Ciekawostki o Józefie Piłsudskim: 40 sprawdzonych faktów

Józef Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 r. w majątku Zułów na Wileńszczyźnie. Miejscowość leżała wtedy w Imperium Rosyjskim, a dziś znajduje się na Litwie. Był czwartym dzieckiem Marii z Billewiczów i Józefa Wincentego Piłsudskiego, który pełnił funkcję komisarza rządowego na Żmudzi.[1][2][3]

W 1875 r. pożar dworu i majątku w Zułowie przerwał dzieciństwo Józefa Piłsudskiego, który miał wtedy 7 lat. Po pożarze rodzina Piłsudskich przeniosła się z Wileńszczyzny do Wilna. Dwa lata po przeprowadzce przyszły Marszałek został uczniem I Gimnazjum w Wilnie.[1][3]

Józef Piłsudski zdał maturę w Wilnie w 1885 r. i w tym samym roku wyjechał na studia medyczne do Charkowa. Według Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku studiował tam medycynę przez rok. Już w 1887 r. został aresztowany i zesłany na Syberię, więc nie ukończył studiów lekarskich.[3][1]

Józef Piłsudski został aresztowany 22 marca 1887 r. i skazany w trybie administracyjnym na 5 lat zesłania na Syberię. Ukarano go za pomoc rosyjskim rewolucjonistom, którzy przygotowywali zamach na cara. Na zesłaniu przebywał w Kireńsku i Tunce, a do Wilna wrócił w lipcu 1892 r.[3][1]

Bronisław Piłsudski, starszy brat Józefa, urodził się 2 listopada 1866 r. w Zułowie. W tej samej sprawie z 1887 r. skazano go na śmierć, ale wyrok zamieniono na 15 lat katorgi. Miejscem zesłania okazała się wyspa Sachalin, gdzie miejscowi urzędnicy zatrudnili go jako urzędnika i nauczyciela.[4][5][1]

Bronisław Piłsudski, brat Józefa, zebrał jedyną na świecie kolekcję 100 wałków fonograficznych z nagraniami mowy i pieśni ludów Dalekiego Wschodu. Badał zwłaszcza Ajnów, rdzenny lud Sachalinu, i zyskał przydomek ich króla. Zmarł 17 maja 1918 r. w Paryżu, w wieku 51 lat.[4][5]

Józef Piłsudski wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej w 1893 r. i przyjął w niej pseudonim „Wiktor”. Do działalności w PPS przystąpił po powrocie z 5-letniego zesłania na Syberii, do Wilna wrócił bowiem w lipcu 1892 r. Pseudonim „Wiktor” podają zarówno IPN, jak i Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.[3][1]

Józef Piłsudski od 1894 r. należał do Centralnego Komitetu Robotniczego PPS, a do tego zainicjował wydawanie pisma „Robotnik” i był jego redaktorem naczelnym oraz wydawcą. W 1900 r. Rosjanie aresztowali go razem z żoną w mieszkaniu w Łodzi. Żona, Maria, również była związana z PPS.[1][3]

Józef Piłsudski wyrwał się z rąk Rosjan, symulując chorobę psychiczną. Po aresztowaniu w 1900 r. przewieziono go do szpitala św. Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu. Stamtąd z pomocą polskiego lekarza, członka PPS, zbiegł i w 1901 r. przedostał się do Galicji.[1][3]

W 1904 r. Józef Piłsudski pojechał do Tokio i złożył tam memoriał proponujący współpracę władz japońskich z PPS. Według Instytutu Pamięci Narodowej nie udało mu się jednak uzyskać pomocy Japończyków. W latach 1905–1906 Piłsudski kierował Wydziałem Bojowym PPS.[1][3]

Józef Piłsudski dowodził napadem na pociąg pocztowy pod Bezdanami 26 września 1908 r. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku nazywa tę akcję symbolicznym końcem Organizacji Bojowej PPS. W tym samym 1908 r. we Lwowie powstał Związek Walki Czynnej, organizacja inspirowana przez Piłsudskiego.[3][1]

