Ciekawostki o czekoladzie: 40 sprawdzonych faktów

Najstarsze ślady wykorzystania kakaowca pochodzą sprzed ok. 5300 lat ze stanowiska Santa Ana-La Florida w południowo-wschodnim Ekwadorze. Badacze znaleźli tam ziarna skrobi kakao, ślady teobrominy i starożytne DNA. Według autorów badania górna Amazonia to najstarszy znany dotąd ośrodek udomowienia kakaowca, choć tradycyjnie za kolebkę jego uprawy uważano Mezoamerykę.[1]

Najstarsze ślady kakao w Mezoameryce pochodzą z ok. 1900 r. p.n.e. ze stanowiska Paso de la Amada na pacyficznym wybrzeżu meksykańskiego stanu Chiapas. Spożywał je lud Mokaya, a ludy przedolmeckie co najmniej od ok. 1750 r. p.n.e. Teobrominę wykryto w 2 z 22 zbadanych naczyń. Kakaowiec to jedyna roślina Mezoameryki, w której teobromina jest główną metyloksantyną.[2]

Ślady kakao na naczyniach z Puerto Escondido w Hondurasie pochodzą z lat 1400–1100 p.n.e. Badacze wykryli w nich teobrominę, czyli związek, po którym rozpoznaje się kakao w Ameryce Środkowej. Według autorów badania z 2007 r. kakaowca używano tam do wyrobu fermentowanego napoju o mocy ok. 5% alkoholu. Odkrycie przesunęło znane w 2007 r. początki użycia kakao o ponad 500 lat.[3]

Ponad 3000 lat temu kakaowiec uprawiali Majowie, Toltekowie i Aztekowie. Z ziaren przygotowywali napój, czasem obrzędowy. Nazwa rodzaju Theobroma oznacza po grecku „pokarm bogów”, a sam rodzaj według ICCO pojawił się miliony lat temu w Ameryce Południowej, na wschód od Andów.[4][5]

Według azteckiego dokumentu z XVI w. 1 ziarno kakao można było wymienić na tamale, a za 100 ziaren kupić dobrą indyczkę. Przez kilka stuleci w Ameryce Łacińskiej sprzed epoki nowożytnej ziarna kakao uznawano za tak cenne, że służyły jako pieniądz. Słowo „czekolada” etymolodzy wywodzą od azteckiego „xocoatl”, oznaczającego gorzki napój z ziaren kakao.[6]

Krzysztof Kolumb zabrał ziarna kakao do Hiszpanii po 4. wyprawie w 1502 r., ale wtedy nikt się nimi nie zainteresował. Według Britanniki czekolada mogła trafić na dwór hiszpański w 1544 r. z Majami Kekchí z Gwatemali. Pierwszy odnotowany transport ziaren dotarł do Hiszpanii z Veracruz w 1585 r.[4]

Powszechnie uważa się, że w 1519 r. władca Azteków Montezuma II poczęstował gorzkim napojem z kakao Hernána Cortésa, który przywiózł go do Hiszpanii. Encyclopaedia Britannica zaznacza, że nie ma na to dowodów. ICCO podaje, że Cortés wrócił do Hiszpanii w 1528 r. z aztecką recepturą napoju xocoatl.[4][5]

W 1657 r. Francuz otworzył w Londynie sklep, w którym funt stałej czekolady do przyrządzania napoju kosztował 10–15 szylingów. Pijalnie czekolady służyły też za miejsca spotkań politycznych i hazardu. White’s otwarto w 1693 r. jako White’s Chocolate-House, a Cocoa-Tree w 1698 r.[4]

W 1828 r. Holender C.J. van Houten opatentował sposób wyciskania z mielonych, prażonych ziaren większości tłuszczu, czyli masła kakaowego. Tak powstało kakao w proszku. W 1847 r. angielska firma Fry and Sons połączyła masło kakaowe z miazgą kakaową i cukrem, tworząc słodką czekoladę do jedzenia.[4]

W 1876 r. Szwajcar Daniel Peter dodał do czekolady mleko w proszku i stworzył czekoladę mleczną. Wcześniej, ok. 1700 r., Anglicy zaczęli dodawać mleko do napoju czekoladowego. Według Britanniki czekolada stała się w Wielkiej Brytanii popularna dopiero w połowie XIX w., gdy obniżono cło na ziarna do 1 pensa za funt.[4]

