Ciekawostki o delfinach: 39 sprawdzonych faktów

Rodzina delfinowatych (Delphinidae) liczy prawie 40 gatunków, z czego 6 nazywa się zwyczajowo wielorybami, np. orkę i grindwale. Do delfinów zalicza się też delfiny rzeczne. Większość delfinów mierzy mniej niż 3 m, ma wrzecionowate ciało, dziobowaty pysk i proste, igłowate zęby. Morświny mają tępe pyski i łopatkowate zęby.[1]

Butlonos, najbardziej znany gatunek delfina, osiąga średnio 2,5–3 m długości i 135–300 kg masy. Samce są zwykle większe od samic. Charakterystyczny „wbudowany uśmiech” to po prostu krzywizna pyska. Butlonosy żyją w ciepłych i umiarkowanych morzach całego świata i lepiej znoszą niewolę niż płochliwy delfin zwyczajny.[2][1]

W 2022 r. NOAA Fisheries poinformowała, że butlonosy z przybrzeżnych wód i estuariów między Nowym Jorkiem a Florydą zaproponowano uznać za osobny gatunek, Tursiops erebennus. Badania trwały ponad 8 lat i objęły DNA, czaszki i kręgosłupy delfinów. Nazwę łacińską opisano już w 1865 r., a nazwa zwyczajowa upamiętnia wodza Tamanenda, znanego z mądrości i pokojowego usposobienia.[3]

Największe samce orki (Orcinus orca) mają ponad 10 m długości i ważą około 9800 kg, a ich płetwa grzbietowa sięga 1,8 m. Orka to największy przedstawiciel rodziny delfinowatych. Orka ma też największy mózg wśród delfinów, ważący średnio 5,6 kg. Mimo że to potężny drapieżnik, nie odnotowano przypadku zabicia przez nią człowieka na wolności.[4]

Butlonosy osiągają w krótkich zrywach prędkość prawie 30 km/h, a delfiny zwyczajne są jeszcze szybsze. Wiele gatunków podpływa do statków, skacze obok nich i płynie na fali dziobowej. Delfiny żyją w stadach liczących od 5 do kilku tysięcy zwierząt i wszystkie są mięsożerne: jedzą ryby, kałamarnice i inne bezkręgowce.[1]

Delfiny zwyczajne (Delphinus delphis) żyją zwykle w dużych grupach liczących średnio setki osobników, a czasem łączą się w megastada nawet do 10 000 zwierząt. Dorosłe mierzą około 1,8–2,4 m i ważą średnio około 77 kg. Potrafią zanurkować na około 300 m, ale po pokarm schodzą zwykle na głębokość około 30 m.[5]

Delfiny pojawiają się w zapisie kopalnym we wczesnym miocenie, 23–16 mln lat temu, gdy fauna waleni była bardziej zróżnicowana niż dziś. Wszystkie dzisiejsze grupy delfinów istniały już w miocenie, podobnie jak co najmniej 3 wymarłe rodziny zwierząt, które również nazwalibyśmy delfinami.[1]

Butlonosy rozpoznają gwizdy znajomych nawet po co najmniej 20 latach rozłąki. W badaniu opublikowanym w 2013 r. odtwarzano delfinom z kilku ośrodków gwizdy ich dawnych towarzyszy z basenów. Rozpoznawały je niezależnie od pokrewieństwa, płci i tego, jak długo żyły razem. To pierwszy dowód, że pamięć społeczna u zwierzęcia innego niż człowiek może trwać tak długo.[6]

W 2006 r. naukowcy wykazali, że butlonosy rozpoznają tożsamość innego delfina po kształcie jego indywidualnego gwizdu, nawet gdy usunięto z niego wszystkie cechy głosu. Każdy delfin wykształca własny gwizd, a umiejętność uczenia się dźwięków zachowuje przez całe życie. Według autorów delfiny to jedyne poza ludźmi zwierzęta, które przekazują informację o tożsamości niezależnie od cech głosu.[7]

W 2013 r. badacze odtwarzali dzikim butlonosom kopie ich własnych gwizdów. Delfiny odpowiadały, gdy usłyszały swój gwizd, a na gwizdy innych nie reagowały. Według autorów to mocny dowód, że delfiny używają wyuczonych sygnałów tożsamości, by zwracać się do siebie nawzajem, czyli coś w rodzaju wołania po imieniu.[8]

