rzymie akt zawiązania Legionu Polskiego. Przedstawił też demokratyczny program polityczny dla wolnej Polski. Na początku 1848 r. poeta przyjechał do Rzymu, by przekonać nowego papieża do wsparcia sprawy wolności Polski. 10 kwietnia 1848 r. Legion Mickiewicza wyruszył z Rzymu do Mediolanu.[13][1]

Od marca do października 1849 r. Mickiewicz redagował w Paryżu radykalną gazetę „La Tribune des Peuples” („Trybuna Ludów”). We wrześniu 1855 r. książę Adam Czartoryski wysłał go do Turcji, by godził zwaśnione grupy Polaków przed wojną krymską. Do Stambułu poeta dopłynął razem z synem księcia, Władysławem Czartoryskim.[2][14]

Pierwsze wydanie „Pana Tadeusza” z 1834 r. nosi tytuł „Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historja szlachecka z r. 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”. Książkę wydrukowano w Paryżu w drukarni A. Pinarda. Zdigitalizowany 1. tom tego wydania udostępnia Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.[15][8]

Pierwodruk „Pana Tadeusza” ukazał się 28 czerwca 1834 r. nakładem paryskiej oficyny Aleksandra Jełowickiego. Według kolekcjonerki cytowanej w audycji Narodowego Centrum Kultury egzemplarze trafiły do paryskich księgarń w sierpniu 1834 r. Na wystawie online z 2021 r. pokazano 12 najstarszych edycji poematu, nawiązując w ten sposób do 12 ksiąg utworu.[16][17]

Po śmierci poety rękopis „Pana Tadeusza” trafił do jego syna Władysława, który w latach 70. XIX w. sprzedał go rodzinie Tarnowskich. W 1939 r. Tarnowscy złożyli go w depozycie Ossolineum. W 1999 r., dzięki gminie Wrocław, zapłacono za rękopis 200 tys. dolarów, a pozostałe 2/3 jego wartości Tarnowscy przekazali Ossolineum w darze.[18]

Od 2016 r. rękopis „Pana Tadeusza” można oglądać w Muzeum „Pana Tadeusza” w Kamienicy Pod Złotym Słońcem we Wrocławiu. W czasie II wojny światowej przechowywano go w Ossolineum we Lwowie, skąd Niemcy próbowali go wywieźć. Transport utknął w Zagrodnie na Dolnym Śląsku, gdzie Polacy odnaleźli rękopis i zwrócili go Ossolineum.[18]

Premiera „Dziadów” Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się 25 listopada 1967 r., w wigilię rocznicy śmierci poety. Pierwotnie planowano ją na 7 listopada 1967 r. Po 4 pierwszych przedstawieniach Dejmek usłyszał, że spektakl może być grany tylko raz w tygodniu.[19]

Ostatnie przedstawienie „Dziadów” Mickiewicza w inscenizacji Dejmka odbyło się 30 stycznia 1968 r. i zgromadziło tłumy. Od 1 lutego spektakl zawieszono. W ciągu 2 tygodni w Warszawie zebrano ponad 3 tys. podpisów w proteście, a we Wrocławiu ponad tysiąc. Wiec 8 marca 1968 r. na Uniwersytecie Warszawskim stał się początkiem tzw. wydarzeń marcowych.[19]

W 2023 r. wydawnictwo Brill Schöningh w Paderborn wydało polsko-angielski wybór 27 wierszy Adama Mickiewicza pt. „Metaphysical Poems”. Książkę prezentuje Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie, a zredagowali ją Jerzy Fiećko i Mateusz Stróżyński. Wybrane utwory dotyczą tematów religijnych, mistycznych, filozoficznych i egzystencjalnych.[20]

Adam Mickiewicz zmarł 26 listopada 1855 r. w Konstantynopolu, dzisiejszym Stambule, podczas misji w Turcji, gdzie miał godzić Polaków szykujących się do walki po stronie sojuszników w wojnie krymskiej. Britannica pisze, że nie przeżył tej podróży. Miał 56 lat.[1]

Zintegrowana Platforma Edukacyjna podaje, że Adam Mickiewicz zmarł w 1855 r. najprawdopodobniej na cholerę. Muzeum Historii Polski zwraca jednak uwagę, że jesienią 1855 r. w Konstantynopolu cholery nie było. Poeta przebywał w Imperium Osmańskim zaledwie 2 miesiące, a chorować zaczął już w obozie wojskowym. Okoliczności jego śmierci do dziś nie zostały jednoznacznie ustalone.[4][14][21]

30 grudnia 1855 r., miesiąc po śmierci, ciało Adama Mickiewicza wyruszyło z Konstantynopola na pokładzie francuskiego parowca Eufrat. Przeniesienie zwłok na statek miało uroczysty charakter. Pogrzeb poety w Paryżu odbył się w poniedziałek 21 stycznia 1856 r.[14][21]

Starania o przeniesienie ciała Adama Mickiewicza z Francji na Wawel podjęto w 1883 r. Ekshumację przeprowadzono 27 i 28 czerwca w Montmorency, tuż przed drugim pogrzebem 4 lipca 1890 r. Jednym ze świadków ekshumacji był m.in. poeta Adam Asnyk. Drugi pogrzeb Mickiewicza odbył się w Krakowie, na Wawelu.[14][22]