Już w 1868 r. niewielka wtedy firma Cadbury sprzedawała w Anglii pudełka czekoladowych cukierków. Masową produkcję czekolady umożliwił wynalazek maszyny parowej pod koniec XVIII w. Wcześniej, w XVII w., czekolada była już modnym napojem w całej Europie. W XX w. słowo „czekolada” objęło też tanie słodycze z większą ilością cukru i dodatków.[6]

Kakaowiec rośnie w podszycie lasu i osiąga 6–12 m wysokości. Owocuje po ok. 4 latach i daje do 70 podłużnych owoców rocznie. Każdy dojrzewa w niecałe 6 miesięcy, ma do 35 cm długości i zawiera 20–60 nasion, czyli ziaren kakao, otoczonych słodkim białym miąższem.[7]

Kwiaty kakaowca mają ok. 1 cm i rosną w skupieniach bezpośrednio na pniu i grubych gałęziach. Młode liście są jaskrawoczerwone, a dorosłe osiągają do 30 cm długości. Kakaowiec udaje się na wysokości 30–300 m n.p.m., gdy temperatura nie spada wiele poniżej 20°C ani nie rośnie powyżej 28°C.[7]

Według Międzynarodowej Organizacji Kakao kakaowiec uprawia się w pasie od 10° szerokości północnej do 10° szerokości południowej. Najlepiej rośnie przy 1500–2000 mm opadów rocznie, a pora sucha z opadami poniżej 100 mm miesięcznie nie powinna trwać dłużej niż 3 miesiące.[5]

Nawet na małych, odizolowanych plantacjach plantatorzy często tracą od 30 do 100% zbiorów, zwykle przez choroby. Jedną z najgroźniejszych jest czarna zgnilizna strąków wywoływana przez Phytophthora, która szerzy się przy dużej wilgotności. Średni plon na świecie wynosi 340–450 kg ziarna z hektara.[7]

Kakaowiec z Brazylii posadzono na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej w latach 1822–1830, a potem w Nigerii (1874) i Ghanie (1879). Nasiona do Ghany przywiózł z Fernando Po Tetteh Quarshie lub jego uczeń, po nieudanych próbach Holendrów (1815) i Szwajcarów (1843).[5]

Roboczą sekwencję genomu kakaowca opublikowano w 2011 r. w czasopiśmie „Nature Genetics”. Złożony genom odpowiadał 76% szacowanej wielkości genomu i zawierał prawie wszystkie wcześniej opisane geny kakaowca. 82% z tych genów przypisano do 10 chromosomów. Według autorów chromosomy kakaowca powstały z form przodków w wyniku 11 fuzji chromosomów.[8]

Według szacunków ICCO światowa produkcja kakao w sezonie 2024/25 wzrosła o 8,5% do 4,733 mln ton. Przemiał spadł o 3,3% do 4,649 mln ton, a nadwyżka podaży wyniosła 37 tys. ton. Zapasy na koniec sezonu wzrosły do 1,309 mln ton. ICCO wstrzymała dane za sezon 2025/26.[9]

Wybrzeże Kości Słoniowej odpowiada za ponad 40% światowej produkcji kakao, podaje ICCO. Według biuletynu ICCO z lutego 2025 r. w sezonie 2023/24 kraj ten miał wyprodukować 1,674 mln ton ziarna, Ghana 530 tys. ton, a Ekwador 430 tys. ton. Cała Afryka miała dać 71,3% światowej produkcji kakao.[10][11]

Według biuletynu ICCO z lutego 2025 r. w sezonie 2023/24 na świecie przemielono 4,885 mln ton ziaren kakao, z czego 35,8% w Europie. Największym przetwórcą było Wybrzeże Kości Słoniowej z 744 tys. ton, przed Holandią z 600 tys. ton i Niemcami z 460 tys. ton. Udział Azji i Oceanii wyniósł 22,7%, a Afryki 22,2%.[12]