W 2023 r. badacze opisali, że samice butlonosa zmieniają swój gwizd, gdy są przy nich własne młode. Gwizdy mają wtedy wyższe częstotliwości maksymalne i szerszy zakres, podobnie jak mowa dorosłych kierowana do dzieci. Nagrania pochodziły z krótkich odłowów dzikich delfinów w pobliżu zatoki Sarasota na Florydzie. Według autorów taka „mowa matczyna” może pomagać młodym skupić uwagę, budować więź i uczyć się dźwięków.[9]

W 2001 r. naukowcy pokazali 2 butlonosom lustra po oznaczeniu ich ciał. Oba delfiny używały odbicia, by obejrzeć oznaczone miejsca. Wcześniej przekonujące dowody rozpoznawania siebie w lustrze mieli tylko ludzie i małpy człekokształtne. Autorzy nazwali to przykładem ewolucyjnej zbieżności z małpami i ludźmi.[10]

W 2005 r. badacze wykazali, że dzikie butlonosy z Zatoki Rekina w Australii używają gąbek morskich jako narzędzi przy zdobywaniu pokarmu, a tej umiejętności nie da się wyjaśnić genami ani środowiskiem. To pierwszy znany przypadek kultury materialnej u ssaków morskich. Umiejętność przekazują głównie matki córkom, a wszyscy „gąbkarze” mogą pochodzić od jednej „gąbkowej Ewy”.[11]

Encyclopaedia Britannica wymienia 6 gatunków, u których samice przechodzą menopauzę, czyli przestają owulować przed końcem życia: ludzi, orki, grindwale krótkopłetwe, szablogrzbiety, białuchy i narwale. Naukowcy wciąż spierają się, dlaczego menopauza wyewoluowała u orek. Stada orek to rodziny prowadzone przez starsze samice.[4]

Wszystkie zbadane walenie, w tym delfiny, śpią w szczególny sposób: w danej chwili zasypia tylko 1 półkula mózgu. W czasie snu mogą się poruszać, a jedno oko często pozostaje otwarte. Sen REM jest u nich znikomy albo nie występuje wcale. Według autorów przeglądu taki sen najpewniej wyewoluował po to, by ograniczać utratę ciepła w wodzie.[12]

Delfin gujański (Sotalia guianensis) wykrywa słabe pole elektryczne o natężeniu od 4,6 mikrowolta na centymetr, co wykazało badanie opublikowane w 2011 r. Receptory mieszczą się w dołkach na pysku, w których u nowo narodzonych delfinów rosną wąsy, a potem zanikają. Według autorów to drugi, po stekowcach, przypadek elektrorecepcji u ssaków. Taka czułość w zupełności wystarcza, by wyczuć rybę.[13][14]

Delfin długoszczęki (Stenella longirostris) potrafi w jednym skoku wykonać nawet 7 obrotów ciała. Od tych skoków z obrotami pochodzi jego angielska nazwa spinner dolphin. Eksperci uważają, że delfiny skaczą tak głównie po to, by przekazywać sobie sygnały akustyczne. Skoki mogą też pomagać w pozbyciu się pasożytów zewnętrznych, takich jak podnawki.[15]

Delfiny długoszczęki odpoczywają około 4–5 godzin dziennie w czystych, spokojnych i dość płytkich wodach. Nocą polują w dużych stadach liczących setki zwierząt na małe ryby, krewetki i kałamarnice, które żyją około 200–300 m pod powierzchnią. Za dnia dzielą się na mniejsze grupy, czasem liczące tylko około 12 zwierząt. Brak spokojnego odpoczynku zmniejsza zapas energii na nocne polowania.[15]

Największy delfin rzeczny, delfin amazoński, czyli boto, osiąga ponad 2,4 m i 160 kg (samce, samice są nieco mniejsze). Może być ciemnoszary, szaroróżowy albo jaskrawo różowy, a młode są szare. Gdy deszcze zalewają las, pływa między gałęziami zatopionych drzew. Delfiny rzeczne mają małe oczy, ale być może najlepszy sonar spośród wszystkich waleni.[16]

