Ciekawostki o niedźwiedziach: 38 sprawdzonych faktów

Na świecie żyje 8 gatunków niedźwiedzi, dużych drapieżnych ssaków z krótkim ogonem, które występują w Ameryce, Europie i Azji, podaje Encyclopaedia Britannica. Najmniejszy jest niedźwiedź malajski, który często waży mniej niż 50 kg. Największym niedźwiedziem i zarazem największym drapieżnikiem lądowym jest niedźwiedź polarny albo kodiak: każdy z nich może ważyć do 720 kg, czyli ponad 14 razy więcej.[1]

Największym żyjącym niedźwiedziem jest niedźwiedź polarny (Ursus maritimus), którego dorosłe samce ważą zwykle 400–600 kg i mierzą 2,4–2,6 m od nosa do ogona, podaje Księga Rekordów Guinnessa. Kodiak (Ursus arctos middendorffi), podgatunek niedźwiedzia brunatnego z wysp Kodiak, Afognak i Shuyak na Alasce, jest zwykle krótszy, ale masywniej zbudowany.[2]

Najcięższym lądowym drapieżnikiem był według Księgi Rekordów Guinnessa niedźwiedź polarny o szacowanej masie ok. 900 kg, zastrzelony w 1960 r. na Morzu Czukockim na zachód od Kotzebue na Alasce. Miał mierzyć 3,5 m od nosa do ogona, ale te dane są sporne. Ponad 900 kg miał też ważyć na początku lat 80. XX w. kodiak Goliath z zoo Space Farms w New Jersey.[3]

W 2007 r. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) ogłosiła, że 6 z 8 gatunków niedźwiedzi na świecie jest zagrożonych wyginięciem. Niedźwiedź malajski trafił wtedy do kategorii „narażony”, bo według ekspertów jego liczebność spadła o co najmniej 30% w ciągu 30 lat. Niedźwiedź polarny został uznany za gatunek narażony na Czerwonej Liście IUCN już w 2006 r.[4]

Na świecie żyje ok. 900 000 baribali, czyli niedźwiedzi czarnych amerykańskich, podała IUCN w 2007 r. To ponad dwa razy więcej niż łącznie wszystkich pozostałych gatunków niedźwiedzi. Baribal jest jednym z 2 gatunków niedźwiedzi, obok niedźwiedzia brunatnego, których IUCN nie uznała w 2007 r. za zagrożone wyginięciem.[4]

Wargacz, niedźwiedź z Azji Południowej, żywi się mrówkami i termitami i zjada prawdopodobnie nawet 500 000 owadów w ciągu dnia, podaje magazyn Smithsonian. Młode wargacza rodzą się ślepe i ważą ok. 1 funta, czyli ok. 0,45 kg. W 15 akredytowanych ogrodach zoologicznych w USA żyją tylko 42 wargacze, a gatunek opisał naukowo zoolog George Shaw w 1791 r.[5]

Serce hibernującego niedźwiedzia brunatnego bije średnio 26 razy na minutę, a w okresie aktywności 75 razy, czyli prawie 3 razy szybciej. Zmierzyli to duńscy, szwedzcy i norwescy naukowcy, którzy wykonali badanie echokardiograficzne serca u 7 dziko żyjących niedźwiedzi w Dalarnie w Szwecji. Wyniki opublikowali w 2014 r. w czasopiśmie „Cardiovascular Ultrasound”.[6][7]

Serce niedźwiedzia brunatnego w czasie snu zimowego pompuje średnio 0,86 l krwi na minutę, a w okresie aktywności 3,54 l, czyli ok. 4 razy więcej. Wynika to z badania 7 dziko żyjących niedźwiedzi w Szwecji opublikowanego w 2014 r. Autorzy wyjaśniają, że podczas hibernacji zapotrzebowanie tkanek na energię spada do 25% poziomu z okresu aktywności.[6][7]

