Ciekawostki o pomidorach: 34 sprawdzone fakty

Owoce pomidora to jagody o średnicy od 1,5 do 7,5 cm lub większej. Botanicznie owoc to dojrzała zalążnia kwiatu zawierająca nasiona, a pomidor powstaje z zalążni i ma nasiona, więc jest owocem. Nie ma sztywnej reguły, kiedy owoc botaniczny uznaje się za warzywo; decydują zwyczaje kulinarne i żywieniowe. Dlatego w żywieniu pomidor bywa nazywany warzywem.[1][2]

Każdy owoc pomidora ma co najmniej 2 komory z drobnymi nasionami otoczonymi galaretowatym miąższem. Pomidory są zwykle czerwone, szkarłatne lub żółte, ale istnieją też odmiany zielone i fioletowe. Kształtem mogą przypominać kulę, owal, wydłużony walec albo gruszkę.[3]

Pomidor należy do rodziny psiankowatych, która liczy około 2700 gatunków. Należą do niej także ziemniak, rośliny ozdobne i lecznicze. Badanie z 2023 r. objęło 180 gatunków psiankowatych i wskazało, że około 81 mln lat temu w ich historii doszło do potrojenia całego genomu, które mogło sprzyjać powstaniu mięsistych owoców.[4]

Genom pomidora uprawnego różni się od genomu dzikiego pomidora porzeczkowego tylko o 0,6% nukleotydów, wykazała praca opublikowana w 2012 r. w „Nature”. Ten sam zespół porównał pomidora z ziemniakiem. Różnica wyniosła ponad 8%, a badacze znaleźli 9 dużych i kilka mniejszych inwersji, czyli odwróconych odcinków chromosomów.[5]

Linia ziemniaka powstała około 8–9 mln lat temu ze skrzyżowania przodków pomidora i roślin z grupy Etuberosum, wynika z badania opublikowanego w 2025 r. w „Cell”. Naukowcy przeanalizowali 128 genomów, w tym 88 z rozdzielonymi haplotypami. Ziemniak uprawny i jego 107 dzikich krewnych z linii Petota mają wspólną cechę: podziemne bulwy.[6]

Centrum Zasobów Genetycznych Pomidora (TGRC) na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis ma w zbiorze 1203 próbki 17 dzikich gatunków z rodzaju Solanum. Badaczom przekazuje po 25 nasion z próbki gatunków samopylnych i po 50 nasion gatunków obcopylnych. Część zbioru to „uratowane” populacje, m.in. pomidora porzeczkowego (S. pimpinellifolium) i S. pennellii.[7]

Odwodniony pomidor wydaje średnio 35,4 dźwięku na godzinę, a rośliny z grup kontrolnych mniej niż 1, wykazało badanie z 2023 r. Są to ultradźwięki w zakresie 20–100 kHz. Zmierzone 10 cm od pomidora miały średnio 61,6 dB SPL w szczycie, a badacze szacują, że można je wykryć z 3–5 m. Programy uczenia maszynowego rozpoznawały po samych dźwiękach, czy roślina jest odwodniona, czy zraniona.[8]

Ponad 500 lat temu, na początku XVI w., Hiszpanie przywieźli pomidory do Europy. Dziki pomidor pochodzi z Andów w Ameryce Południowej, prawdopodobnie głównie z Peru i Ekwadoru. Udomowiono go zapewne w Meksyku przed przybyciem Kolumba. Angielska nazwa „tomato” pochodzi od słowa „tomatl” z języka nahuatl, którym mówili Aztekowie.[3]

Pietro Andrea Matthioli jako pierwszy opisał pomidora w 1544 r., ustalili autorzy przeglądu opublikowanego w 2022 r. w „PeerJ”. Najstarsze ilustracje pomidora powstały na początku lat 50. XVI w. w Niemczech i Szwajcarii. Flamand Rembert Dodoens opublikował pierwszy wizerunek pomidora w 1553 r. Przegląd objął też wczesne opisy i 13 ilustracji.[9]