Dorosłe delfiny gangesowe mogą mierzyć prawie 3 m, a ich oczy, podobnie jak u delfinów indusowych, są małe i pozbawione nawet soczewki. W mętnej wodzie orientują się dzięki echolokacji. Delfin gangesowy często pływa na boku i sonduje płetwą dno w poszukiwaniu ryb, krewetek i mięczaków. Oba gatunki są zagrożone przez ruch statków, polowania i tamy.[16]

Butlonosy dożywają co najmniej 40 lat, a niektóre samice żyją dłużej niż samce, nawet 60 lat i więcej. Zaczynają się rozmnażać w wieku 5–15 lat, zależnie od populacji, a samice mogą dojrzewać wcześniej niż samce. Młode rodziły nawet 45-letnie samice.[17]

Samica butlonosa jest w ciąży około 12 miesięcy i rodzi średnio co 3–6 lat. Młode ssie mleko przez około 20 miesięcy i zwykle zostaje z matką przez 3–6 lat. Pływa tuż przy matce w tzw. pozycji niemowlęcej, dzięki której w strudze wody za jej ciałem ma mniejszy opór.[17]

Samica butlonosa Nicklo z zatoki Sarasota na Florydzie urodziła się w 1950 r. i w chwili śmierci w 2017 r. miała 67 lat. Była najstarszym udokumentowanym dzikim delfinem na świecie. Urodziła co najmniej 4 młode. Ostatni potwierdzony raz widziano ją w 2017 r., a badacze uznali, że nie żyje.[18]

Program badań delfinów w zatoce Sarasota na Florydzie trwa od października 1970 r. i objął już 6 pokoleń delfinów. Jego twórcy nazywają go najdłuższym na świecie badaniem dzikiej populacji delfinów. Według NOAA Fisheries naukowcy od ponad 50 lat zbierają tam obserwacje i zdjęcia butlonosów. Badania obejmują m.in. zdrowie i fizjologię, zachowanie i ekologię.[19][17]

Samice orek żyją na wolności zwykle około 50 lat, ale mogą dożyć co najmniej 90 lat. Samce żyją średnio około 30 lat, a najstarsze co najmniej 60 lat. Ciąża orki trwa 15–18 miesięcy i kończy się narodzinami 1 młodego. W niektórych populacjach samice rodzą średnio co 5 lat przez około 25 lat.[20]

W brazylijskim mieście Laguna butlonosy i rybacy łowią razem cefale od ponad 100 lat. Gdy w pobliżu są delfiny, rybacy mają 17 razy większą szansę na połów i łapią prawie 4 razy więcej ryb. Badanie z 2023 r. wykazało, że liczy się zgranie w czasie: rzuty sieci zsynchronizowane z delfinami dały 86% z 4955 złowionych cefali.[21]

Butlonosy z Laguny, które współpracują z rybakami, mają o około 13% większą przeżywalność niż delfiny niewspółpracujące. Te drugie 3,3 razy częściej giną w sieciach jako przyłów. Populacja liczyła średnio około 55 delfinów, a częstość wspólnych połowów spada. W najgorszym scenariuszu ta tradycja może zaniknąć w ciągu 40–60 lat.[21]

Od 1959 r. Marynarka Wojenna USA szkoli delfiny i lwy morskie do pracy z marynarzami i żołnierzami piechoty morskiej. Delfiny uczą się wyszukiwać i oznaczać miny podwodne. Mają najbardziej zaawansowany sonar znany nauce i łatwo znajdują miny trudne do wykrycia sonarem elektronicznym, zwłaszcza na płytkich wodach i w zagraconych portach.[22]

Spis z lipca 2025 r. wykazał tylko 74 orki w populacji Southern Resident, którą NOAA Fisheries opisuje jako populację w trudnym położeniu. W 2020 r. naliczono 72 takie orki. Populację wpisano w 2005 r. jako zagrożoną na listę amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (ESA). Stada orek liczą zwykle od kilku do ponad 20 blisko spokrewnionych zwierząt.[20]

