Ciekawostki o dinozaurach: 37 sprawdzonych faktów

Dinozaury pojawiły się około 245 mln lat temu, blisko początku środkowego triasu, i przez prawie 180 mln lat żyły na całym świecie. Większość wymarła do końca kredy, około 66 mln lat temu. Liczne dowody pokazują jednak, że jedna ich linia przekształciła się około 155 mln lat temu w ptaki. Obfitość skamieniałości świadczy o tym, że dinozaury dominowały na lądach w erze mezozoicznej.[1]

Nazwę Dinosauria zaproponował w 1842 r. angielski anatom Richard Owen. Pochodzi ona od greckich słów „deinos”, czyli „straszny” lub „straszliwie wielki”, i „sauros”, czyli „gad” lub „jaszczur”. Owen objął nią 3 wymarłe olbrzymy: megalozaura, iguanodona i hyleozaura, których kości odkryto na początku XIX w. w południowej Anglii.[1][2]

Richard Owen wyróżnił dinozaury z 3 powodów. Były duże, a przy tym lądowe, w przeciwieństwie do znanych już wodnych ichtiozaurów i plezjozaurów. Miały 5 kręgów w obrębie miednicy, podczas gdy większość znanych gadów ma ich tylko 2. Kończyny trzymały pod ciałem jak kolumny, podobnie jak słonie, a nie rozstawione na boki jak jaszczurki.[1]

Do dinozaurów zalicza się dziś ponad 800 nazw rodzajowych i co najmniej 1000 gatunków, a co roku przybywają nowe. Nie wszystkie są jednak ważne, bo część opisano na podstawie fragmentów, które mogły pochodzić z różnych zwierząt. Znane taksony to według szacunków 10–25% rzeczywistej różnorodności dinozaurów, a znalezione szczątki to prawdopodobnie mniej niż 0,0001% wszystkich żyjących kiedyś osobników.[1]

W 1887 r. Anglik H.G. Seeley zauważył, że dinozaury mają jeden z 2 typów miednicy: podobny do ptasiego albo do gadziego. Podzielił je więc na ptasiomiedniczne (Ornithischia) i gadziomiedniczne (Saurischia). Do ptasiomiednicznych należą m.in. stegozaury, ankylozaury i dinozaury rogate, a do gadziomiednicznych drapieżne dinozaury i olbrzymie roślinożerne zauropody.[1]

Pierwsze pióra dinozaurów nie służyły do latania, ale mogły pełnić co najmniej 3 inne funkcje. Ślady piór zachowały się u niektórych dinozaurów, m.in. dromeozaurów. Naukowcy przypuszczają, że pióra pomagały regulować temperaturę ciała, maskować się i utrzymywać równowagę w biegu. Część badaczy uważa, że pióra były u dinozaurów powszechne, choć większość gatunków przedstawia się bez nich.[1]

Na kości przedramienia welociraptora, wykopanej w Mongolii w 1998 r., naukowcy znaleźli 6 guzków, do których u ptaków przyczepiają się lotki. Wyniki opublikowano w 2007 r. w „Science”. Zbadany welociraptor miał około 0,9 m wysokości i 1,5 m długości oraz ważył około 14 kg.[3]

Wysiadywanie jaj dinozaurów trwało od około 3 do 6 miesięcy, wykazał zespół Gregory’ego Ericksona w pracy opublikowanej w 2017 r. w „PNAS”. Badacze liczyli linie przyrostowe w zębach zarodków. U małego i dużego dinozaura ptasiomiednicznego inkubacja trwała około 2,8 i 5,8 miesiąca, czyli tak wolno jak u gadów. Dla porównania jaja ptaków wykluwają się średnio w ciągu 11–85 dni.[4]

Tyranozaur mógł gryźć z siłą od 8526 do 34 522 niutonów, a nacisk jego zębów wynosił 718–2974 megapaskali. Takie wartości podali w 2017 r. Paul Gignac i Gregory Erickson w „Scientific Reports”, w pracy o biomechanice skrajnej osteofagii, czyli zjadania kości. Dzięki tak silnemu ugryzieniu tyranozaur kruszył i zjadał kości.[5]