W 1890 r. sprowadzono z Paryża szczątki Adama Mickiewicza i z tej okazji urządzono w katedrze na Wawelu Kryptę Wieszczów Narodowych. W 1927 r. obok Mickiewicza pochowano Juliusza Słowackiego. W 1993 r. przy wejściu do krypty stanął pomnik Cypriana Kamila Norwida, a w 2001 r. złożono tam urnę z ziemią z jego paryskiego grobu.[23]

Muzeum Adama Mickiewicza w Śmiełowie zainaugurowało działalność 27 lipca 1975 r., po kilkuletnim remoncie prowadzonym przez Muzeum Narodowe w Poznaniu. PAP nazywa je jedynym w kraju muzeum wieszcza. Mieści się w klasycystycznym pałacu z końca XVIII w. projektu Stanisława Zawadzkiego, otoczonym ogrodem krajobrazowym o powierzchni blisko 14 ha.[10][24]

Muzeum Literatury w Warszawie otwarto w 1950 r. dzięki staraniom Aleksandra Semkowicza, a pierwszą wystawę urządzono w 1953 r. Początkowo nosiło imię Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Od 1960 r. przygotowuje też wystawy o innych pisarzach, a obecną nazwę nosi od 1971 r. W 1992 r. pomogło otworzyć Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku na Białorusi.[25]

Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie ma stałą wystawę „Adam Mickiewicz 1798–1855”. W dziale rękopisów przechowuje rękopis „Grażyny”, karty „Pana Tadeusza”, wiersze i listy poety. Biblioteka muzeum gromadzi dzieła Mickiewicza oraz zbiory związane z Biblioteką Polską i Muzeum Adama Mickiewicza w Paryżu.[25]

Muzeum Adama Mickiewicza w Stambule urządzono w listopadzie 1955 r., w 100. rocznicę śmierci poety. Dom, w którym zmarł, uległ zniszczeniu w wielkim pożarze Pery w 1870 r., a później go odbudowano. W dawnej piwnicy, gdzie przez miesiąc spoczywało ciało wieszcza, utworzono pamiątkową kryptę. Jedna z wystaw opisuje pobyt poety w obozie wojskowym w Burgas w październiku 1855 r.[21][22]

W 1903 r. w siedzibie Biblioteki Polskiej w Paryżu powstało Muzeum Adama Mickiewicza. Założono je z inicjatywy najstarszego syna poety, Władysława, który udostępnił wszystkie pamiątki po ojcu. Władysław Mickiewicz kierował paryską biblioteką w latach 1899–1926. Sama Biblioteka Polska powstała w 1838 r. z inicjatywy czołowych przedstawicieli Wielkiej Emigracji.[26]

Pomnik Adama Mickiewicza na Rynku Głównym w Krakowie odsłonięto 26 czerwca 1898 r., w setną rocznicę urodzin wieszcza, w obecności jego córki i syna. Na konkurs zgłoszono 27 prac, które w kwietniu 1882 r. pokazano w Sukiennicach. W kolejnym konkursie, rozstrzygniętym 16 stycznia 1888 r., Teodor Rygier otrzymał II nagrodę, a do realizacji wybrano jego inny, tylko wyróżniony projekt.[27]

17 sierpnia 1940 r. Niemcy zniszczyli pomnik Adama Mickiewicza, stojący na krakowskim Rynku od 1898 r. Usuwanie monumentu trwało 5 dni. Rekonstrukcję odsłonięto 26 listopada 1955 r., w 100. rocznicę śmierci poety. Na wielostopniowym cokole stoją 4 postacie alegoryczne, m.in. symbolizująca Ojczyznę.[28][27]

Pomnik Adama Mickiewicza przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odsłonięto 24 grudnia 1898 r. o godz. 10 w obecności ok. 12 tys. osób. Milczącej ceremonii towarzyszyła „Modlitwa” i inne utwory z opery „Halka” Moniuszki, grane przez orkiestrę. Pomnik stał na miejscu już od września 1898 r. i przez 3 miesiące czekał na rocznicę urodzin wieszcza.[29]

Figura Adama Mickiewicza na warszawskim pomniku ma 420 cm wysokości, a cały pomnik z granitowym postumentem mierzy ok. 10 m. Wykonawcą monumentu był Cyprian Godebski, a na jego budowę w ciągu zaledwie 2 miesięcy zebrano niemal 236 tys. rubli. Po upadku Powstania Warszawskiego niemieckie oddziały burzące pocięły pomnik na fragmenty. Zrekonstruowany monument odsłonięto 28 stycznia 1950 r. w ramach Roku Mickiewiczowskiego.[29]

Instytut Adama Mickiewicza powstał w 2000 r. z inicjatywy ministra kultury i dziedzictwa narodowego oraz ministra spraw zagranicznych. To narodowa instytucja kultury, której celem jest inicjowanie międzynarodowej wymiany kulturalnej. Imię poety nosi też Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który otrzymał je w 1955 r., za kadencji rektora Jerzego Suszki.[30][31]