Ciekawostki o Mikołaju Koperniku: 40 sprawdzonych faktów

Według późniejszego horoskopu Mikołaj Kopernik urodził się 19 lutego 1473 r. w Toruniu nad Wisłą. Ojciec zmarł, gdy Mikołaj był dzieckiem, między 1483 a 1485 r., a opiekę nad nim przejął brat matki, Łukasz Watzenrode (1447–1512), późniejszy biskup warmiński. Biografia pióra jego ucznia Jerzego Joachima Retyka zaginęła.[1]

W latach 1491–ok. 1494 Kopernik studiował nauki wyzwolone, w tym astronomię i astrologię, na Uniwersytecie Krakowskim. Jak wielu ówczesnych studentów nie ukończył studiów i kontynuował naukę na Uniwersytecie Bolońskim w latach 1496–1500. Mieszkał tam w jednym domu z głównym astronomem uczelni Domenikiem Marią Novarą.[1]

W 1491 r. Mikołaj Kopernik zapisał się na Uniwersytet Krakowski razem z bratem Andrzejem i obaj zapłacili opłatę w kwesturze. Przy wpisie Andrzeja widnieje kwota 5 groszy, a przy wpisie Mikołaja kwoty brak. Historyk prof. Krzysztof Stopka uważa, że Mikołaj uiścił pełną opłatę, możliwe, że 6–7 groszy. Kartę z księgi wpisowej z jego podpisem przechowuje Collegium Maius.[2][3]

Podczas studiów w Krakowie Kopernik kupił 4 inkunabuły, które oprawił w 2 bloki. Były wśród nich pierwsze wydanie „Elementów” Euklidesa z 1482 r. i tablice astronomiczne Alfonsa X z 1490 r. W „Tabulae directionum” z 1490 r. zapisał własne notatki z matematyki i astronomii z przełomu 1495 r. Dziś tylko 11 tomów ma udokumentowaną proweniencję od Kopernika.[4]

W latach 1501–1503 Kopernik studiował medycynę w Padwie. W maju 1503 r. uzyskał doktorat z prawa kanonicznego, tak jak jego wuj, ale na Uniwersytecie w Ferrarze, na którym nigdy nie studiował. Po powrocie był sekretarzem i lekarzem wuja-biskupa w Lidzbarku Warmińskim.[1][5]

Znamy tylko 27 zapisanych obserwacji astronomicznych Kopernika, choć z pewnością wykonał ich więcej. Najstarsza pochodzi z 9 marca 1497 r. z Bolonii: Kopernik widział, jak Księżyc zakrył Aldebarana, najjaśniejszą gwiazdę w gwiazdozbiorze Byka. Opisał to w IV księdze „O obrotach”.[1]

W 1514 r. Kopernik został zaproszony do wyrażenia opinii o reformie kalendarza na V Soborze Laterańskim. Według Encyclopaedia Britannica świadczy to o tym, że już wtedy cieszył się poza Polską opinią astronoma dużej klasy. Wcześniej, w 1509 r., wydał w Krakowie łaciński przekład utworów bizantyjskiego pisarza Teofilakta Symokatty.[1]

Mikołaj Kopernik mieszkał i pracował we Fromborku w latach 1510–1543. Dziś działa tam Muzeum Mikołaja Kopernika, które przechowuje 2 egzemplarze „O obrotach” z 1566 i 1617 r., czyli drugie i trzecie wydanie dzieła. W podziemiach dzwonnicy zwanej wieżą Radziejowskiego mieści się planetarium, a w 2023 r. pokazywano w wieży eksperyment Foucaulta.[6][7]

W latach 1516–1521 Kopernik był administratorem dóbr kapituły warmińskiej w Olsztynie, a jego siedzibą był zamek. W 1521 r. tak dobrze przygotował miasto do obrony przed Krzyżakami, że ani miasto, ani zamek nie poniosły poważnych strat. Na krużganku zamku zachowała się tablica astronomiczna z 1517 r., którą wykonał własnoręcznie.[8]

Między 10 grudnia 1516 a 31 maja 1521 r. Kopernik odwiedził 43 wsie i zawarł 72 umowy osadnicze na opuszczonych gospodarstwach. Każdą transakcję wpisywał do specjalnego rejestru „Locationes mansorum desertorum”. Zarządzał wtedy komornictwem olsztyńskim (59 wsi) i pieniężnieńskim (60 wsi). W 1521 r. z powodu wojny zawarł już tylko 7 umów, i to z osadnikami spod Olsztyna.[9]