Niedźwiedź brunatny w Skandynawii może spędzać w gawrze nawet 7 miesięcy w roku, podają autorzy badania opublikowanego w 2022 r. w „Frontiers in Physiology”. Gawrą bywa opuszczone mrowisko, jaskinia skalna lub miejsce pod wykrotem, czyli wyrwanym z korzeniami drzewem. Hibernacja to według badaczy przystosowanie do surowej zimy, w którym spada przemiana materii i aktywność zwierzęcia.[8]

Samica niedźwiedzia brunatnego rodzi młode 6–8 tygodni po zagnieżdżeniu się zarodka, które następuje dopiero na początku hibernacji, choć gody odbywają się późną wiosną i wczesnym latem. Takie opóźnione zagnieżdżenie zarodka badacze nazywają implantacją opóźnioną. Matka w czasie porodu wciąż hibernuje, a w miocie jest zwykle od 1 do 4 młodych.[8]

Niedźwiedź brunatny może w czasie zimowej hibernacji w gawrze stracić do 1/3 masy ciała, podaje amerykańska służba parków narodowych (NPS). Hibernacja może trwać nawet pół roku, dlatego niedźwiedzie z Parku Narodowego Katmai na Alasce gromadzą jesienią zapasy tłuszczu, jedząc łososie nerki. Park organizuje internetowy konkurs Fat Bear Week na najgrubszego niedźwiedzia.[9]

Od 15 maja 2008 r. niedźwiedź polarny ma w całym zasięgu status gatunku zagrożonego (threatened) według amerykańskiej ustawy o gatunkach zagrożonych (Endangered Species Act). Decyzję ogłosiła U.S. Fish and Wildlife Service. Podstawą był fakt, że niedźwiedzie polarne traktują lód morski jako główne siedlisko, a ich podstawowym pokarmem są foki, głównie nerpy obrączkowane.[10]

Na świecie żyje ok. 23 315–26 000 niedźwiedzi polarnych w 19 subpopulacjach, podaje dokument Konwencji o gatunkach wędrownych (CMS) ze stycznia 2025 r. Czerwona Lista IUCN zalicza niedźwiedzia polarnego do gatunków narażonych na wyginięcie. Za najpoważniejsze zagrożenie w całym zasięgu gatunku dokument uznaje zanik arktycznego lodu morskiego wskutek zmian klimatu.[11][10]

Nowo narodzony niedźwiedź polarny waży tylko 0,6 kg, ma sierść, ale jest ślepy i bezradny, podaje U.S. Fish and Wildlife Service. Najczęściej samica rodzi 2 młode, a mioty z 3 młodymi zdarzają się w Arktyce sporadycznie. Dorosłe samice ważą 181–317 kg, a samce do 654 kg.[10]

Samica niedźwiedzia polarnego zwykle po raz pierwszy łączy się w parę w wieku 4–5 lat, a młode rodzi w wieku 5–6 lat, podaje U.S. Fish and Wildlife Service. Do kolejnego rozrodu jest gotowa dopiero po odstawieniu młodych, dlatego odstęp między miotami wynosi u tego gatunku 3 lata.[10]

Najstarsza znana samica niedźwiedzia polarnego żyjąca na wolności miała 32 lata, a najstarszy znany samiec 28 lat, podaje U.S. Fish and Wildlife Service. Niewiele niedźwiedzi polarnych żyjących na wolności dożywa jednak ponad 20 lat. Dane pochodzą z dokumentu, na którego podstawie w 2008 r. uznano niedźwiedzia polarnego za gatunek zagrożony w USA.[10]

Ciężarna samica niedźwiedzia polarnego, która późne lato spędza na lądzie przed wejściem do gawry, może nie jeść nawet przez 8 miesięcy, podaje U.S. Fish and Wildlife Service. Większość ciężarnych samic kopie gawry w śniegu na lądzie jesienią i wczesną zimą. W gawrze rodzą się młode, które przychodzą na świat ślepe i ważą ok. 0,6 kg.[10]