Pierwsza Kompania Kadrowa, sformowana przez Józefa Piłsudskiego 3 sierpnia 1914 r., wyruszyła 6 sierpnia 1914 r. z krakowskich Oleandrów na ziemie zaboru rosyjskiego. Była zalążkiem I Brygady Legionów Polskich. Legiony walczyły w czasie I wojny światowej w ramach armii austro-węgierskiej.[3][1]

Najcięższe walki I Brygady Legionów pod dowództwem Józefa Piłsudskiego toczyły się pod Kostiuchnówką na Wołyniu w lipcu 1916 r. Piłsudski był pierwszym dowódcą I Brygady, a wcześniej dowodził 1. Pułkiem Piechoty Legionów. W styczniu 1917 r. został referentem wojskowym Tymczasowej Rady Stanu i pokierował jej Komisją Wojskową.[1][3][6]

Józef Piłsudski został aresztowany przez Niemców w nocy z 21 na 22 lipca 1917 r., po kryzysie przysięgowym w Legionach. Uwięziono go w niemieckiej twierdzy Magdeburg. Z niewoli wrócił do Warszawy dopiero 10 listopada 1918 r., po ponad 15 miesiącach uwięzienia.[3][1]

Józef Piłsudski 11 listopada 1918 r. otrzymał od Rady Regencyjnej dowództwo nad wojskiem, a od 22 listopada 1918 r. sprawował władzę jako Tymczasowy Naczelnik Państwa. Naczelnikiem Państwa był od 20 lutego 1919 r. do 11 grudnia 1922 r. Encyclopaedia Britannica nazywa go pierwszym szefem państwa odrodzonej Polski w latach 1918–1922.[3][1][2]

Józef Piłsudski został pierwszym Marszałkiem Polski 19 marca 1920 r., w dniu swoich imienin. Buławę marszałkowską odebrał dopiero 14 listopada 1920 r. na Placu Zamkowym w Warszawie. Wręczył mu ją kapral Jan Żywek, jeden z najmłodszych kawalerów orderu Virtuti Militari.[7][3]

W sierpniu 1920 r. Józef Piłsudski przeprowadził manewr znad Wieprza, który przyniósł zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej. Po niej wojsko polskie wygrało jeszcze bitwę nad Niemnem. Wojnę z bolszewicką Rosją zakończył traktat ryski, podpisany 18 marca 1921 r., który ustalił wschodnią granicę Polski.[3][1]

Przewrót majowy Józefa Piłsudskiego rozpoczął się 12 maja 1926 r. w Warszawie i trwał do 15 maja. Demonstracja przerodziła się w trzydniowe walki w stolicy, które zakończyły się porażką wojsk rządowych. Encyclopaedia Britannica określa te wydarzenia jako zamach stanu.[3][1][2]

Józef Piłsudski w 1926 r. został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na prezydenta, ale wyboru nie przyjął. Prezydentem został wtedy Ignacy Mościcki. Od 1926 r. aż do śmierci w 1935 r. Piłsudski był ministrem spraw wojskowych i Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych.[1][2]

Józef Piłsudski zamieszkał w 1923 r. w dworku Milusin w Sulejówku, który ofiarował mu Komitet Daru Żołnierza. Dom zaprojektował Kazimierz Skórewicz. Był to dom rodzinny Józefa i Aleksandry Piłsudskich. W Sulejówku Marszałek napisał wiele artykułów i prac, m.in. książkę „Rok 1920”.[1][8]

Józef Piłsudski w 1899 r. ożenił się z Marią Juszkiewicz z domu Koplewską, działaczką związaną z PPS. Od 1906 r. był w związku z Aleksandrą Szczerbińską, z którą wziął ślub po śmierci Marii w 1921 r. Z Aleksandrą miał 2 córki: Wandę, urodzoną w 1918 r., i Jadwigę, urodzoną w 1920 r.[1][3]

