Ciekawostki o Henryku Sienkiewiczu: 40 sprawdzonych faktów

Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 r. w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, podają Fundacja Nobla, Encyclopaedia Britannica i kalendarium w serwisie dzieje.pl. Według Britanniki rodzina pisarza miała niewielki majątek ziemski, ale straciła wszystko i przeniosła się do Warszawy. W Warszawie Sienkiewicz zdał maturę 14–15 kwietnia 1866 r.[1][2][3]

Henryk Sienkiewicz zdał 25 października 1866 r. egzaminy do Szkoły Głównej w Warszawie i zaczął naukę na wydziale prawnym, a potem na lekarskim. W lutym 1867 r. przeniósł się na wydział filologiczno-historyczny. W 1871 r. opuścił uczelnię bez zaliczenia egzaminów końcowych. Fundacja Nobla podaje, że studiował literaturę, historię i filologię, ale nie uzyskał dyplomu.[3][1]

Henryk Sienkiewicz zadebiutował jako dziennikarz 18 kwietnia 1868 r. w „Przeglądzie Tygodniowym”, a felietony w prasie warszawskiej podpisywał pseudonimem „Litwos”. W 1872 r. zaczął współpracę z dwutygodnikiem „Wieniec”, w którym zadebiutował powieścią „Na marne”. W tym samym roku ukazało się pierwsze wydanie książkowe cyklu „Humoreski z teki Worszyłły”.[3]

Henryk Sienkiewicz należał do 45 członków założycieli Kasy im. Mianowskiego, ustanowionej formalnie 12 lipca 1881 r., podaje dzisiejsza Fundacja Kasy im. Józefa Mianowskiego. Pisarz wszedł też do Komitetu Kasy, razem z m.in. Henrykiem Struvem i Filipem Sulimierskim. W gronie założycieli był również Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki.[4][5]

Henryk Sienkiewicz poznał Marię Szetkiewiczównę we wrześniu 1879 r. w Wenecji, a ślub wzięli 18 sierpnia 1881 r. w warszawskim kościele Zgromadzenia Panien Kanoniczek przy placu Teatralnym. Ich syn Henryk Józef urodził się 15 lipca 1882 r., a córka Jadwiga 13 grudnia 1883 r. Maria z Szetkiewiczów Sienkiewiczowa zmarła 19 października 1885 r.[3]

W 1888 r. Henryk Sienkiewicz dostał od nieznanego wielbiciela 15 tys. rubli z dedykacją „Michał Wołodyjowski Henrykowi Sienkiewiczowi”. Pisarz przeznaczył całą kwotę na fundusz imienia Marii Sienkiewiczowej dla artystów zagrożonych gruźlicą. Powieść „Pan Wołodyjowski” ukazywała się wtedy w odcinkach w „Słowie”, w latach 1887–1888.[3]

Henryk Sienkiewicz wiosną 1888 r. oświadczył się młodszej o 18 lat kuzynce Marii Babskiej, ale później się wycofał. Pobrali się dopiero 5 maja 1904 r., w 58. urodziny pisarza. Wcześniej, w 1896 r., unieważniono inne małżeństwo Sienkiewicza, odnotowane w kalendarium jego życia w serwisie dzieje.pl.[3]

Henryk Sienkiewicz wyjechał do Stanów Zjednoczonych 19 lutego 1876 r. i mieszkał tam przez 2 lata, podają Łazienki Królewskie. Encyclopaedia Britannica datuje jego podróż po USA na lata 1876–1878. Po powrocie z Ameryki pisarz spędził rok w Paryżu, a do Warszawy wrócił w 1879 r. z czteroletniej podróży po świecie.[6][2][3]

Henryk Sienkiewicz od czerwca 1876 r. do jesieni 1877 r. przebywał w Anaheim w Kalifornii. Do Kalifornii przyjechał z grupą artystów związanych z aktorką Heleną Modrzejewską, którzy chcieli założyć w nowym kraju utopijną wspólnotę. Sienkiewicz wrócił jednak do Polski, a Modrzejewska z mężem kupiła w 1878 r. 20 akrów ziemi koło Anaheim.[3][7]