W żołądku deinocheira, opisanego w 2014 r. w „Nature”, znaleziono ponad 1000 gastrolitów, czyli połkniętych kamieni, oraz kręgi i łuski ryb. Autorzy uznali deinocheira za ogromnego wszystkożercę, który żył w środowiskach umiarkowanie wilgotnych. Był największym znanym ornitomimozaurem.[6]

Jednym z kandydatów do miana największego dinozaura jest argentynozaur, odkryty w Argentynie w 1987 r. Według londyńskiego Muzeum Historii Naturalnej miał około 35 m długości i ważył około 70 ton. Dokładną wielkość argentynozaura trudno oszacować, bo jego szczątki są niekompletne, a szacunki się różnią. Szczątki dinozaurów znaleziono na wszystkich kontynentach.[1][7]

Patagotitan mayorum, tytanozaur sprzed około 100–95 mln lat, ważył według szacunków około 70 ton, tyle co 10 słoni afrykańskich, i mierzył około 37 m długości. Masę oszacowano na podstawie obwodu kości udowej i ramiennej. Aby się wyżywić, zjadał około tony roślin dziennie. O skamieniałościach ranczer poinformował w 2012 r., a wykopaliska trwały 18 miesięcy.[8]

Sue, najbardziej kompletny znany szkielet tyranozaura, zachował się w około 90%. Znaleziono go 12 sierpnia 1990 r. w Dakocie Południowej. Mierzy 4 m wysokości i 12,5 m długości. Według Księgi Rekordów Guinnessa 4 października 1997 r. Muzeum Fielda w Chicago kupiło go na aukcji Sotheby’s w Nowym Jorku za 8 362 500 dolarów.[9]

Najlepiej zachowanym dinozaurem pancernym według Księgi Rekordów Guinnessa jest nodozaur sprzed około 110 mln lat, nazwany w 2017 r. Borealopelta markmitchelli. Odkrył go 21 marca 2011 r. Sean Funk przy wydobyciu piasków roponośnych w północnej Albercie w Kanadzie. Za życia mierzył około 5,5 m i ważył ponad 1300 kg. Preparacja trwała 5,5 roku.[10]

W 1676 r. Robert Plot z Uniwersytetu Oksfordzkiego zamieścił w dziele przyrodniczym rysunek końca kości udowej, który najpewniej należał do dinozaura. Plot uważał, że kość mogła pochodzić od słonia sprowadzonego do Brytanii w czasach rzymskich. Według części badaczy legendy o gryfach z VII w. p.n.e. mogły z kolei powstać po odkryciach szczątków protoceratopsów w Mongolii.[1]

Najstarszy zachowany opublikowany opis szczątków dinozaura to notatka Nathana Smitha z 1820 r. Kości znalazł w 1818 r. Solomon Ellsworth Jr., kopiąc studnię w Windsor w stanie Connecticut. Uznano je wtedy za ludzkie, a dopiero znacznie później za szczątki anchizaura. Już w 1800 r. w Massachusetts znaleziono ślady przypominające ptasie, przypisane „krukowi Noego”, a dziś uznane za tropy dinozaurów.[1]

W 1824 r. William Buckland nazwał i opisał megalozaura. Według Muzeum Historii Naturalnej Uniwersytetu Oksfordzkiego był to pierwszy dinozaur, który otrzymał naukową nazwę. Megalozaur mierzył około 9 m i żył na terenie dzisiejszego Oksfordu około 160 mln lat temu.[11]

Zainteresowanie dinozaurami osiągnęło szczyt w latach 50. XIX w. Pod kierunkiem Richarda Owena rzeźbiarz Waterhouse Hawkins wykonał naturalnej wielkości modele iguanodona i megalozaura dla londyńskiego Kryształowego Pałacu, wzniesionego na Wielką Wystawę z 1851 r. W 1854 r. pokazano je razem z modelami plezjozaurów, ichtiozaurów i krokodyli.[1]

W 1878 r. w Bernissart w Belgii górnicy przypadkiem odsłonili w kopalni węgla kilkadziesiąt kompletnych szkieletów iguanodonów. Przez wiele lat wydobyto i odrestaurowano tysiące kości, a pierwszy szkielet wystawiono w 1883 r. Znalezisko jako pierwsze zasugerowało, że niektóre dinozaury żyły w grupach, i jasno pokazało, że część z nich chodziła na 2 nogach.[1]