W latach 1517–1526 Kopernik napisał 3 wersje traktatu o reformie monety pruskiej. Pierwszą, „Meditata”, ukończył w Olsztynie 15 sierpnia 1517 r. Ostatnia, „Monete cudende ratio”, powstała najpewniej przed kwietniem 1526 r. Oryginały nie są znane; znamy je z odpisów i tłumaczeń.[10][11]

Kopernik studiował medycynę i zostawił notatki z recepturami. W egzemplarzu weneckich druków z lat 1498–1499, przechowywanym dziś w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali, zapisał przepis na tzw. pigułki cesarskie Arnolda z Villanovy. Receptura wymienia 19 składników i sposób przygotowania lekarstwa.[12][1]

Kopernik wpadł na główną ideę prawdopodobnie między 1508 a 1514 r. i opisał ją w rękopisie zwanym „Commentariolus”. Założył w nim, że Słońce stoi w miejscu, a Ziemia się porusza. Wtedy okresy obiegu planet układają się w porządek: Merkury 88 dni, Wenus 225 dni, Ziemia 1 rok, Mars 1,9 roku, Jowisz 12 lat i Saturn 30 lat.[1]

Jeden z rękopiśmiennych odpisów „Commentariolusa” trafił do Macieja z Miechowa, profesora Uniwersytetu Krakowskiego. Ten ukończył inwentarz swojej biblioteki 1 maja 1514 r. Historyk Edward Rosen, którego tekst publikuje Biblioteka UMK, podkreśla, że nieprawdą jest, jakoby Kopernik ukrywał swoją teorię przez cały czas od jej odkrycia.[13]

W przedmowie do „O obrotach sfer niebieskich” Kopernik napisał, że zwlekał z publikacją nie 9 lat, jak radził rzymski poeta Horacy, ale 36 lat, czyli 4 razy dłużej. Dzieło ukazało się drukiem dopiero w 1543 r., w roku śmierci autora. Według uchwały Sejmu z 2023 r. tekst był ukończony już w 1530 r.[1][5]

Pierwszy drukowany opis teorii heliocentrycznej, „Narratio prima” (1540), nie ukazał się pod nazwiskiem Kopernika, lecz 25-letniego Jerzego Joachima Retyka. Ten luterański uczony z Wittenbergi mieszkał u Kopernika we Fromborku przez ok. 2,5 roku, w latach 1539–1542.[1]

Rękopis „O obrotach” z lat 1515–1540 to według Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu najcenniejszy rękopis w Polsce. Ma 213 kart, czyli 426 stron. Przechowuje go Biblioteka Jagiellońska pod sygnaturą 10 000. W 1999 r. wpisano go na listę UNESCO Pamięć Świata.[14]

Dzieło „O obrotach sfer niebieskich” składa się z 6 ksiąg. Kopernik zadedykował je papieżowi Pawłowi III, panującemu w latach 1534–1549, prawdopodobnie z powodów politycznych. Teolog Andreas Osiander dodał do druku anonimową przedmowę, w której pisał, że te hipotezy nie muszą być prawdziwe ani nawet prawdopodobne.[15]

Krótko przed 21 marca 1543 r. norymberski drukarz Johannes Petreius wydał pierwszą edycję „O obrotach”. Według badacza Owena Gingericha nakład wynosił 400–500 egzemplarzy, a do dziś przetrwało 277. Drugie wydanie ukazało się w Bazylei w 1566 r. w nakładzie 500–600 egzemplarzy, z których Gingerich odnalazł ponad 330.[16]

Według przekazu przytoczonego w Stanford Encyclopedia of Philosophy 24 maja 1543 r. Kopernik trzymał na łożu śmierci egzemplarz ukończonego dzieła. Biblioteka UMK ocenia jednak, że książka prawdopodobnie dotarła do Fromborka już po jego śmierci. 8 grudnia 1542 r. biskup Tiedemann Giese pisał, że głęboko martwi się złym stanem zdrowia Kopernika.[15][17]

