Ciekawostki o gruszkach: 37 sprawdzonych faktów

Rodzaj grusza (Pyrus) powstał najpewniej w trzeciorzędzie, 65–55 mln lat temu, w górzystych regionach południowo-zachodnich Chin, podają autorzy badania genomu gruszy opublikowanego w 2013 r. Grusze dzielą się na 2 główne grupy: gruszki zachodnie, czyli europejskie, oraz wschodnie, czyli azjatyckie. Rodzaj jest bardzo zróżnicowany genetycznie i obejmuje tysiące odmian uprawnych.[1]

Baza Plants of the World Online, prowadzona przez Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew, uznaje w rodzaju grusza (Pyrus) 77 gatunków. Encyclopaedia Britannica podaje ostrożniej, że rodzaj obejmuje 20–45 gatunków drzew i krzewów. Autorzy badania genomu gruszy z 2013 r. piszą z kolei o co najmniej 22 dobrze rozpoznanych gatunkach podstawowych.[2][1][3]

Rodzaj grusza, którego nazwę opublikowano po raz pierwszy w 1753 r., rośnie dziko w strefie umiarkowanej Eurazji aż po Indochiny oraz w północno-zachodniej Afryce, podaje baza Plants of the World Online. Naturalny zasięg gruszy pospolitej w podgatunku communis obejmuje Europę po północny Irak. Jako gatunek zawleczony grusza pospolita rośnie m.in. w Ameryce Północnej i Południowej, Afryce Południowej i Australii.[2][4]

Grusza i jabłoń oddzieliły się od siebie ok. 5,4–21,5 mln lat temu, wynika z badania genomu gruszy opublikowanego w 2013 r. w „Genome Research”. Oba rodzaje dzielą 2 dawne podwojenia całego genomu, a nowsze z nich nastąpiło u gruszy 30–45 mln lat temu. Tego nowszego podwojenia nie ma natomiast truskawka.[1]

Genom gruszy chińskiej (Pyrus bretschneideri) zawiera 42 812 genów kodujących białka, ustalił zespół 60 naukowców w badaniu opublikowanym w 2013 r. Badacze złożyli sekwencję o długości 512 mln par zasad, co odpowiada 97,1% szacowanej wielkości genomu. Zsekwencjonowano odmianę ‘Dangshansuli’ tego silnie heterozygotycznego gatunku.[1]

Większość uprawnych grusz to funkcjonalne diploidy z 34 chromosomami w komórkach (2n = 34), podają autorzy badania genomu gruszy z 2013 r. Grusza ma typową samoniezgodność gametofitową, kontrolowaną najpewniej przez pojedynczy, wieloalleliczny locus. Według badaczy grusza jest silnie heterozygotyczna właśnie z powodu samoniezgodności i łatwego krzyżowania się z innymi gatunkami.[1]

Głównym składnikiem komórek kamiennych w miąższu gruszki jest lignina, a w genomie gruszy rozszerzeniu uległo 66 rodzin genów związanych z jej syntezą, wykazało badanie z 2013 r. Komórki kamienne, nazywane też grysem, to twarde komórki, które według Encyclopaedia Britannica wyróżniają owoce gruszy. Autorzy badania genomu uznają je za ważną cechę jakości owoców.[1][3]

Zimowe odmiany gruszy, takie jak D’Anjou, Bosc i Comice, wymagają po zbiorze 2–6 tygodni przechowywania w chłodzie, a gruszki Bartlett tylko 1–2 dni, podaje Penn State Extension. Bez chłodzenia dojrzały owoc po prostu więdnie i się rozkłada, nie dojrzewając. Gruszki pozostawione na drzewie dojrzewają od środka, więc gdy skórka jest gotowa, wnętrze bywa brązową papką.[5][6]

Gruszka Bartlett dojrzewa po chłodzeniu ok. 5 dni, Bosc i Comice 7 dni, a D’Anjou 9 dni, przy temperaturze 18–24°C i dużej wilgotności, podaje Penn State Extension. Gruszki są pod tym względem wyjątkowe, bo opierają się dojrzewaniu tuż po zbiorze. Zerwane lekko niedojrzałe dojrzewają równomiernie i mają gładszy miąższ, podaje Colorado State University Extension.[5][6]