Henryk Sienkiewicz opublikował 8 września 1877 r. w kalifornijskim dzienniku „Daily Evening Post” artykuł „Poland and Russia”. W latach 1876–1878 powstawał jego cykl felietonów „Listy z podróży”. W tym samym czasie pisarz stworzył nowele „Hania” (1876) oraz „Szkice węglem” i „Selim Mirza” (1877).[3]

Powieść Henryka Sienkiewicza „Ogniem i mieczem” zaczęła się ukazywać w „Słowie” w 1883 r., podaje Encyclopaedia Britannica. Według artykułu Agnieszki Paji pisarz publikował ją niemal jednocześnie w warszawskim „Słowie” i w krakowskim „Czasie”. Sienkiewicz był wtedy redaktorem naczelnym „Słowa”, którym kierował w latach 1882–1887.[2][8][3]

Henryk Sienkiewicz drukował Trylogię w odcinkach równolegle w prasie krakowskiej, warszawskiej i poznańskiej w latach 1884–1888. Najstarszy egzemplarz „Trylogii” w zbiorach Biblioteki Śląskiej pochodzi z 1886 r. Biblioteka pokazała go w 2014 r. na wystawie razem z ok. 50 pocztówkami z przełomu XIX i XX w., przedstawiającymi bohaterów powieści.[9]

Henryk Sienkiewicz napisał „Potop” w 1886 r., a powieść drukowano w odcinkach. „Pan Wołodyjowski” ukazywał się w odcinkach w „Słowie” w latach 1887–1888, co potwierdza też Encyclopaedia Britannica. W 1887 r., po powrocie z podróży, Sienkiewicz objął w „Słowie” prowadzenie działu literacko-artystycznego.[3][2]

Henryk Sienkiewicz napisał nowelę „Janko Muzykant” w 1879 r., razem z utworami „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela”, „Jamioł” i „Przez stepy”. W 1882 r. powstały nowele „Bartek Zwycięzca” i „Latarnik” oraz dramat „Na jedną kartę”. W 1884 r., równolegle z „Ogniem i mieczem”, pisarz stworzył nowelę „Sabałowa bajka”.[3]

Henryk Sienkiewicz drukował „Krzyżaków” w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w latach 1897–1900. Wcześniej, w 1895 r., powstała jego powieść współczesna „Rodzina Połanieckich”. W tym samym roku pisarz opublikował artykuł o Bismarcku w berlińskim czasopiśmie „Gegenwart”, a w 1896 r. napisał „Quo vadis” i nowelę „Na jasnym brzegu”.[3]

Powieść Henryka Sienkiewicza „Quo vadis” ukazywała się w odcinkach w warszawskiej „Gazecie Polskiej” od 26 marca 1895 r. do 29 lutego 1896 r. Wydanie książkowe opublikowała w 1896 r. firma Gebethner i Wolff w Krakowie. Akcja powieści toczy się w Rzymie za cesarza Nerona, przypomina Fundacja Nobla.[10][1]

Powieść Henryka Sienkiewicza „Quo vadis” miała do 31 lipca 2016 r. 2002 wydania w 59 językach, w tym po łacinie i w esperanto, wynika z ustaleń Biblioteki Narodowej przytoczonych przez Culture.pl. W polskim oryginale ukazały się 192 edycje, często w nakładach 100, 150 i 200 tys. egzemplarzy. Co roku wychodzi ok. 20 polskich i zagranicznych wydań powieści.[10]

Najwięcej wznowień „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza ukazało się w 1900 r.: 52 reedycje. Pierwsze przekłady, na angielski i rosyjski, wyszły już w 1896 r., w roku polskiej premiery, a rok później powieść wydano w oryginale i tłumaczeniach 20 razy. Do końca XIX w. ukazało się 30 wydań angielskich: 17 w USA, 12 w Wielkiej Brytanii i 1 w Kanadzie.[10]

W 1916 r., gdy zmarł Henryk Sienkiewicz, nakład „Quo vadis” w samych Stanach Zjednoczonych przekroczył 1,5 mln egzemplarzy. Już w 1896 r. powieść miała 2 przekłady na angielski, wydane w Bostonie i w Londynie. Do 2016 r. odnotowano 134 wydania „Quo vadis” w języku angielskim.[10]