We wrześniu 2021 r. NOAA Fisheries opublikowała przepisy, które zabraniają pływania z hawajskimi delfinami długoszczękimi i zbliżania się do nich na mniej niż 50 jardów, czyli około 46 m. Zakaz obowiązuje do 2 mil morskich, czyli około 3,7 km od brzegu głównych wysp Hawajów. Ogólne zalecenie NOAA dla obserwatorów butlonosów to także co najmniej 50 jardów i najwyżej 30 minut obserwacji.[23][17]

Pod koniec lat 90. populację chińskiego delfina rzecznego baiji z Jangcy szacowano na zaledwie 13 osobników. Sześciotygodniowe poszukiwania z listopada i grudnia 2006 r. na całym dawnym obszarze występowania nie przyniosły śladu tego gatunku. Badacze uznali, że to najpewniej pierwszy gatunek walenia, który wyginął przez człowieka, głównie przez przyłów w sieciach.[24]

Dorosłe samice morświna (Phocoena phocoena) mierzą od 1,46 do 1,89 m, a samce od 1,32 do 1,78 m, przy masie ciała do 70 kg. Morświny bywają mylone z delfinami, z którymi są spokrewnione, choć delfiny są dużo większe. Średnia długość życia morświna wynosi 15 lat.[25][26]

Morświny potrafią nurkować na głębokość 200 m i pozostawać pod wodą 5 minut, choć przebywają głównie w płytkich wodach przybrzeżnych. Jedzą drobne ryby, zarówno żyjące w toni wodnej śledzie i szproty, jak i przydenne babki i dobijaki. Pokarm odnajdują dzięki echolokacji, a szukają go także, grzebiąc w dnie. Skład ich diety zmienia się zależnie od regionu, pory roku i wieku zwierzęcia.[26]

Morświny wysyłają ultradźwięki o częstotliwości około 130 kHz, a ich słuch jest czuły w zakresie od 16 do 140 kHz. Dźwięki morświnów rejestrują w morzu specjalne urządzenia, zwane detektorami morświnów C-POD. Na podstawie takich nagrań naukowcy oszacowali liczebność bałtyckiej populacji tych zwierząt.[26]

Ciąża morświna trwa 11 miesięcy, a samica rodzi 1 młode co drugi rok, latem, od maja do sierpnia. Młody morświn mierzy około 70–90 cm i ssie mleko matki przez 8–10 miesięcy. Samce dojrzewają płciowo zwykle w 4. lub 5. roku życia, a samice rok później. Okres godowy trwa od maja do września.[26]

Populację morświna w Bałtyku właściwym oszacowano na 491 zwierząt, w przedziale od 71 do 1105 osobników. Wynik pochodzi z projektu SAMBAH, w którym 8 państw bałtyckich nagrywało sygnały echolokacyjne morświnów w 298 punktach od maja 2011 do kwietnia 2013 r. Szacunek dotyczy okresu od maja do października, a badanie opublikowano w 2022 r.[27]

W południowo-zachodniej części Bałtyku żyje szacunkowo 21 390 morświnów, czyli wielokrotnie więcej niż w części północno-wschodniej. Dane pochodzą z monitoringu akustycznego z lat 2011–2013. Wcześniejsze szacunki z obserwacji lotniczych i ze statków podawały 599 osobników w 1995 r. i 93 w 2002 r., ale były obarczone wysoką niepewnością.[28]

W latach 20. XX w. polskie władze wprowadziły premię za każdego złapanego lub zabitego morświna, a w sieciach rybackich ginęło średnio 75 zwierząt rocznie, głównie w Zatoce Gdańskiej. Do połowy lat 30. odnotowywano już kilkaset morświnów rocznie z przyłowu. Od lat 50. XX w. morświny stały się w polskich wodach rzadkością.[25][26]

Morświn jest w Polsce objęty ochroną prawną od 1984 r., a dziś ochroną ścisłą jako gatunek wymagający ochrony czynnej. W 2008 r. IUCN uznała bałtycką populację morświnów za krytycznie zagrożoną wyginięciem. Przyłów w sieciach rybackich to jedna z podstawowych przyczyn śmierci morświnów, wywołanych przez człowieka. Gatunek chroni się m.in. w obszarze Natura 2000 Zatoka Pucka i Półwysep Helski.[29][28]