Od 1961 r. światowa produkcja ziaren kakao wzrosła prawie 4 razy, podaje FAO. W 2013 r. wyniosła 4,6 mln ton, a największym producentem było Wybrzeże Kości Słoniowej z 1,3 mln ton, czyli 32% światowych zbiorów. W latach 1993–2013 Afryka dostarczała średnio 66% kakao, Azja 18%, a obie Ameryki 15%.[13]

19 kwietnia 2024 r. ceny kakao osiągnęły rekord wszech czasów: 12 567 USD za tonę w Londynie i 11 878 USD w Nowym Jorku. Do końca miesiąca ceny kontraktów spadły o 15%, do 10 662 USD w Londynie i 10 050 USD w Nowym Jorku. Według ICCO zmienność cen wzrosła przez mniejszą płynność rynku i niepewność co do kolejnych zbiorów.[14]

25 października 2024 r. zapasy kakao w Nowym Jorku spadły do 118 230 ton, najniższego poziomu od 19 lat. W połowie października 2024 r. cena kontraktu grudniowego w Londynie wzrosła o 12%, z 6896 do 7736 USD za tonę. Pod koniec miesiąca tona kakao kosztowała 7785 USD w Londynie i 7371 USD w Nowym Jorku.[10]

Według dyrektywy 2000/36/WE czekolada musi zawierać co najmniej 35% suchej masy kakaowej, w tym co najmniej 18% masła kakaowego. Czekolada mleczna musi mieć co najmniej 25% suchej masy kakaowej i 14% suchej masy mlecznej. Biała czekolada musi mieć co najmniej 20% masła kakaowego.[15]

Dyrektywa 2000/36/WE dopuszcza w całej Unii Europejskiej dodanie do wyrobów czekoladowych innych tłuszczów roślinnych niż masło kakaowe, w ilości do 5%. Muszą to być tłuszcze, które są odpowiednikami masła kakaowego. Wszystkie wyroby czekoladowe muszą być sprzedawane pod nazwami określonymi w załączniku do dyrektywy.[15]

Od 1 stycznia 2003 r. w Polsce obowiązuje rozporządzenie ministra rolnictwa i rozwoju wsi z 4 grudnia 2002 r. o jakości handlowej wyrobów kakaowych i czekoladowych. Według niego kakao w proszku musi mieć co najmniej 20% tłuszczu kakaowego w suchej masie i najwyżej 9% wody. Czekolada w proszku musi zawierać co najmniej 32% kakao. Rozporządzenie zmieniano 3 razy.[16][17]

Czekolada gianduja musi zawierać od 20 do 40 g drobno zmielonych orzechów laskowych w 100 g wyrobu. Tak stanowi polskie rozporządzenie z 4 grudnia 2002 r. o jakości handlowej wyrobów kakaowych i czekoladowych. Podstawą wyrobu jest czekolada z co najmniej 32% suchej masy kakaowej, czyli o 3 punkty procentowe mniej niż w zwykłej czekoladzie.[16]

Czekoladki, czyli praliny, muszą zawierać co najmniej 25% czekolady w całkowitej masie produktu. Podobnie jest z czekoladą nadziewaną: zewnętrzna część z czekolady musi stanowić nie mniej niż 25% całkowitej masy wyrobu. Wymagania te określa polskie rozporządzenie z 4 grudnia 2002 r. o jakości handlowej wyrobów kakaowych i czekoladowych.[16]

W 1851 r. Karol Wedel otworzył przy ulicy Miodowej w Warszawie cukiernię z małą manufakturą czekolady. W 1872 r. podarował fabrykę synowi Emilowi jako prezent ślubny, a od 1874 r. Emil podpisywał każdą tabliczkę czekolady, bo na rynku pojawiały się podróbki. W 1926 r. powstała grafika chłopca na zebrze, a w 1936 r. Jan Wedel rozpoczął produkcję Ptasiego Mleczka.[18]

W latach 1930–1931 Jan Wedel, wnuk Karola, zbudował nowoczesną fabrykę czekolady przy ul. Zamoyskiego w Warszawie. Wcześniej, w 1851 r., Karol Ernest Wedel otworzył sklep z czekoladą przy ul. Miodowej 12 na Starym Mieście. Później firmę przejmowały kolejno PepsiCo (1991), Cadbury (1999, za 76,5 mln USD) i południowokoreańska grupa Lotte (2010).[19]