Na świecie zachowało się 10 okazów pomidora z XVI w., wynika z przeglądu opublikowanego w 2022 r. Najstarsze zebrali Ulisse Aldrovandi i Francesco Petrollini około 1551 r. Rośliny mogły pochodzić z ogrodu botanicznego w Pizie, którym kierował Luca Ghini. Okaz z zielnika „En Tibi” zebrał Petrollini około 1558 r., więc nie jest to najstarszy zachowany pomidor.[9]

Pierwszymi Europejczykami, którzy zaczęli jeść pomidory, były prawdopodobnie 2 narody: Hiszpanie i Włosi. We Francji i w północnej Europie początkowo uprawiano je tylko jako rośliny ozdobne. Botanicy uznali bowiem pomidor za krewnego trującego pokrzyku wilczej jagody, a jako pożywienie budził podejrzenia. Korzenie i liście pomidora rzeczywiście są trujące i zawierają neurotoksynę solaninę.[3]

Co najmniej 2 dawne europejskie nazwy pomidora odwołują się do jabłka. Włoska nazwa „pomodoro” oznacza „złote jabłko”, co sugeruje, że pierwsze pomidory znane w Europie były żółte. Francuska nazwa „pomme d’amour”, czyli „jabłko miłości”, miała podobno nawiązywać do rzekomych właściwości afrodyzjakalnych. Część badaczy uważa jednak, że obie nazwy to przekształcenia określenia „pomme des Mours”, czyli „jabłko Maurów”, którym nazywano bakłażana, bliskiego krewnego pomidora.[3]

W 1781 r. Thomas Jefferson uprawiał pomidory w swojej posiadłości Monticello. Do Ameryki Północnej pomidory trafiły z Europy. W Luizjanie jedzono pomidory już w 1812 r., ale w północno-wschodnich stanach USA dopiero około 1835 r. Powszechną popularność w Stanach Zjednoczonych zdobyły dopiero na początku XX w. Dziś uprawia się je na skalę przemysłową na całym świecie.[3]

10 maja 1893 r. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych orzekł w sprawie Nix przeciwko Hedden, że pomidory należy traktować jak warzywa. Spór dotyczył ustawy celnej z 3 marca 1883 r., która nakładała na warzywa cło w wysokości 10% wartości. Sędzia Gray przyznał, że botanicznie pomidory są owocami pnącza, tak jak ogórki, dynie, fasola i groch. Uznał jednak, że wszystkie one są warzywami uprawianymi w ogrodach przydomowych.[10]

W 1987 r. parlament stanu Arkansas ustawą nr 255 nadał różowemu pomidorowi status oficjalnego owocu i zarazem oficjalnego warzywa stanu. Uzasadniono to tym, że pomidor technicznie jest owocem, ale zwykle je się go jak warzywo. Symbol nosi nazwę „South Arkansas Vine Ripe Pink Tomato”. Już w 1956 r. mieszkańcy miasta Warren w hrabstwie Bradley zorganizowali skromny festiwal na cześć tej uprawy.[11]

Analiza genomów 360 odmian i form pomidora, opublikowana w 2014 r., wykazała, że udomowienie i późniejsza hodowla skupiły się na 2 niezależnych zestawach genów. W efekcie współczesny pomidor jest około 100 razy większy od swojego przodka. Badacze odkryli też zmiany genetyczne odpowiedzialne za różowy kolor owoców i ślad genetyczny typowy dla pomidorów przemysłowych.[12]

W 2017 r. naukowcy zmierzyli zawartość związków odpowiedzialnych za smak w 398 odmianach pomidorów: nowoczesnych, dawnych i dzikich. Część z nich ocenili konsumenci. Okazało się, że nowoczesne odmiany handlowe zawierają znacznie mniej wielu ważnych dla smaku związków niż dawne odmiany. Badacze wskazali geny, które wpływają na cukry, kwasy i związki lotne, co ma pomóc przywrócić pomidorom dobry smak.[13]

