Ciekawostki o Wisławie Szymborskiej: 36 sprawdzonych faktów

Wisława Szymborska urodziła się 2 lipca 1923 r. w Bninie, dziś części Kórnika, niedaleko Poznania. Była młodszą z 2 córek w rodzinie, a jej ojciec był zarządcą majątku hrabiowskiego. Uchwała Senatu z 2022 r. jako miejsce urodzenia podaje Prowent, obecnie część Kórnika. Już jako dziecko Szymborska pisała opowiadania i piosenki.[1][2][3]

W 1929 r. rodzina Wisławy Szymborskiej zamieszkała na stałe w Krakowie, w kamienicy przy ul. Radziwiłłowskiej 29. Kamienicę kupił ojciec poetki, Wincenty Szymborski. Ten rok przeprowadzki podają kalendarium Fundacji Wisławy Szymborskiej i Urząd Miasta Krakowa. Krótka biografia na stronie Fundacji oraz biografia noblowska podają natomiast, że Szymborska mieszkała w Krakowie od 1931 r.[4][5][6]

W 1935 r. Wisława Szymborska została przyjęta do Gimnazjum Sióstr Urszulanek przy ul. Starowiślnej w Krakowie. Rok później, w 1936 r., zmarł jej ojciec Wincenty Szymborski, który miał 66 lat. W czasie II wojny światowej przyszła poetka zdała maturę na tajnych kompletach.[4][7]

W latach 1945–1948 Szymborska studiowała polonistykę, a potem socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale żadnego z tych kierunków nie ukończyła. W latach 1947–1948 pracowała w redakcji dwutygodnika „Świetlica Krakowska” i projektowała ilustracje do książek. W 1948 r. wyszła za mąż za poetę Adama Włodka i zamieszkali w Domu Literatów przy ul. Krupniczej 22. W 1954 r. małżonkowie się rozwiedli, ale pozostali przyjaciółmi.[1][8]

W latach 1953–1981 Szymborska współpracowała z krakowskim tygodnikiem „Życie Literackie”, a od 1953 r. kierowała w nim działem poezji. Pisała tam także felietony. Zbiór jej „Lektur nadobowiązkowych” do 1996 r. wydano w formie książki 4 razy. Szymborska tłumaczyła też dawną poezję francuską.[9][4][10]

W 1967 r. „Życie Literackie” opublikowało pierwszy tekst Szymborskiej z cyklu „Lektury nadobowiązkowe”, który z przerwami pisała do 2002 r. Każdy tekst miał 1 akapit, mniej więcej na stronę maszynopisu, i omawiał książkę spoza głównego nurtu, zwykle pomijaną przez recenzentów. Wcześniej, od 1960 r., poetka z Włodzimierzem Maciągiem odpowiadała w rubryce „Poczta literacka” na listy i rękopisy młodych autorów.[8]

W latach 1950–1966 Wisława Szymborska była członkinią PZPR. W 1966 r. odesłała legitymację partyjną na znak solidarności z Leszkiem Kołakowskim, którego wyrzucono z partii. W konsekwencji straciła stanowisko kierowniczki działu poezji w „Życiu Literackim”, choć z pismem nadal współpracowała.[7][8]

Od 1969 r. Wisława Szymborska pojawia się w albumach ze zdjęciami prowadzonych przez pisarza Kornela Filipowicza. Ich związek trwał do śmierci Filipowicza 28 lutego 1990 r. Od 1981 r. poetka publikowała w krakowskim miesięczniku „Pismo”, w którym Filipowicz był zastępcą redaktora naczelnego.[4][11]

W 1969 r. Wisława Szymborska po raz pierwszy od wyjazdu w 1924 r. odwiedziła rodzinny Kórnik. Między tymi wizytami minęło 45 lat. Szymborska urodziła się tam w 1923 r. jako córka Anny Marii z domu Rottermund i Wincentego Szymborskiego. Rodzina Szymborskich już od 1929 r. mieszkała na stałe w Krakowie, w kamienicy kupionej przez ojca poetki.[8]