Muzeum Czekolady E.Wedel w Warszawie otwarto 4 września 2024 r., po inwestycji wartej 200 mln zł. Mieści się w wyremontowanym silosie na kakao z lat 60. XX w., na terenie działającej fabryki Wedla na Kamionku. Ma ponad 8000 m² na 6 kondygnacjach naziemnych i 1 podziemnej. Jedną z atrakcji jest ważąca ponad 300 kg czekoladowa makieta Kamionka.[19]

W 2019 r. kraje UE wyeksportowały 2,2 mln ton czekolady i batonów czekoladowych, z czego 66% trafiło do innych państw Unii. Najwięcej eksportowały Niemcy (640 tys. ton, 30%), Belgia (300 tys. ton) i Holandia (290 tys. ton). Polska była czwarta z 230 tys. ton, czyli 10% unijnego eksportu. Razem z piątymi Włochami (180 tys. ton) te kraje odpowiadały za 3/4 eksportu UE.[20]

W 2023 r. Polska eksportowała czekoladę do ponad 50 krajów świata. Największym odbiorcą polskiej czekolady i wyrobów czekoladowych były Niemcy, które kupiły je za 651,8 mln USD. Kolejne były Wielka Brytania (359,3 mln USD) i Francja (171,8 mln USD). W pierwszych 9 miesiącach 2024 r. kolejność 3 największych odbiorców się nie zmieniła.[21]

Największa tabliczka czekolady ważyła 5792,5 kg i miała wymiary 4 na 4 m oraz 35 cm grubości. W 2011 r. wykonała ją brytyjska firma Thorntons w Alfreton. Z kolei największa rzeźba z czekolady, przedstawiająca dom z wyposażeniem, ważyła 10 488 kg i powstała w Brazylii w 2018 r.[22][23]

Największa pod względem powierzchni tabliczka czekolady miała 416,34 m². Wykonali ją Amerykanie Nick DiGiovanni i firma Blue Stripes Cacao, a rekord ustanowiono 2 grudnia 2024 r. w Guayaquil w Ekwadorze. To osobny rekord niż najcięższa tabliczka czekolady, która ważyła 5792,5 kg.[24]

Najwyższe czekoladowe jajko wielkanocne miało 10,39 m wysokości i 19,6 m obwodu w najszerszym miejscu. Ważyło 7200 kg, czyli ponad 7 ton czekolady. Wykonała je włoska firma Tosca, a zmierzono je 16 kwietnia 2011 r. w centrum handlowym Le Acciaierie w Cortenuova we Włoszech.[25]

Najdłuższa rzeźba z czekolady, czekoladowy pociąg, miała 34,05 m długości. Wystawiono ją w 2012 r. na dworcu Bruksela Południowa w Belgii. Rekord największej bombonierki należy do amerykańskiej firmy Russell Stover: pudełko czekoladek ważyło 2547,49 kg, a rekord ustanowiono 17 kwietnia 2023 r.[26]

Największa czekoladowa moneta ważyła 658 kg, miała 196 cm średnicy i 17 cm grubości. Przedstawiała monetę 1 euro i pokazano ją 15 listopada 2012 r. na targach Cioccoshow w Bolonii. Wykonano ją z 570 kg gorzkiej i 108 kg białej czekolady, a 20 kg wyrzeźbionej i odciętej czekolady odjęto od wyniku.[27]

Muzeum Czekolady w Kolonii otwarto 31 października 1993 r. po zaledwie 13 miesiącach budowy. Rocznie odwiedza je ok. 600 000 osób, co czyni je jedną z najczęściej odwiedzanych instytucji kultury w mieście. Na ponad 4000 m² pokazuje historię kakao, a w środku stoi 3-metrowa fontanna, w której krąży 200 kg czekolady. Powstało z inicjatywy producenta czekolady Hansa Imhoffa (1922–2007).[28]

W badaniu 156 przypadków zjedzenia czekolady przez psy z lat 2015–2019 objawy zatrucia wystąpiły u 44 psów, z czego 28 zjadło czekoladę ciemną lub gorzką. Najczęściej obserwowano pobudzenie, drżenia i wymioty. Po leczeniu przeżyły 43 z 44 psów. Czekolada zawiera metyloksantyny: teobrominę i kofeinę.[29]