Ciekawostki o Stanisławie Lemie: 40 sprawdzonych faktów

Stanisław Lem urodził się 12 września 1921 r. we Lwowie, dziś na Ukrainie, w rodzinie zamożnego lekarza laryngologa. W 1932 r. zaczął naukę w II Państwowym Gimnazjum im. Karola Szajnochy we Lwowie, a w 1939 r. zdał maturę. Dzieciństwo spędził we Lwowie.[1][2][3]

Rodzice Stanisława Lema, urodzonego w 1921 r. we Lwowie, uważali się za Polaków pochodzenia żydowskiego, podaje Muzeum POLIN. W domu mówili po polsku, a w grudniu ubierali choinkę. Sam Lem mówił, że jego przodkowie byli Żydami, choć on sam nie miał pojęcia o judaizmie ani o kulturze żydowskiej.[3]

Stanisław Lem studiował medycynę we Lwowie w latach 1940–1941, w Lwowskim Instytucie Medycznym, który dziś jest Lwowskim Państwowym Uniwersytetem Medycznym. Studia przerwał niemiecki atak na ZSRR i okupacja miasta. Lem wznowił naukę w 1944 r., gdy Armia Czerwona ponownie zajęła Lwów.[2][3][1]

W 1942 r., po zajęciu Lwowa przez Niemców, Stanisław Lem pracował jako pomocnik mechanika i spawacz w niemieckiej firmie odzyskującej surowce, podaje oficjalna strona pisarza. Wcześniej, w latach 1940–1941, zdążył rozpocząć studia medyczne. Do medycyny wrócił w 1944 r., po ponownym wkroczeniu wojsk radzieckich do Lwowa.[1]

Stanisław Lem ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1948 r., podaje Muzeum POLIN. Na uczelnię zapisał się w 1945 r., po przyjeździe z rodziną do Krakowa na mocy przepisów o repatriacji. Ukończenie przez Lema studiów medycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim potwierdza też Urząd Miasta Krakowa.[3][1][4]

W latach 1953–1959 Stanisław Lem mieszkał w kamienicy przy Bonerowskiej 5 w Krakowie. Wcześniej przez 8 lat rodzina Lemów dzieliła skromne mieszkanie z 2 sypialniami przy ul. Śląskiej z rodziną Kołodziejów. Z Bonerowskiej Lemowie przenieśli się do własnego domu na Klinach. Tablicę pamiątkową na kamienicy odsłonięto 12 września 2015 r.[5]

W 1953 r. Stanisław Lem ożenił się z Barbarą Leśniak, lekarką radiologiem, podaje oficjalna strona pisarza. W 1968 r. urodził się ich syn. W tym samym roku 1968 ukazały się „Opowieści o pilocie Pirxie” i powieść „Głos Pana”. Rok po ślubie, w 1954 r., zmarł ojciec pisarza, lekarz laryngolog.[1]

Stanisław Lem mieszkał z rodziną w Wiedniu w latach 1983–1988, a po powrocie do Polski w 1988 r. osiadł w Borku Fałęckim w Krakowie. Wyjazd poprzedziło roczne stypendium w Wissenschaftskolleg w Berlinie Zachodnim, na które Lem wyjechał w 1982 r. Według Muzeum POLIN pisarz rozważał emigrację już po wydarzeniach marca 1968 r.[1][3]

Stanisław Lem zmarł 27 marca 2006 r. w Krakowie w wieku 84 lat. Zgodnie z własnym życzeniem został pochowany na cmentarzu Salwatorskim. W tym samym roku 2006 ukazała się książka „Rasa drapieżców”, ostatnia pozycja w kalendarium oficjalnej strony pisarza.[3][2][1]

Stanisław Lem zadebiutował w 1946 r. powieścią „Człowiek z Marsa”, drukowaną w odcinkach w katowickim tygodniku „Nowy Świat Przygód”. Nie była to jeszcze książka: pierwszą wydaną książką Lema byli „Astronauci” z 1951 r. Debiut w czasopiśmie potwierdzają Urząd Miasta Krakowa, oficjalna strona pisarza i Encyclopaedia Britannica.[4][1][2]