Niemieckie przekłady „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza miały do 2016 r. 294 wydania, w tym 18 w latach 1898–1900. Niewiele mniej wydań ukazało się po włosku (289) i po hiszpańsku (235). Po rosyjsku powieść wydano równo 100 razy, po francusku 96 razy, a po portugalsku 84 razy.[10]

Pierwszy przekład „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza na japoński ukazał się w 1907 r., a do 2016 r. powieść miała po japońsku 42 wydania. Na koreański przełożono ją w 1921 r., na chiński w 1922 r., na perski w 1930 r., a na turecki w 1952 r. Tylko po 1 wydaniu mają m.in. przekłady grenlandzki z 1961 r. i farerski z 1983 r.[10]

Pierwsze wydanie „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza w esperanto ukazało się w 1934 r. w Amsterdamie, a w Polsce w 1957 r. w Warszawie. Pierwsze wydanie słowackie wyszło w 1903 r. poza krajem, w Scranton w Pensylwanii. W Rumunii za rządów Ceaușescu powieści nie drukowano od 1968 do 1989 r.[10]

Henryk Sienkiewicz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 1905 r. „because of his outstanding merits as an epic writer”, czyli za wybitne zasługi jako pisarz epicki. Fundacja Nobla podaje, że nagroda przypadła mu w całości (udział 1/1). Culture.pl przypomina, że wbrew powszechnemu przekonaniu Sienkiewicz nie dostał Nobla konkretnie za „Quo vadis”.[11][10]

Henryk Sienkiewicz był nominowany do Nagrody Nobla 7 razy w latach 1901–1905, wynika z archiwum nominacji Fundacji Nobla. W 1901 r. zgłosiło go aż 3 nominujących: Stanisław Tarnowski, Hans Hildebrand i Harald Hjärne. Hildebrand nominował go także w 1902, 1903 i 1905 r., a Hjärne w 1904 r.[12]

Henryk Sienkiewicz wygłosił przemówienie na bankiecie noblowskim 10 grudnia 1905 r. w Grand Hôtel w Sztokholmie. Mówił, że w rywalizacji o Nagrodę Nobla narody reprezentują ich poeci i pisarze. Dodał, że mówiono o Polsce, iż jest martwa, wyczerpana i zniewolona, a ta nagroda jest dowodem jej życia i triumfu.[13]

Henryk Sienkiewicz otrzymał w 1900 r. tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1904 r. rząd francuski przyznał mu Order Legii Honorowej. Oba wyróżnienia pisarz dostał przed Nagrodą Nobla z 1905 r., a doktorat UJ przypadł na rok jubileuszu 25-lecia jego pracy twórczej.[5][3]

W 1900 r., z okazji 25-lecia pracy twórczej, Henryk Sienkiewicz dostał od rodaków w darze majątek Oblęgorek. Pieniądze pochodziły ze składek społeczeństwa, a zbiórka szybko przyniosła 70 tys. rubli. Jeszcze w grudniu 1899 r. nie było oczywiste, jaki dar otrzyma pisarz od wdzięcznego społeczeństwa.[14][15][3]

Henryk Sienkiewicz zobaczył podarowany mu Oblęgorek po raz pierwszy 9 czerwca 1901 r. Według relacji „Gazety Kieleckiej” 50 wiejskich parobczaków na koniach otoczyło jego pojazd i doprowadziło pisarza do dworu. W 1902 r. Sienkiewicz mógł już zamieszkać w Oblęgorku, który w latach 1902–1914 był jego letnią rezydencją.[14][15]

Pałacyk Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku, zbudowany w latach 1900–1902, zaprojektował architekt Hugo Kudera. Park wokół budynku założył znany ogrodnik Franciszek Szanior. Culture.pl opisuje siedzibę pisarza jako niewielki pałacyk w stylu eklektycznym, podarowany mu przez naród polski.[15][16]

Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku otwarto w pałacyku pisarza w 1958 r. dzięki jego dzieciom: synowi Henrykowi Józefowi i córce Jadwidze Korniłowiczowej. Było to pierwsze w Polsce muzeum poświęcone życiu i twórczości Sienkiewicza. Od 1976 r. jest oddziałem Muzeum Narodowego w Kielcach, a w 2018 r. pałacyk uznano za Pomnik Historii.[15][16]