Odmiana gruszy ‘Dangshansuli’ daje ponad 4 mln t owoców rocznie i jest najważniejszą handlową odmianą gruszy azjatyckiej na świecie, podają autorzy badania genomu gruszy z 2013 r. Odmianę uprawia się w Chinach od ponad 500 lat. Według tych samych badaczy grusza jest 3. pod względem znaczenia owocem strefy umiarkowanej, po winorośli i jabłoni.[1]

Najcięższa gruszka na świecie ważyła 2,948 kg, potwierdza Księga Rekordów Guinnessa. Owoc odmiany atago wyhodowała japońska grupa JA Aichi Toyota Nashi Bukai, a zaprezentowano go 11 listopada 2011 r. w siedzibie JA Aichi Toyota w mieście Toyota w prefekturze Aichi. Atago to największa gruszka w Japonii, pochodząca z prefektury Okayama.[7]

Pierwsza znana wzmianka o gruszy pochodzi z „Odysei” Homera z 9. stulecia p.n.e., pisze Jules Janick z Wydziału Ogrodnictwa Purdue University. Grusze rosły tam w ogrodzie Alkinoosa, króla Feaków, wśród „darów bogów”, obok granatów i jabłoni. Gruszę wielokrotnie opisywał też Teofrast z Eresos, żyjący w latach 370–286 p.n.e.[8]

Rzymianie uprawiali gruszę na szeroką skalę i zapisali ponad 30 jej odmian, podaje brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS). Katon Starszy opisał 6 typów gruszek, a Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej” z 77 r. wymienił wiele rzymskich nazw. Gruszki zwane Tiberiana nazwano tak, bo bardzo lubił je cesarz Tyberiusz.[9][8]

Angielska Księga Domesday z 1086 r. wymienia stare grusze jako znaki graniczne, podaje Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS). Hodowla gruszy dogoniła rozwój jabłoni dopiero w połowie 17. stulecia. Do lat 40. 17. stulecia w uprawie w Wielkiej Brytanii było po ok. 60 odmian gruszy i jabłoni.[9]

W ogrodach Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego (RHS) w Chiswick House w zachodnim Londynie zanotowano 622 odmiany gruszy, niespełna 200 lat po tym, jak w Wielkiej Brytanii uprawiano ok. 60 odmian. Przyczynili się do tego brytyjscy ogrodnicy rozwijający odmiany francuskie i belgijskie, przede wszystkim Thomas Andrew Knight na początku 19. stulecia. Według RHS na świecie uprawia się dziś ponad 3000 odmian gruszy.[9]

W 1867 r. francuski pomolog Leroy naliczył 900 odmian gruszy, noszących łącznie 3000 nazw, podaje Jules Janick z Purdue University. Wcześniej, w 1628 r., Le Lecier, prokurator królewski w Orleanie, opisał w katalogu 254 gruszki. Kolejne francuskie dzieła wymieniały 67 odmian (La Quintinye, 1690), 119 (Duhamel, 1768) i 238 (Noisette, 1833).[8]

Szekspir wspomina gruszki w swoich sztukach 4 razy, zawsze w sposób „absurdalny albo nieprzyjemny”, pisze Jules Janick z Purdue University. W „Wesołych kumoszkach z Windsoru” ktoś jest przygnębiony jak suszona gruszka, a w „Romeo i Julii” pada nazwa gruszki Poperin. W sztuce „Wszystko dobre, co się dobrze kończy” starą cnotę porównano do zwiędłych francuskich gruszek.[8]

Rysunki Philipona opublikowane w 1831 r. w piśmie „La Caricature” przemieniały twarz króla Ludwika Filipa w gruszkę, podaje Jules Janick z Purdue University. Wizerunek monarchy jako miękkiego, szybko gnijącego owocu stał się symbolem zepsucia. Philipon i Daumier trafili za swoje „gruszkowe” portrety króla do więzienia.[8]