W 1994 r. amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zezwoliła na sprzedaż pomidora Flavr Savr, pierwszej genetycznie modyfikowanej żywności. Na rynek wprowadziła go firma Calgene z Davis w Kalifornii. Pomidory zmodyfikowano tak, by po zbiorze dłużej pozostawały jędrne. Dzięki temu mogły dłużej dojrzewać na krzaku przed wysyłką do sklepów.[14]

We wrześniu 2021 r. japońska firma Sanatech Seed zaczęła sprzedawać pomidory Sicilian Rouge, pierwszą żywność edytowaną metodą CRISPR, która trafiła na rynek. Japońskie władze dopuściły ten pomidor w grudniu 2020 r. Zawiera on 4–5 razy więcej kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) niż zwykła odmiana. W maju 2021 r. firma rozesłała bezpłatne sadzonki do około 4200 ogrodników, którzy o nie poprosili.[15]

7 września 2022 r. amerykańska służba APHIS wydała pierwszą odpowiedź w nowej procedurze oceny statusu regulacyjnego roślin modyfikowanych genetycznie. Dotyczyła ona fioletowego pomidora firmy Norfolk Plant Sciences, zmodyfikowanego, by zmienić barwę i poprawić wartość odżywczą owoców. Do pomidora dodano 2 geny z lwiej paszczy, które zwiększają zawartość antocyjanów. Firmę założyli naukowcy z Norwich: prof. Cathie Martin z John Innes Centre i Jonathan Jones z Sainsbury Laboratory.[16][17]

Pomidory są zwykle mocno rozgałęzione i rozrastają się na 60–180 cm, a gdy owocują, częściowo się płożą. Ich owłosione, intensywnie pachnące liście mają do 45 cm długości. Żółte kwiaty o 5 płatkach mają około 2 cm średnicy i zwisają w gronach. Pomidory potrzebują ciepła i dużo słońca, dlatego w chłodniejszym klimacie uprawia się je głównie w szklarniach.[3]

Okres wegetacji pomidora trwa od 90 do 150 dni, podaje FAO. Pomidor najlepiej rośnie przy średniej temperaturze dobowej 18–25°C i temperaturze nocnej 10–20°C. Temperatura powyżej 25°C przy dużej wilgotności i silnym wietrze obniża plony. Nasiona wysiewa się zwykle do rozsadników, wschodzą w ciągu 10 dni, a siewki przesadza się na pole po 25–35 dniach.[18]

W głębokiej glebie korzenie pomidora sięgają do około 1,5 m, a największą głębokość osiągają około 60 dni po posadzeniu, podaje FAO. Ponad 80% wody roślina pobiera jednak z wierzchniej warstwy o grubości 0,5–0,7 m. Na polu sadzi się około 40 000 roślin na hektar. Dobry plon handlowy z nawadnianej uprawy to 45–65 t owoców z hektara, a 80–90% ich masy stanowi woda.[18]

W 2004 r. hodowlane trzmiele zapylały 40 000 ha upraw pomidorów o wartości 12 mld euro, podają autorzy przeglądu z 2006 r. Pomidory szklarniowe to najważniejsza uprawa zapylana przez trzmiele z hodowli. Do tego celu wykorzystuje się głównie trzmiela ziemnego z Eurazji oraz północnoamerykański gatunek Bombus impatiens.[19]

Britannica wymienia co najmniej 6 zagrożeń dla pomidorów: więdnięcie bakteryjne, alternariozę, wirusa mozaiki, fuzaryjne więdnięcie, nicienie i gąsienice zawisaka. Pomagają płodozmian, środki ochrony roślin i odporne odmiany. Do wyhodowania odpornych odmian wykorzystano drobny, blisko spokrewniony pomidor porzeczkowy. Regularne podlewanie chroni owoce przed suchą zgnilizną wierzchołkową i pękaniem.[3]