Jadwiga Piłsudska, młodsza córka Józefa Piłsudskiego, od 1942 r. służyła w brytyjskiej Air Transport Auxiliary i przeprowadziła ok. 230 samolotów. Latała m.in. na Hurricane’ach, Spitfire’ach i Mustangach, a jej łączny czas lotów wyniósł 312 godzin i 35 minut. Szkolenie szybowcowe przeszła w wieku 17 lat.[9]

Najdłuższy urlop w życiu Józef Piłsudski spędził na portugalskiej Maderze, od 21 grudnia 1930 r. do 22 marca 1931 r. Z Lizbony popłynął tam statkiem „Angola”, a mieszkał w willi Quinta Bettencourt na obrzeżach Funchal. Do kraju wrócił na pokładzie polskiego okrętu ORP „Wicher”.[10][11]

W Funchal na Maderze od 2009 r. jedno z rond nosi imię Józefa Piłsudskiego, a w centrum miasta stoi niewielkie popiersie Marszałka. Na willi, w której mieszkał, w 1934 r. z inicjatywy gubernatora Madery wmurowano tablicę po portugalsku. Polską tablicę z napisem „Marszałek Józef Piłsudski mieszkał w tym domu XII 1930 – III 1931” dodano w 1992 r.[10]

Józef Piłsudski zmarł w niedzielę 12 maja 1935 r. o godz. 20.45 w Belwederze w Warszawie. Dokładnie 9 lat wcześniej, 12 maja 1926 r., rozpoczął się przewrót majowy. Trumnę z ciałem Marszałka wystawiono w Belwederze 13 i 14 maja 1935 r. Piłsudski zmarł w wieku 67 lat.[12][1]

Mózg Józefa Piłsudskiego po sekcji zwłok w 1935 r. przekazano prof. Maksymilianowi Rosemu, dyrektorowi Instytutu Badań Mózgu przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Wstępne wyniki badań opublikowano w 1938 r., kilka miesięcy po nagłej śmierci profesora. W 1939 r. mózg zaginął i do dziś nie wiadomo, co się z nim stało.[12]

Uroczystości pogrzebowe Józefa Piłsudskiego w 1935 r. trwały 6 dni i miały trzy fazy: warszawską, podróż i krakowską. 15 maja trumnę przewieziono z Belwederu na lawecie armatniej zaprzężonej w 6 par koni, a kondukt w Krakowie, który 18 maja odprowadził ją na Wawel, szacuje się na ok. 100 tys. osób. Na Polu Mokotowskim odbyła się największa po 1918 r. defilada wojskowa.[13][12]

W pogrzebie Józefa Piłsudskiego w 1935 r. wzięło udział blisko ćwierć miliona ludzi, w tym przedstawiciele 16 państw. Pociąg z trumną jechał do Krakowa całą noc, a przed nim podążał pociąg pancerny „Piłsudczyk”. Za nimi jechało 6 pociągów z eskortą wojskową.[12][13]

Trumnę Józefa Piłsudskiego złożono 18 maja 1935 r. w krypcie św. Leonarda w katedrze na Wawelu. Do krypty, w której umieszczono ją tymczasowo, przeniosło ją 6 generałów. Krakowskie uroczystości rozpoczęły się tego dnia o 8.30, a tłum szedł na Wawel od 8 rano do 6 wieczorem.[13][14][12]

W nocy z 23 na 24 czerwca 1937 r. trumnę Józefa Piłsudskiego przeniesiono do krypty pod Wieżą Srebrnych Dzwonów na Wawelu. Decyzję podjął arcybiskup Adam Sapieha, gospodarz katedry wawelskiej, co wywołało tzw. konflikt wawelski. Spór zażegnano oficjalnie 20 lipca 1937 r. na posiedzeniu Sejmu. Kryptę zaprojektował Adolf Szyszko-Bohusz.[14][15][13]