W 1975 r. Wisława Szymborska podpisała List 59, czyli list otwarty do Sejmu przeciw zmianom w Konstytucji PRL, m.in. zapisowi o sojuszu ze Związkiem Radzieckim. W 1976 r. w ramach represji Służba Bezpieczeństwa poleciła Biuru Paszportowemu blokować wszystkie jej wyjazdy do krajów kapitalistycznych. Zakaz obejmował zarówno podróże prywatne, jak i służbowe.[8]

W latach 80. XX w. Szymborska pisała do prasy podziemnej pod pseudonimem Stańczykówna, a także do pisma wydawanego w Paryżu. Według Britanniki w okresie pracy w „Życiu Literackim” zyskała uznanie nie tylko jako poetka, ale też jako recenzentka książek i tłumaczka poezji francuskiej.[12]

4 grudnia 1983 r. Wisława Szymborska zainaugurowała 1. numer „NaGłosu”, mówionego pisma, odczytując swój wiersz „Głos w sprawie pornografii”. W tym samym roku zaczęła publikować w „Tygodniku Powszechnym”. Z „Życiem Literackim” przestała współpracować po ogłoszeniu stanu wojennego w grudniu 1981 r.[8]

Miejski serwis Krakowa wymienia 5 krakowskich adresów Wisławy Szymborskiej: ul. Radziwiłłowską 29, Dom Literatów przy Krupniczej 22 oraz mieszkania przy Królewskiej 82, Chocimskiej 19 i Piastowskiej 46. W 1982 r. poetka przeniosła się do jednopokojowego mieszkania w bloku przy ul. Chocimskiej, na 4. piętrze bez windy. Od 2020 r. mieszkanie przy ul. Piastowskiej, do którego przeprowadziła się w 1997 r., po Nagrodzie Nobla, służy pisarzom, poetom i tłumaczom podczas rezydencji literackich.[5][4][13]

Wisława Szymborska zmarła 1 lutego 2012 r. we śnie, w swoim mieszkaniu w Krakowie. Została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim przy ul. Rakowickiej 26. Kraków był jej miastem przez ponad 80 lat, a od 1998 r. poetka była honorową obywatelką Krakowa.[11][7][5]

Szymborska zadebiutowała w marcu 1945 r. wierszem „Szukam słowa” w „Walce”, dodatku do krakowskiego „Dziennika Polskiego”. Redakcja skróciła wiersz o połowę, bo uznała go za zbyt rozwlekły. Pierwszy tom, „Dlatego żyjemy”, poetka wydała w 1952 r., a drugi, „Pytania zadawane sobie”, w 1954 r. Oba były próbą dostosowania się do socrealizmu i później Szymborska się od nich odcięła.[9][2][8]

Pierwszy tom poezji Wisławy Szymborskiej, „Wiersze”, wstrzymała w 1949 r. cenzura. Zbiór „Czarna piosenka”, który według uchwały Senatu miał być debiutem poetki, ukazał się dopiero w 2014 r. Zawiera on wiersze z lat 1944–1948, odnalezione w archiwum poetki.[7][3][13]

Trzeci tom Szymborskiej, „Wołanie do Yeti” z 1957 r., wyraźnie zmienił jej poezję na bardziej osobistą i wyrażał niezadowolenie z komunizmu, zwłaszcza stalinizmu. Jesienią tego samego roku poetka po raz pierwszy w życiu wyjechała na Zachód, na stypendium do Paryża. Kolejne tomy, m.in. „Sól” (1962) i „Wszelki wypadek” (1972), wyróżniają się według Britanniki precyzyjnym językiem i ironicznym dystansem.[2][8]