Suita Satiego „Trois morceaux en forme de poire”, czyli „3 utwory w kształcie gruszki”, mimo tytułu składa się z 7 części, zauważa Jules Janick z Purdue University. Gruszka często pojawiała się też w malarstwie. Cézanne regularnie umieszczał ją w swoich martwych naturach, a van Gogh malował zarówno kwitnące drzewo gruszy, jak i jego owoce.[8]

Gruszkę odmiany Williams, w Ameryce Północnej nazywaną Bartlett, odkryto w 1770 r. w Anglii, podaje Jules Janick z Purdue University. To najsłynniejsza gruszka Ameryki Północnej, a w Europie wciąż nosi nazwę Williams. Według Encyclopaedia Britannica Williams’ Bon Chrétien jest zdecydowanie najczęściej uprawianą odmianą gruszy w większości krajów poza Azją.[8][3]

Odmiana gruszy Konferencja (Conference) odpowiada za ponad 90% towarowej produkcji gruszek w Wielkiej Brytanii, podaje Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS). Razem z odmianą Doyenne du Comice, sprowadzoną z Francji w 1858 r., szybko zdominowała tamtejsze uprawy przydomowe.[9]

Gruszkę odmiany Rocha odkrył przypadkiem w 1836 r. Pedro António Rocha w swoim gospodarstwie w Sintrze w Portugalii, podaje Komisja Europejska. Za odrębną odmianę uznano ją niemal 90 lat po odkryciu, na 2. Krajowej Konferencji Pomologicznej w Alcobaça. Od 2003 r. nazwa Pêra Rocha do Oeste jest w Unii Europejskiej chronioną nazwą pochodzenia.[10]

Co roku 15 000 pracowników zbiera ok. 173 000 t gruszek Pêra Rocha do Oeste, podaje Komisja Europejska. Gruszki te produkuje się i pakuje w 29 gminach portugalskiego regionu Oeste. Zbiory zaczynają się w drugiej połowie sierpnia, a owoce są w sprzedaży od sierpnia do maja.[10]

Drewno gruszy szwajcarskiej jest ciężkie i twarde, a jego gęstość względna wynosi 0,58–0,70, podaje Woodshop News. Służy do mebli, instrumentów muzycznych i mechanicznych, trzonków narzędzi, toczenia oraz okleiny dekoracyjnej, intarsji i inkrustacji. Można je barwić tak, by przypominało heban. Większość drewna gruszy importowanego do USA paruje się, by podkreślić różowoczerwoną barwę i zmniejszyć naprężenia przy suszeniu.[11]

Świat ma zebrać w sezonie 2025/26 ok. 26,1 mln t gruszek, z czego 20,5 mln t w Chinach, prognozuje Departament Rolnictwa USA (USDA). Oznacza to, że Chiny dają ok. 79% światowych zbiorów. Chińska produkcja ma spaść o 480 tys. t z powodu suszy w prowincjach Shandong i Shaanxi, a cała światowa o 2%.[12]

Chiny są największym eksporterem świeżych gruszek i w sezonie 2025/26 mają wysłać za granicę 700 tys. t, prognozuje USDA. To zaledwie ok. 3% chińskich zbiorów. Na kolejnych miejscach są Argentyna (345 tys. t) oraz Unia Europejska i RPA (po 300 tys. t), a cały światowy eksport świeżych gruszek ma wzrosnąć do ok. 2 mln t.[12]

Produkcja gruszek w Turcji ma spaść w sezonie 2025/26 o 30%, do 461 tys. t, z powodu przymrozków wiosną 2025 r., prognozuje USDA. Gruszki ucierpiały jednak mniej niż inne owoce drzew liściastych. Mniejsze zbiory w Chinach i Turcji obniżą spożycie gruszek w obu krajach, a turecki eksport ma spaść z 66 do 45 tys. t.[12]