Sarkofag Józefa Piłsudskiego na Wawelu ma mosiężną osłonę zaprojektowaną przez Wojciecha Jastrzębowskiego, ozdobioną jedynie 450 mosiężnymi główkami śrub. W środku stoi szklana trumna projektu architekta Witolda Wierzchowskiego, do której ciało przełożono 21 października 1935 r. Pierwszą konserwację sarkofagu przeprowadzono w 2018 r.[14]

Serce Józefa Piłsudskiego spoczęło 12 maja 1936 r., w 1. rocznicę jego śmierci, na cmentarzu na Rossie w Wilnie, razem z trumną jego matki Marii z Billewiczów. Tak chciał sam Marszałek. Gdy trumnę i urnę wnoszono do mauzoleum, zapadła 3-minutowa cisza, po której oddano 101 strzałów armatnich.[16][12][13]

Grób matki i serca Józefa Piłsudskiego na wileńskiej Rossie przykrywa płyta z polerowanego czarnego granitu wołyńskiego o wymiarach 3 m na 1,9 m i wysokości 50 cm. Wykonanie powierzono prof. Wojciechowi Jastrzębowskiemu, dawnemu legioniście. Na płycie wyryto fragment poematu „Wacław” Juliusza Słowackiego, znak krzyża i napis „Matka i serce syna”.[16][17]

Kopiec Józefa Piłsudskiego na wzgórzu Sowiniec w Krakowie usypano w latach 1934–1937, a prace zakończono 9 lipca 1937 r. Kopiec ma 35 m wysokości i bywa nazywany kopcem niepodległości. Według Komitetu Opieki nad Kopcem jest w nim ziemia z ponad 4,5 tys. pól bitewnych i miejsc martyrologii Polaków z całego świata, dlatego nazywa się go także Mogiłą Mogił.[18]

Ustawa z 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości ustanowiła 11 listopada uroczystym świętem i dniem wolnym od pracy. Według art. 1 to rocznica odzyskania niepodległości i dzień „po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu”. Ustawę ogłoszono w Dzienniku Ustaw nr 33, poz. 255.[19]

Sejm RP uchwałą z 22 czerwca 2016 r. ustanowił rok 2017 Rokiem Marszałka Józefa Piłsudskiego. Powodem była przypadająca 5 grudnia 2017 r. 150. rocznica urodzin Piłsudskiego. Uchwała przywołuje też zbliżające się wtedy 100-lecie odzyskania niepodległości.[20]

Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku powołano 10 listopada 2008 r., zgodnie z wolą córek Marszałka, a nowy kompleks muzealny otwarto 14 sierpnia 2020 r. Zajmuje 4 ha, a wystawa stała „Dla Rzeczypospolitej” ma 2900 m². Dworek Milusin po rewitalizacji udostępniono zwiedzającym w listopadzie 2021 r.[21][8][22]

Na koniec 2023 r. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku miało w zbiorach 28 914 obiektów zapisanych na 17 121 pozycjach inwentarzowych. Przechowywało też 6137 depozytów. Córki Marszałka, Wanda i Jadwiga, wróciły do Polski w 1990 r. po 50 latach emigracji w Wielkiej Brytanii, a w 1994 r. powstała Fundacja Rodziny Józefa Piłsudskiego.[8]

Wizerunek Józefa Piłsudskiego znalazł się na banknocie kolekcjonerskim o nominale 20 zł, który Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu 11 sierpnia 2020 r. na 100. rocznicę Bitwy Warszawskiej. To pierwszy polski banknot w układzie pionowym, o wymiarach 77 na 150 mm. Nakład wyniósł do 60 tys. sztuk, a projekt przygotowała Justyna Kopecka.[23][24]

Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce założyli w 1943 r. w Nowym Jorku najbliżsi współpracownicy Marszałka, a Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie powstał w 1947 r. Oba kontynuują pracę Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski, działającego w Warszawie w latach 1923–1939. Instytut nowojorski przechowuje Archiwum Belwederskie, uratowane z płonącej stolicy.[25][26]