Stanisław Lem napisał powieść „Szpital Przemienienia” w 1948 r., ale cenzura początkowo wstrzymała jej wydanie, podaje Encyclopaedia Britannica. Książka ukazała się dopiero w 1955 r., jako pierwsza część cyklu „Czas nieutracony” wydanego przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie. Według Muzeum POLIN był to pierwszy utwór Lema, który zyskał szerokie uznanie.[2][6][3]

Pierwszą wydaną książką Stanisława Lema była powieść „Astronauci”, która ukazała się 23 listopada 1951 r. nakładem wydawnictwa Czytelnik w Warszawie. Encyclopaedia Britannica zalicza ją do wczesnych powieści z elementami socrealizmu, które Lem później krytykował jako uproszczone. Na podstawie „Astronautów” powstał później wschodnioniemiecki film science fiction.[7][4][2]

Po „polskim październiku” 1956 r., który przyniósł większą swobodę słowa, Stanisław Lem napisał ok. 17 książek w ciągu kolejnych 12 lat, podaje Encyclopaedia Britannica. Powstały wtedy m.in. „Dzienniki gwiazdowe” (1957), „Eden” (1959), „Powrót z gwiazd” (1961), „Solaris” (1961), „Niezwyciężony” (1964) i „Cyberiada” (1965).[2][3]

Powieść „Solaris” Stanisława Lema ukazała się po raz pierwszy w 1961 r. nakładem Wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej w Warszawie, wynika z bibliografii na stronie Urzędu Miasta Krakowa. Ambasada RP w RPA w 2021 r. przedstawiła „Solaris” jako najbardziej znaną powieść Lema w Polsce i na świecie. Książkę przeniesiono na ekran m.in. w 1972 i 2002 r.[4][8][2]

Stanisław Lem uważał „Cyberiadę” z 1965 r. za swoje najważniejsze dzieło, podała Ambasada RP w RPA w 2021 r. Podtytuł angielskiego wydania brzmi „Fables for the Cybernetic Age”, czyli bajki dla epoki cybernetycznej. To cykl opowiadań o dwóch genialnych „konstruktorach”, Trurlu i Klapaucjuszu, ilustrowany przez Daniela Mroza.[8][2][9]

Stanisław Lem wydał w 1964 r. w krakowskim Wydawnictwie Literackim zbiór esejów „Summa technologiae”. Według Instytutu Książki eseje Lema, m.in. „Dialogi” (1957), „Filozofia przypadku” (1968), „Fantastyka i futurologia” (1970) i „Tajemnica chińskiego pokoju” (1996), są poza Polską i Niemcami mniej znane niż jego powieści.[6][2]

W książkach wydanych w 2. połowie XX w. Stanisław Lem opisał pomysły bardzo podobne do późniejszych wynalazków, podała Ambasada RP w RPA w 2021 r. Na liście znalazły się e-booki, audiobooki, tablety, gra „The Sims”, druk 3D, wirtualna rzeczywistość i nanotechnologia. Zestawienie przygotowano z okazji 100. rocznicy urodzin pisarza.[8]

Powieść „Kongres futurologiczny” Stanisława Lema z 1971 r. to satyra na rządy i konferencje naukowe, podaje Encyclopaedia Britannica. Zjazd o przeludnieniu w hotelu w Kostaryce zamienia się w chaos, gdy do wody trafia środek halucynogenny. Luźną adaptacją powieści jest film „Kongres” z 2014 r., w którym Robin Wright gra wersję samej siebie.[2]

W powieści „Głos Pana” Stanisława Lema z 1968 r. główny bohater, naukowiec z Pentagonu, sięga po literaturę science fiction w poszukiwaniu inspiracji. Szybko się nią nudzi i rozczarowuje, bo fabuły wydają mu się monotonne. Encyclopaedia Britannica przytacza ten fragment, opisując krytyczny stosunek Lema do gatunku science fiction.[2][1]