Eksperyment NASA VEG-05 dał na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej tylko 12 dojrzałych pomidorów, choć w testach naziemnych zebrano ponad 100 owoców. Pomidory odmiany Red Robin poleciały na stację z misją SpaceX CRS-26, wystrzeloną 22 listopada 2022 r. Uprawa trwała zaplanowane 100 dni. Był to pierwszy raz, gdy w kosmosie kilka roślin pomidora wyhodowano aż do owocowania.[20]

Najcięższy pomidor zarejestrowany przez Księgę Rekordów Guinnessa ważył 7,661 kg i miał 99 cm obwodu. Wyhodował go Dan Sutherland na farmie w Walla Walla w stanie Waszyngton, a zważono go 19 lipca 2025 r. Był to owoc odmiany Domingo. Nieco ponad tydzień wcześniej ten sam hodowca zebrał pomidor ważący 7,121 kg. Jeszcze wcześniej rekord 5,284 kg z 2022 r. należał do Dela i Julie Faust.[21]

Douglas Smith z hrabstwa Hertfordshire w Wielkiej Brytanii wyhodował w 2021 r. 1269 pomidorków koktajlowych na jednym pędzie. Kilka tygodni wcześniej ustanowił rekord 839 owoców, który sam potem pobił. Poprzedni rekord, 488 pomidorów, utrzymywał się ponad 10 lat. Pierwszy rekord w tej kategorii, 121 owoców, ustanowiono w 1997 r.[22]

Najwięcej pomidorów zebranych z jednej rośliny w ciągu roku to 32 194 sztuki o łącznej masie 522,464 kg. Rekordowy krzak rósł w ramach projektu naukowego w parku Epcot w Walt Disney World na Florydzie. Zbiory trwały od końca maja 2005 r. do kwietnia 2006 r., a rekord odnotowano 20 kwietnia 2006 r.[23]

Najwyższa roślina pomidora na świecie miała 19,8 m wysokości, czyli około 65 stóp. Wyhodowała ją firma Nutriculture Ltd w miejscowości Mawdesley w hrabstwie Lancashire w Wielkiej Brytanii. Według opisu Księgi Rekordów Guinnessa roślina osiągnęła tę wysokość 11 maja 2000 r.[24]

W 2023 r. światowa produkcja pomidorów osiągnęła rekordowe ponad 192 mln t, wynika z danych FAO. W ciągu 10 lat rosła średnio o 1,5% rocznie. Największym producentem są Chiny z ponad 70 mln t. Do przetwórni trafia 23% zbiorów, a ponad 3/4 pomidorów je się na świeżo. Starsze dane FAO mówiły o około 100 mln t z 3,7 mln ha.[25][18]

W 2024 r. rolnicy w UE zebrali 16,8 mln t pomidorów, o 5% więcej niż rok wcześniej, podaje Eurostat. Największym producentem były Włochy z 36% unijnych zbiorów. Kolejne miejsca zajęły Hiszpania (27%) i Portugalia (10%). W 2022 r. udział Włoch wynosił 40%, Hiszpanii 24%, a Portugalii 9%.[26][27]

Pomidory wskazało jako ulubione warzywo 39% Polaków, a ogórki 23%, podaje strategia Funduszu Promocji Owoców i Warzyw na 2025 r. Ten sam dokument wymienia Polskę wśród znaczących producentów pomidorów w UE. Polska jest też największym unijnym producentem jabłek, czarnej porzeczki, kapusty białej i pieczarek.[28]

Z pomidorów robi się co najmniej 6 rodzajów przetworów, bo duża część światowych zbiorów trafia do przetwórni. Są to: pomidory w puszkach, sok pomidorowy, keczup, przecier, koncentrat i suszone pomidory. Pomidory je się też na surowo w sałatkach, gotowane, marynowane i jako składnik wielu dań, a we Włoszech robi się z nich gęste sosy.[3]