Pierwszy tom Wisławy Szymborskiej, „Dlatego żyjemy”, wydał w 1952 r. Czytelnik w nakładzie 1140 egzemplarzy. Tom „Sól” z 1962 r. ukazał się w PIW w 1750 egzemplarzach, a „Wielka liczba” z 1976 r. w Czytelniku w 10 280 egzemplarzach. W 1976 r. wyszedł też bibliofilski wybór „Tarsjusz i inne wiersze” w 860 numerowanych egzemplarzach.[8]

Według biografii przygotowanej na Nagrodę Nobla Szymborska wydała do 1996 r. 16 zbiorów poezji. Wśród nich są m.in. „Sto pociech” (1967), „Wielka liczba” (1976), „Ludzie na moście” (1986), „Koniec i początek” (1993) i „Widok z ziarnkiem piasku. 102 wiersze” (1996). Szwedzka Akademia podkreślała, że jej zbiory były nieliczne i cienkie, ale mocne.[9][14]

Do 1996 r. wiersze Szymborskiej ukazały się w formie książkowej w co najmniej 12 językach, m.in. angielskim, niemieckim, szwedzkim, włoskim, hebrajskim i węgierskim. Według uchwały Senatu z 2022 r. jej poezję przełożono na ponad 40 języków. Szwedzka Akademia zauważyła, że różnorodność stylu sprawia, iż jej poezja jest bardzo trudna do przełożenia.[9][14][3]

W 1981 r. Princeton University Press wydało pierwszy wybór wierszy Wisławy Szymborskiej po angielsku: „Sounds, Feelings, Thoughts: Seventy Poems”. Książka zawierała 70 wierszy. Ukazała się 15 lat przed Nagrodą Nobla, w roku, w którym w Polsce ogłoszono stan wojenny.[8]

Tom „Chwila”, wydany przez Znak w sierpniu 2002 r., był pierwszym zbiorem wierszy Wisławy Szymborskiej po Nagrodzie Nobla. W 2003 r. książkę nominowano do Nagrody Literackiej Nike i znalazła się w finałowej siódemce. W 2009 r. Znak wydał tom „Tutaj”, a Opera Krakowska zorganizowała wieczór promocyjny z udziałem trębacza Tomasza Stańki.[8]

W 2003 r. Wydawnictwo a5 wydało „Rymowanki dla dużych dzieci”, zbiór żartobliwych wierszy Wisławy Szymborskiej. Część z nich ma klasyczne formy, jak limeryk czy epitafium. Inne to formy wymyślone przez samą poetkę, np. moskalik, lepiej, odwódka, altruitka i podsłuchaniec. Szymborska prywatnie uwielbiała takie literackie zabawy.[4][11]

W kwietniu 2012 r., 2 miesiące po śmierci Wisławy Szymborskiej, Wydawnictwo a5 wydało jej ostatni, niedokończony tom „Wystarczy”. Według uchwały Senatu z 2022 r. za życia poetki ukazało się 12 tomów jej poezji. Kalendarium Fundacji i Urząd Miasta Krakowa podają liczbę 13 tomików.[4][3][5]

W 2014 r. krakowskie Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK pokazało 270 kolaży Wisławy Szymborskiej, nazywanych przez nią wyklejankami. Powstawały na przełomie lat 60. i 70., a poetka dawała je przyjaciołom i znajomym. Za życia nie chciała ich publikować, a Michał Rusinek mówił, że traktowano je jako element prywatnej korespondencji.[15][16]

3 października 1996 r. Szwedzka Akademia ogłosiła, że Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury otrzymuje 73-letnia Wisława Szymborska z Krakowa. Uzasadnienie brzmiało: za poezję, która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ujawnić się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości. Nagroda przypadła jej w całości.[14][10]

7 grudnia 1996 r. Szymborska wygłosiła wykład noblowski zatytułowany „Poeta i świat”. Na początku zażartowała, że pierwsze zdanie każdego przemówienia jest najtrudniejsze, a jedno ma już za sobą. Zapowiedziała, że jej wykład będzie raczej krótki, bo o poezji mówiła dotąd mało i zawsze podejrzewała, że nie wychodzi jej to najlepiej. Mówiła m.in. o tym, że współcześni poeci niechętnie przyznają się publicznie do swojego zawodu.[17]