Henryk Sienkiewicz po wybuchu I wojny światowej, 1 sierpnia 1914 r., wyjechał z rodziną do Szwajcarii. W 1915 r. zorganizował w Vevey, przy współudziale m.in. Ignacego Jana Paderewskiego, Komitet Centralny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Wyjazd pisarza do Szwajcarii po wybuchu wojny potwierdzają Encyclopaedia Britannica i Łazienki Królewskie.[5][2][6]

Henryk Sienkiewicz zmarł 15 listopada 1916 r. w Vevey w Szwajcarii, w wieku 70 lat, podają Fundacja Nobla i Encyclopaedia Britannica. Jego pogrzeb stał się manifestacją patriotyczną. Ostatnim utworem pisarza były „Wspomnienia”, opublikowane już po jego śmierci.[1][2][3]

Prochy Henryka Sienkiewicza sprowadzono do Warszawy 27 października 1924 r. i złożono w podziemiach archikatedry św. Jana. Pisarz miał więc 2 pogrzeby: w Vevey w 1916 r. i w Warszawie w 1924 r. Oba upamiętnia ekspozycja na piętrze pałacyku w Oblęgorku, prowadzonego przez Muzeum Narodowe w Kielcach.[3][6][15]

Sejm ustanowił rok 2016 Rokiem Henryka Sienkiewicza uchwałą z 22 grudnia 2015 r., w 170. rocznicę urodzin i 100. rocznicę śmierci pisarza. Kilka dni wcześniej, 18 grudnia 2015 r., podobną uchwałę podjął Senat. Senatorowie napisali w niej o Sienkiewiczu: „W czasach zniewolenia pisał dla pokrzepienia serc”.[17][18][19]

W 2014 r. lekturą Narodowego Czytania była Trylogia Henryka Sienkiewicza, a w 2016 r. jego „Quo vadis”. Powieść wygrała plebiscyt, w którym oddano kilkanaście tysięcy głosów, z m.in. „Chłopami” Reymonta, „Weselem” Wyspiańskiego i „Popiołami” Żeromskiego. Narodowe Czytanie „Quo vadis” zaplanowano na 3 września 2016 r.[20]

Henryk Sienkiewicz widniał na banknocie o nominale 500 000 zł z datą 20 kwietnia 1990 r. Wzór banknotu z popiersiem pisarza ustalił prezes NBP zarządzeniem z 18 lipca 1990 r., a do obiegu wprowadzono go 1 sierpnia 1990 r. Banknot wycofano zarządzeniem z 23 marca 1994 r., a prawnym środkiem płatniczym przestał być z upływem 15 października 1994 r.[21][22][23]

Ekranizacja „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza z 1951 r. była nominowana do Oscara w 7 kategoriach, w tym za najlepszy film. Nominacje za drugoplanowe role męskie dostali Leo Genn i Peter Ustinov, a za muzykę Miklós Rózsa. Na gali 20 marca 1952 r. film nie zdobył żadnej statuetki.[24]

Film „Potop” Jerzego Hoffmana według powieści Henryka Sienkiewicza był w 1975 r. nominowany do Oscara. Premiera odbyła się 2 września 1974 r., a film trwa 316 minut. Według Culture.pl kosztował ok. 100 mln zł, zdjęcia trwały 535 dni, na planie pracowało ok. 400 aktorów, a Oscara zdobył ostatecznie „Amarcord” Felliniego.[25][26]

Film „Krzyżacy” z 1960 r. według powieści Henryka Sienkiewicza obejrzało według szacunków ok. 32 mln Polaków. Cinemateca Portuguesa nazywa go najchętniej oglądanym filmem w historii polskiego kina, a dzieje.pl najchętniej oglądanym polskim filmem wszechczasów. Władze zamówiły go w 1959 r. na 550. rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem, a scenariusz powstał w 2 tygodnie.[27][28]

Wszystkie 3 powieści Trylogii Henryka Sienkiewicza sfilmowano: „Pana Wołodyjowskiego” w 1969 r., „Potop” w 1974 r., a „Ogniem i mieczem” w 1999 r., podaje Encyclopaedia Britannica. Ekranizacje powstawały więc w kolejności odwrotnej niż powieści, napisane w latach 1884–1888. „Quo vadis” filmowano w 1909, 1913, 1951 i 2001 r.[2]