Unia Europejska wyprodukowała w 2022 r. 2,1 mln t gruszek, przy 12,6 mln t jabłek, podaje Eurostat. Według USDA zbiory gruszek w UE w sezonie 2025/26 wyniosą 1,861 mln t, wobec 2,373 mln t w sezonie 2020/21. Najsłabszy w tym okresie był sezon 2023/24 z wynikiem 1,792 mln t.[13][12]

Sady gruszowe zajmowały w 2023 r. w Unii Europejskiej ok. 98 000 ha, podaje Eurostat. Ponad 40% tej powierzchni przypadało na Włochy i Hiszpanię, a Belgia, Portugalia i Holandia miały po ok. 10%. Największą powierzchnię sadów gruszowych w UE miała w 2023 r. Hiszpania, a sadów jabłoniowych Polska.[14]

Polskie sady gruszowe zajmowały w 2024 r. 5,9 tys. ha z 211,3 tys. ha wszystkich sadów, a zbiory gruszek oszacowano na 74,2 tys. t, podają autorki pracy z 2025 r. opartej na danych GUS. Plon wyniósł 126,2 dt z hektara. Produkcja gruszek była w Polsce niewielka m.in. z powodu klimatu i większej wrażliwości grusz oraz ich kwiatów na mróz.[15]

Polska wyeksportowała w 2018 r. 46,8 tys. t gruszek, a w 2021 r. już 119,9 tys. t, wynika z danych Ministerstwa Finansów zebranych przez Fundusz Promocji Owoców i Warzyw. W 2019 r. eksport wyniósł 73,5 tys. t, a w 2020 r. 99,1 tys. t. Na 2022 r. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej prognozował spadek do 74 tys. t.[16]

W Polsce najwięcej grusz sadzi się na podkładce pigwa S1, pisze Ireneusz Sosna z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu w pracy z 2006 r. Według Encyclopaedia Britannica pigwa (Cydonia oblonga) to główna podkładka dla gruszy w Europie, a gruszę rozmnaża się przez okulizację lub szczepienie. Sosna zauważa też, że duża nadprodukcja jabłek zwiększa w Polsce zainteresowanie uprawą gruszek.[17][3]

Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach ma w ofercie 2 odmiany gruszy: Bojniczankę i Dolores. Bojniczankę wpisano do Rejestru Odmian 1 kwietnia 1998 r. pod numerem S 327. Dolores trafiła do rejestru 2 lutego 2010 r. pod numerem S 572.[18]

Gruszki szaruszki w syropie z województwa kujawsko-pomorskiego wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 22 lipca 2011 r. Przygotowuje się je m.in. ze starej odmiany gruszy Salisbury, potocznie zwanej Szaruszką ze względu na szary kolor owoców. Obrane gruszki gotuje się w syropie z goździkami, aż nabiorą złocistego koloru i staną się lekko szkliste, raz w roku, jesienią.[19]

Drzewo gruszy widnieje w herbie Kruszwicy od 15. stulecia do dziś, a w herbie Inowrocławia było od 14. do 18. stulecia, podaje Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Według opisu na Liście Produktów Tradycyjnych grusza była i jest bardzo charakterystyczna dla Kujaw. Dowodem na to jest właśnie umieszczanie jej w herbach kujawskich miast.[19]

Gruszkę suszoną kraśnicką z województwa lubelskiego wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych 12 grudnia 2008 r. Ma brązową skórkę, lekko miodową przy szypułce i kielichu, a w przekroju złotawobrązowy miąższ. Jej smak opisano jako korzenny i lekko słodki.[20]

W latach 2011–2012 w Poznaniu zinwentaryzowano 982 drzewa gruszy drobnoowocowej (Pyrus calleryana) na 22 stanowiskach, podali w 2013 r. botanicy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Pierwsze nasadzenia pojawiły się w mieście w 2006 r. przy ul. św. Wawrzyńca, a w Warszawie gatunek sadzi się od 2001 r. Grusza drobnoowocowa pochodzi ze wschodniej Azji i dobrze znosi warunki miejskie.[21]