Dzieło „O obrotach sfer niebieskich” trafiło na Indeks ksiąg zakazanych w 1616 r., a wpis powtórzono w 1620 r. Stało się to po niepokoju Kościoła wywołanym pracami Keplera i Galileusza. Katolicy nie mogli odtąd czytać ani rozpowszechniać heliocentrycznych poglądów Kopernika. Usunięcie dzieła z Indeksu w 1758 r. otworzyło drogę do publikacji prac popierających heliocentryzm.[16]

W 1854 r. w Warszawie ukazało się łacińsko-polskie wydanie „O obrotach”, liczące 642 strony. Przygotował je Jan Baranowski, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie, który był tłumaczem i wydawcą. W tym wydaniu po raz pierwszy wydrukowano oryginalną przedmowę Kopernika, w której wyraził przekonanie o słuszności swojego modelu. Kolejne wydanie, oparte na rękopisie, wydało w 1873 r. Towarzystwo Kopernikańskie w Toruniu.[16]

W lipcu 1626 r. Frombork poddał się wojskom szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa. Księgozbiór Kopernika zabrano jako łup wojenny, a król przekazał go Bibliotece Uniwersytetu w Uppsali. Jej kolekcja Copernicana liczy dziś 46 ksiąg, które należały do Kopernika lub z których prawdopodobnie korzystał. Biblioteka UMK szacuje, że jego księgozbiór liczył dawniej 100–150 tomów.[18][4]

Grobu Kopernika szukano przez ponad 200 lat. W 2005 r. w katedrze we Fromborku, przy ołtarzu, którym Kopernik opiekował się jako kanonik, odnaleziono szczątki mężczyzny, który zmarł w wieku 60–70 lat. Kopernik zmarł w wieku 70 lat. Ostateczne potwierdzenie przyniosły badania DNA.[19][20]

Badania w katedrze we Fromborku rozpoczęli w 2004 r. naukowcy pod kierunkiem prof. Jerzego Gąssowskiego. W 2005 r., w drugim roku poszukiwań, trafili na najbardziej zniszczony grób z czaszką bez żuchwy, należącą do mężczyzny w wieku 60–70 lat. Specjaliści z Laboratorium Kryminalistycznego Komendy Głównej Policji zrekonstruowali twarz i porównali ją z portretami Kopernika.[21]

Badacze porównali DNA mitochondrialne z 3 zębów i kości udowych z Fromborka z DNA włosów znalezionych w kalendarzu, który przez większość życia należał do Kopernika i jest dziś w Muzeum Gustavianum w Uppsali. Profile 2 z 4 zbadanych włosów były identyczne ze szczątkami. Analiza genu HERC2 sugeruje, że Kopernik mógł mieć jasne oczy.[20]

22 maja 2010 r. sarkofag ze szczątkami Kopernika złożono w archikatedrze we Fromborku. Uroczystości zaczęły się 19 lutego 2010 r., w rocznicę urodzin astronoma, w katedrze w Toruniu, gdzie został ochrzczony. Trumnę złożono pod posadzką na głębokości 1,5 m, pod szklaną płytą 60 na 60 cm.[19][22]

Pomnik Mikołaja Kopernika w Warszawie odsłonięto 11 maja 1830 r., a uroczystość prowadził prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk Julian Ursyn Niemcewicz. Stanisław Staszic przeznaczył na budowę 170 000 zł polskich, ale nie doczekał odsłonięcia. Sprawa ciągnęła się 20 lat, częściowo z winy autora projektu, duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena. Niemcy wywieźli pomnik do przetopienia, a po wojnie odnaleziono go na Śląsku.[23]

Pomnik Kopernika w Toruniu odsłonięto podczas uroczystości 24–25 października 1853 r. Projekt przygotowali berlińscy rzeźbiarze Friedrich Abraham Tieck i Johann Heinrich Strack, a figurę odlano w brązie. Pomnik kosztował 10 500 talarów: król Prus dał 3500, w Rosji zebrano 2000, a Toruń i jego mieszkańcy 392. Napis głosi: „Nicolaus Copernicus Thorunensis, Terrae Motor Solis Caelique Stator”.[24]

Jan Matejko namalował obraz „Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem” w 1873 r., na 400-lecie urodzin Kopernika. W tym samym roku płótno kupiono ze składek publicznych dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, a jego stałym miejscem jest Collegium Novum. 21 maja 2021 r. obraz po raz pierwszy w historii pokazano w Londynie, na wystawie w National Gallery.[25]