Pierwszy szkielet Tyrannosaurus rex odkrył Barnum Brown w 1902 r. w Hell Creek w Montanie. 6 lat później, w 1908 r., znalazł w Big Dry Creek prawie kompletny szkielet z „doskonałą” czaszką, oznaczony AMNH 5027. Ten tyranozaur ma szczękę długości około 1,2 m i zęby o długości około 15 cm. Dziś wiadomo, że gatunek żył 69–66 mln lat temu.[12]

Dippy, odlew szkieletu diplodoka z 292 kości, przybył do Muzeum Historii Naturalnej w Londynie w 36 skrzyniach i został odsłonięty 12 maja 1905 r. Jest jedną z 10 replik oryginału, którego kości robotnicy kolejowi wykopali w Wyomingu w 1899 r. Diplodok żył 156–145 mln lat temu. Dippy był pokazywany w Londynie do 4 stycznia 2017 r.[13]

Sophie to jeden z najbardziej kompletnych szkieletów stegozaura, jakie znaleziono, a zwierzę żyło około 150 mln lat temu, w jurze. Szkielet odkrył w 2003 r. zawodowy poszukiwacz skamieniałości Bob Simon w Wyomingu. Muzeum Historii Naturalnej w Londynie wystawia go na stałe od grudnia 2014 r. Kości zachowały się trójwymiarowo, a nie spłaszczone przez czas.[14]

Tyranozaura nazwanego „Nation’s T. rex” znalazła w 1988 r. ranczerka Kathy Wankel na terenach federalnych we wschodniej Montanie. Zespół Muzeum Gór Skalistych pod kierunkiem Jacka Hornera wydobył go w latach 1989–1990, odzyskując 80–85% szkieletu. Narodowe Muzeum Historii Naturalnej Smithsonian w Waszyngtonie wypożyczyło go na 50 lat od Korpusu Inżynieryjnego Armii USA.[15]

W 1980 r. zespół Luisa Alvareza opisał w „Science” wapienie z Włoch, Danii i Nowej Zelandii z czasu wymierania na granicy kredy i trzeciorzędu. Zawartość irydu była w nich odpowiednio około 30, 160 i 20 razy wyższa niż zwykle. Autorzy uznali, że iryd pochodzi z kosmosu, i zaproponowali, że wymieranie wywołało uderzenie planetoidy o średnicy około 10 ± 4 km, której pył przyciemnił niebo.[16]

Wymieranie na granicy kredy i paleogenu było jednym z 3 największych masowych wymierań w ciągu ostatnich 500 mln lat. W 2010 r. międzynarodowy zespół badaczy podsumował dane z całego świata i uznał, że wywołało je uderzenie planetoidy w Chicxulub w Meksyku. Warstwa z materiałem wyrzuconym przez uderzenie występuje na całej Ziemi i zbiega się w czasie z początkiem wymierania.[17][18]

Latem 1959 r. dr Władysław Karaszewski z Państwowego Instytutu Geologicznego po raz pierwszy rozpoznał ślady łap dinozaurów na 2 niepozornych odłamkach skalnych. Znalazł je w Glinianym Lesie koło Kielc. Według Państwowego Instytutu Geologicznego było to początkiem wielu kolejnych odkryć tropów dinozaurów w Polsce.[19]

Latem 2021 r. naukowcy, m.in. z Państwowego Instytutu Geologicznego, zaczęli wydobywać tropy, kości i koprolity dinozaurów w odkrywkowej kopalni surowców ilastych w Borkowicach w województwie mazowieckim. Do dziś wydobyto ponad 1000 znalezisk, w tym tropy dinozaurów drapieżnych o długości 40 cm. Choć liczą ponad 200 mln lat, są doskonale zachowane.[19]

W Sołtykowie w Górach Świętokrzyskich odkryto liczne tropy zauropodów, które Państwowy Instytut Geologiczny przypisuje wczesnojurajskim wulkanodonom o długości około 10 m. Były to roślinożerne zwierzęta z długą szyją i ogonem, wędrujące w stadach. Do rozdrabniania pokarmu w żołądku używały połykanych kamieni, czyli gastrolitów.[19]