Książki Stanisława Lema przetłumaczono na ponad 40 języków i wydano w nakładzie 30 mln egzemplarzy, podał Sejm RP w uchwale z 27 listopada 2020 r. Wcześniejsze dane z 2011 r., podane przez Instytut Adama Mickiewicza, mówiły o 41 językach i ponad 27 mln sprzedanych egzemplarzy. Encyclopaedia Britannica podaje ostrożniej: ponad 35 języków.[10][7][2]

Pierwszą powieść Stanisława Lema, „Astronautów” z 1951 r., przeniósł na ekran w 1960 r. reżyser Kurt Maetzig w filmie „Der schweigende Stern”. Był to film przede wszystkim wschodnioniemiecki, trwający 93 minuty, a zdjęcia kręcono w latach 1959–1960. W 2006 r. pokazano go na festiwalu science fiction w Trieście w przeglądzie poświęconym Lemowi.[11][2][12]

Stanisław Lem napisał scenariusz do 35-minutowego filmu „Przekładaniec” w reżyserii Andrzeja Wajdy z 1968 r., według własnego słuchowiska o tym samym tytule. Bohater, kierowca wyścigowy, po wypadku dostaje połowę narządów swojego brata, a towarzystwo ubezpieczeniowe odmawia wypłaty. Muzeum MoMA w Nowym Jorku pokazywało film w 2017 r.[13][14]

Film „Solaris” radzieckiego reżysera Andrieja Tarkowskiego, oparty na powieści Stanisława Lema z 1961 r., zdobył w 1972 r. Specjalną Grand Prix Jury festiwalu w Cannes. Obraz startował w konkursie głównym festiwalu. To pierwsza z 2 ekranizacji „Solaris” wymienianych przez Encyclopaedia Britannica.[15][2]

W 2002 r. w USA powstała ekranizacja „Solaris” Stanisława Lema w reżyserii Stevena Soderbergha, według Encyclopaedia Britannica druga adaptacja powieści. W rolach głównych wystąpili George Clooney, Natascha McElhone i Viola Davis, a film trwa 99 minut. Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Hongkongu opisuje go jako reinterpretację powieści Lema z 1961 r.[2][16]

Film „Test pilota Pirxa” z 1979 r. w reżyserii Marka Piestraka powstał na podstawie opowiadania Stanisława Lema z 1968 r. (ang. „The Inquest”). Był to polsko-radziecki projekt, zrealizowany przez PRF Zespoły Filmowe i estońskie studio Tallinnfilm. Film trwa 95 minut, a w 2017 r. pokazano go w archiwalnym programie festiwalu Berlinale.[17][18]

Stanisław Lem otrzymał Order Orła Białego postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego z 12 września 1996 r., czyli w dniu swoich 75. urodzin. Order nadano „w uznaniu znamienitych zasług dla kultury polskiej oraz osiągnięć w twórczości literackiej”. W postanowieniu pisarz figuruje jako „Stanisław Lem s. Samuela”.[19][1][3]

Stanisław Lem został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi w 1955 r. i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1959 r., podaje Zintegrowana Platforma Edukacyjna. W 1995 r. otrzymał też medal międzynarodowego Stowarzyszenia Uczestników Lotów Kosmicznych. Order Orła Białego przyznano mu w 1996 r.[20][1]

W 1976 r. Stanisław Lem otrzymał nagrodę państwową I stopnia w dziedzinie literatury, podaje oficjalna strona pisarza. Wcześniej, w 1970 r., dostał nagrodę ministra spraw zagranicznych za popularyzację polskiej kultury za granicą, a w 1973 r. nagrodę literacką ministra kultury.[1]

W 1991 r. Stanisław Lem otrzymał austriacką Nagrodę im. Franza Kafki w dziedzinie literatury. Wcześniej, w 1986 r., dostał austriacką nagrodę państwową w dziedzinie kultury europejskiej za 1985 r. W latach 1983–1988 Lem mieszkał z rodziną w Wiedniu, a w 1988 r. wrócił do Polski.[1]

Stanisław Lem został honorowym członkiem stowarzyszenia Science Fiction Writers of America w 1973 r., a w 1976 r. go z niego usunięto. Według Encyclopaedia Britannica powodem były surowe oceny, jakie Lem wystawiał twórczości innych autorów science fiction. Usunięcie z SFWA potwierdza oficjalna strona pisarza.[2][1]