10 grudnia 1996 r. Wisława Szymborska wygłosiła mowę na bankiecie noblowskim po francusku. Zaczęła od uwagi, że nikt nie ma wprawy w odbieraniu Nagrody Nobla ani w dziękowaniu za nią. Mowę podczas ceremonii wręczenia nagród, poświęconą jej poezji, wygłosiła pisarka Birgitta Trotzig, członkini Akademii Szwedzkiej.[18][19]

W 1974 r. Wisława Szymborska otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. W 1990 r. jury Nagrody Fundacji im. Kościelskich przyznało jej Nagrodę im. Zygmunta Kallenbacha za tom „Ludzie na moście”, okrzyknięty najważniejszą książką dekady. Nagroda nosiła imię zmarłego prezesa Fundacji Kościelskich.[4][11]

W latach 1991–1996, oprócz Nagrody Nobla, Szymborska otrzymała co najmniej 4 ważne wyróżnienia. W 1991 r. dostała Nagrodę Goethego, a w 1995 r. Nagrodę Herdera. W 1995 r. otrzymała też doktorat honorowy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a w 1996 r. nagrodę polskiego PEN Clubu.[9][8]

Od 1995 r. Wisława Szymborska była członkinią Polskiej Akademii Umiejętności. W 2001 r. została członkiem honorowym American Academy of Arts and Letters, amerykańskiej akademii sztuki i literatury. Już w 1988 r. współzakładała Stowarzyszenie Pisarzy Polskich i została członkinią PEN Clubu.[7][5]

17 stycznia 2011 r. prezydent Bronisław Komorowski wręczył Wisławie Szymborskiej Order Orła Białego, najwyższe polskie odznaczenie państwowe. Uroczystość odbyła się w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie prezydent odznaczył też innych twórców kultury. Order Orła Białego był najwyższym z wręczonych wtedy odznaczeń.[20][8]

W 2026 r. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej wręczono po raz 14., a laureatką została Marlena Niemiec za tom „Skroń”, wybrany spośród 290 zgłoszonych polskich książek. Konkurs powstał na mocy testamentu noblistki i prowadzi go Fundacja Wisławy Szymborskiej. Od 2016 r. nagroda wynosi 100 000 zł za tom polskiego autora i 100 000 zł za tom autora zagranicznego.[21][13]

1 lutego 2013 r., w 1. rocznicę śmierci Wisławy Szymborskiej, w Kamienicy Szołayskich, oddziale Muzeum Narodowego w Krakowie, otwarto wystawę „Szuflada Szymborskiej”. Pokazano na niej m.in. sofę, komodę, obrazy i bibeloty z mieszkania poetki oraz kolekcjonowane przez nią pocztówki. Tylko w 2013 r. wystawę obejrzało ponad 48 tys. zwiedzających, a działała do 2020 r.[22][15][13]

W 2021 r. poezja, listy i inne teksty Wisławy Szymborskiej trafiły do Arctic World Archive na norweskim Svalbardzie. Archiwum mieści się 300 m w głąb nieczynnej kopalni węgla, a nośnik ma według producenta, firmy Piql, przetrwać co najmniej 1000 lat. Był to 2. depozyt laureata Nagrody Nobla w tym archiwum, po Oldze Tokarczuk, a zamówiła go Fundacja Wisławy Szymborskiej.[23][24]

16 listopada 2022 r. Senat RP ustanowił rok 2023 Rokiem Wisławy Szymborskiej, w setną rocznicę urodzin poetki. W uchwale przypomniano m.in., że Fundacja Wisławy Szymborskiej od 2013 r. przyznaje nagrodę jej imienia. Z okazji jubileuszu w 2023 r. w galerii Villa Croce w Genui pokazano 85 oryginalnych wyklejanek poetki.[3][16]