Dilofozaur, jeden z pierwszych dużych drapieżnych teropodów, osiągał około 6 m długości przy masie 400–450 kg. Na głowie miał 2 charakterystyczne grzebienie kostne, biegnące od nozdrzy aż po czubek czaszki. Jego tropy są znane m.in. z Sołtykowa w Górach Świętokrzyskich, gdzie zachowały się także ślady roślinożernych zauropodów.[19]

W Tatrach, dość nieoczekiwanie, znaleziono odciski stóp krewniaków celofyzów, drapieżnych dinozaurów mierzących około 2,5 m. Celofyzy należały do prymitywnej grupy ceratozaurów, były lekko zbudowane i ważyły około 30 kg. Tatrzańskie tropy powstały w skałach z końca triasu, a ich autorzy byli drapieżnikami.[19]

Hadrozaury dorastały nawet do 12 m, a przeciętny dorosły osobnik ważył około 3 ton. Te roślinożerne dinozaury poruszały się zarówno na 4, jak i na 2 nogach. Ich tropy odkryto na Roztoczu. Według Państwowego Instytutu Geologicznego świadczą one o tym, że region ten był niegdyś ciepłym i wilgotnym środowiskiem.[19]

W 2002 r. Gerard Gierliński i Karol Sabath opisali w „Acta Palaeontologica Polonica” trop z bloku dolomitu z Bałtowa, na północnym skraju Gór Świętokrzyskich. Kształt odcisku pasuje do szkieletu stopy stegozaura. Był to drugi ślad późnojurajskich dinozaurów z Polski, bo wcześniej polskie dinozaury znano głównie z tropów z dolnej jury.[20]

W 2012 r. polscy paleontolodzy Grzegorz Niedźwiedzki, Tomasz Sulej i Jerzy Dzik opisali dużego drapieżnego archozaura z Lisowic w południowej Polsce i nazwali go Smok wawelski. Żył około 205–200 mln lat temu, pod koniec triasu. Jego szkielet mierzył 5–6 m, a czaszka 50–60 cm. Był większy od wszystkich znanych drapieżnych archozaurów z późnego triasu i wczesnej jury Europy Środkowej, w tym dinozaurów teropodów.[21]

W 2003 r. prof. Jerzy Dzik opisał na podstawie kilkuset dobrze zachowanych kości gada dinozaurokształtnego z Krasiejowa koło Opola. Nazwał go Silesaurus opolensis. Zwierzę żyło około 230 mln lat temu i miało rozmiary dużego psa. Według Uniwersytetu Warszawskiego linia dinozaurów i ptaków oddzieliła się od linii krokodyli w triasie, około 250 mln lat temu.[22]

W 2021 r. naukowcy opisali skamieniały kał z późnego triasu, sprzed około 230 mln lat, z Krasiejowa w Polsce, w którym zachowały się trójwymiarowe szczątki maleńkich chrząszczy. Nowy gatunek nazwano Triamyxa coprolithica. Niektóre okazy są niemal kompletne, z delikatnymi odnóżami i czułkami, zachowanymi prawie tak dobrze jak w bursztynie. Autorem odchodów był prawdopodobnie Silesaurus opolensis, krewny dinozaurów z grupy dinozaurokształtnych.[23][24]

W latach 1963–1971 polscy paleontolodzy odbyli 8 polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych, z których wszystkie poza jedną prowadziła Zofia Kielan-Jaworowska. Po stronie polskiej wzięło w nich udział 30 osób. Wśród opisanych znalezisk były pierwsze szczątki dinozaurów grubogłowych odkryte poza Ameryką Północną. Wyniki opublikowano w 10 tomach w latach 1969–1984.[25]

W 1965 r. polsko-mongolska wyprawa paleontologiczna znalazła w Altan Uul na południu pustyni Gobi olbrzymie kończyny przednie dinozaura o długości 2,4 m. Na ich podstawie opisano gatunek Deinocheirus mirificus. Przez prawie 50 lat deinocheir był jednym z najbardziej zagadkowych dinozaurów, bo nie znano reszty jego ciała. Wyjaśniły to dopiero kolejne okazy opisane w 2014 r.[6]