W 1974 r. amerykański pisarz science fiction Philip K. Dick napisał do FBI, przekonany, że Stanisław Lem jest w rzeczywistości komitetem komunistycznych agentów, podała Ambasada RP w RPA w 2021 r. Ambasada przypomniała tę historię z okazji 100. rocznicy urodzin Lema i ogłoszenia roku 2021 Rokiem Lema.[8]

W 1981 r. Stanisław Lem otrzymał doktorat honoris causa Politechniki Wrocławskiej. W 1998 r. tytuły doktora honoris causa nadały mu jeszcze 3 uczelnie: Uniwersytet Opolski, Lwowski Państwowy Uniwersytet Medyczny i Uniwersytet Jagielloński. Lwowska uczelnia jest następczynią instytutu medycznego, na którym Lem studiował w latach 1940–1941.[1][21][2]

Uniwersytet w Bielefeld nadał Stanisławowi Lemowi tytuł doktora nauk przyrodniczych honoris causa 13 listopada 2003 r., a uroczystość odbyła się na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Tytuł przyznał Wydział Techniczny niemieckiej uczelni, a laudację wygłosił prof. Ipke Wachsmuth. Według laudacji dzieła Lema stały się w Niemczech znane ok. 1970 r.[22]

W 1997 r. Stanisław Lem otrzymał honorowe obywatelstwo Krakowa, miasta, w którym mieszkał od 1945 r. Trzy lata wcześniej, w 1994 r., został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). Oba wyróżnienia wymienia kalendarium na oficjalnej stronie pisarza.[1][5]

Politechnika Wrocławska ustanowiła dla upamiętnienia 100. urodzin Stanisława Lema coroczną nagrodę jego imienia, z nagrodą pieniężną w wysokości 100 tys. zł. Laureata wybiera kapituła złożona z naukowców z zagranicy i z Wrocławia oraz Tomasza Lema. Uczelnia nadała pisarzowi doktorat honoris causa w 1981 r.[21]

Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 1992 r. nazwała imieniem Stanisława Lema planetoidę nr 3836, przypomniał Sejm RP w uchwale z 2020 r. Planetoida (3836) Lem ma tymczasowe oznaczenie 1979 SR9, wynika z bazy danych małych ciał Układu Słonecznego prowadzonej przez Obserwatorium Lazurowego Wybrzeża.[10][23]

Pierwszy polski satelita naukowy, nazwany imieniem Stanisława Lema, wystartował 21 listopada 2013 r. na rosyjskiej rakiecie Dniepr z kosmodromu Jasny. Ma kształt sześcianu o boku 20 cm i waży ok. 6 kg. Zbudowało go Centrum Badań Kosmicznych PAN w latach 2010–2011, a jego zadaniem była obserwacja niewielkich pulsacji najjaśniejszych gwiazd.[24][8]

Satelita Lem należy do konstelacji nanosatelitów BRITE, utworzonej przez 3 państwa: Kanadę, Austrię i Polskę, podaje Polska Agencja Kosmiczna. Do tej samej konstelacji należy Heweliusz, drugi polski satelita naukowy. Satelita Lem powstawał w Centrum Badań Kosmicznych PAN w latach 2010–2011.[24]

Google 23 listopada 2011 r. umieściło na stronie głównej interaktywne logo (Google Doodle) z okazji 60. rocznicy wydania pierwszej książki Stanisława Lema, „Astronautów”. Logo było grą inspirowaną ilustracjami Daniela Mroza do „Cyberiady”. Przygotowano je we współpracy ze spadkobiercami Lema i córką ilustratora, Łucją Mróz-Raynoch.[9][7]

Sejm RP uchwałą z 27 listopada 2020 r. ustanowił rok 2021 Rokiem Stanisława Lema, bo we wrześniu 2021 r. przypadała 100. rocznica urodzin pisarza. Uchwałę ogłoszono w „Monitorze Polskim” 11 grudnia 2020 r. (poz. 1181), a podpisała ją marszałek Sejmu Elżbieta Witek. Z tej okazji odbywały się wystawy, konferencje i festiwale.[10][8]