Dom Mikołaja Kopernika w Toruniu to gotycka kamienica pod adresem Kopernika 15/17, która według Muzeum Okręgowego należała niegdyś do ojca astronoma. W latach 2017–2018 przeszła gruntowną modernizację. Wystawa opowiada o nauce dawnej i współczesnej, życiu rodziny mieszczańskiej w hanzeatyckim domu oraz o Koperniku. Udostępniono też średniowieczną więźbę dachową, na której odbywa się pokaz rozgwieżdżonego nieba.[26]

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu utworzono dekretem z 24 sierpnia 1945 r. jako państwową szkołę akademicką. Na początku uczelnia miała 2 wydziały: matematyczno-przyrodniczy i humanistyczny. Okres organizacyjny miał trwać do 31 sierpnia 1947 r., a przez ten czas rektor miał kompetencje senatu akademickiego, dziekanów i rad wydziałowych.[27]

Centrum Nauki Kopernik w Warszawie udostępniło publiczności pierwszą część ekspozycji 5 listopada 2010 r. Instytucja powstała na mocy umowy miasta stołecznego Warszawy, ministra nauki i szkolnictwa wyższego oraz ministra edukacji narodowej. Według programu działania Centrum na lata 2017–2021 od otwarcia co roku odwiedza je ponad milion osób.[28]

16 listopada 2022 r. Senat ustanowił 2023 r. Rokiem Mikołaja Kopernika, w 550. rocznicę jego urodzin. 8 lutego 2023 r. Sejm przyjął uchwałę czczącą pamięć astronoma. W Toruniu 19 lutego obchodzi się co roku Święto Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, a na 19–21 lutego 2023 r. zaplanowano tam I Światowy Kongres Kopernikański.[29][30][31]

9 lutego 2023 r. Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu banknot 20 zł „Mikołaj Kopernik” w nakładzie do 100 000 sztuk. Na awersie jest portret astronoma i rysunek Układu Słonecznego wzorowany na rękopisie „O obrotach”, a na rewersie zamek kapituły w Olsztynie oraz szóstaki gdański i elbląski i szeląg pruski. Tego samego dnia weszła srebrna moneta 50 zł o masie 62,2 g, w nakładzie do 7000 sztuk.[32]

Pierwiastek o liczbie atomowej 112 nosi oficjalnie nazwę copernicium i symbol Cn od 19 lutego 2010 r. IUPAC ogłosiła zatwierdzenie nazwy w dniu urodzin Kopernika. Pierwiastek odkrył międzynarodowy zespół pod kierunkiem prof. Sigurda Hofmanna w ośrodku badań ciężkich jonów GSI w Darmstadt w Niemczech.[33][34]

Krater Copernicus ma 93 km średnicy i leży w obrębie basenu Mare Imbrium, na północy widocznej strony Księżyca. Najwyższy z jego centralnych szczytów wznosi się 1 km nad dnem. Próbki przywiezione przez misję Apollo 12 prawdopodobnie pochodzą z materiału wyrzuconego przy jego powstaniu i mają ok. 800 mln lat. Krater wyznacza początek najmłodszego okresu w historii geologicznej Księżyca, kopernikańskiego.[35][36]

21 sierpnia 1972 r. NASA wystrzeliła satelitę Orbiting Astronomical Observatory C, którego przemianowano na Copernicus z okazji 500. rocznicy urodzin astronoma. Przez 8,5 roku, do 1981 r., prowadził obserwacje w ultrafiolecie i promieniach rentgenowskich. Zbadał ok. 450 obiektów dla ponad 160 badaczy, a jego dane wykorzystano w ponad 650 pracach naukowych.[37]

15 grudnia 2015 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna ogłosiła, że gwiazda 55 Cancri otrzymuje nazwę Copernicus. Jej 5 planet nazwano Galileo, Brahe, Lipperhey, Janssen i Harriot, a propozycja wyszła z Holandii. W publicznym głosowaniu oddano 573 242 głosy, dzięki którym nazwy otrzymało 31 egzoplanet i 14 gwiazd macierzystych.[38]

11 grudnia 2012 r. Komisja Europejska ogłosiła, że europejski program obserwacji Ziemi GMES zmienia nazwę na Copernicus. Wiceprzewodniczący Komisji Antonio Tajani tłumaczył, że Kopernik w XVI w. pomógł lepiej zrozumieć świat. Według przywołanego wtedy badania program mógł stworzyć do 85 000 miejsc pracy w latach 2015–2030.[39]