Ciężarne niedźwiedzice polarne wchodzą do gawr porodowych w październiku lub listopadzie, a rodzą młode w grudniu lub styczniu, podaje U.S. Geological Survey (USGS), który prowadzi badania niedźwiedzi polarnych od 1985 r. Matki z młodymi opuszczają gawry w marcu lub kwietniu. USGS prowadzi badania m.in. w południowej części Morza Beauforta. Gatunek jest jednym z 4 ssaków morskich, którymi zarządza Departament Spraw Wewnętrznych USA.[12][13]

Dawniej większość niedźwiedzi polarnych z populacji południowej części Morza Beauforta budowała gawry porodowe na lodzie morskim, podaje U.S. Geological Survey. W ciągu ostatnich 3 dekad lód stał się cieńszy i łatwiej się kruszy, a gawry przesunęły się w stronę lądu. Według danych z obroży radiowych dorosłych samic gawry są dziś stosunkowo gęsto rozmieszczone na nadbrzeżnej nizinie arktycznej Alaski.[13]

Panda wielka zjada od 70 do 100 funtów bambusa dziennie, czyli ok. 32–45 kg, podaje Smithsonian’s National Zoo w Waszyngtonie. Jej układ pokarmowy bardziej przypomina układ pokarmowy drapieżnika niż roślinożercy. Zoo pozyskuje bambus dla swoich pand z 20 kęp rosnących w okolicach Waszyngtonu.[14]

Panda wielka ma tzw. pseudokciuk, czyli wydłużoną i powiększoną kość nadgarstka pokrytą mięsistą poduszką skóry, która pomaga jej chwytać pędy bambusa, podaje Smithsonian’s National Zoo, które trzyma pandy od 1972 r. Według zoo siła ugryzienia pandy wielkiej jest podobna do siły ugryzienia lwa.[14]

Nowo narodzona panda wielka waży 3–5 uncji, czyli ok. 85–142 g, i jest ok. 900 razy mniejsza od matki, podaje Smithsonian’s National Zoo. Pandy rodzą czasem bliźnięta, ale zwykle przeżywa tylko jedno młode. Młode mogą zostać z matką do 3 lat, a dzikie matki potrafią po porodzie nawet miesiąc nie jeść ani nie pić.[14]

Samica pandy wielkiej jest płodna krócej niż 3 dni w roku, podaje Smithsonian’s National Zoo. Ciąża trwa od 90 do 180 dni, średnio 135 dni, a dojrzałość rozrodczą pandy osiągają w wieku 4–8 lat. Samica z waszyngtońskiego zoo Mei Xiang urodziła młode w wieku 22 lat, a wcześniej przeszła co najmniej 6 ciąż urojonych.[14]

Od 4 września 2016 r. panda wielka (Ailuropoda melanoleuca) ma na Czerwonej Liście IUCN status gatunku narażonego, a nie zagrożonego, bo jej populacja wzrosła dzięki ochronie lasów i zalesianiu. IUCN ostrzega, że zmiany klimatu mogą w ciągu 80 lat zniszczyć ponad 35% siedlisk bambusa, w których żyją pandy. Według Smithsonian na wolności żyje zaledwie 1864 pandy, a ok. 600 w ogrodach zoologicznych i ośrodkach hodowlanych.[15][14]

Pierwsze pandy wielkie w Smithsonian’s National Zoo, samica Ling-Ling i samiec Hsing-Hsing, przyjechały do Waszyngtonu 16 kwietnia 1972 r. Były darem premiera Chin Zhou Enlaia dla Amerykanów, upamiętniającym historyczną wizytę prezydenta Richarda Nixona w Chinach. Para doczekała się 5 młodych, ale żadne nie przeżyło, a Hsing-Hsing zmarł w 1999 r. w wieku 28 lat.[16][14]

Niedźwiedź brunatny jest w Polsce gatunkiem ściśle chronionym od 1952 r., gdy rozporządzenie Ministra Leśnictwa wykreśliło go z listy gatunków łownych. Częściową ochroną objęto go już po 1. wojnie światowej, ale wciąż można było na niego polować. Dziś Ministerstwo Klimatu i Środowiska określa go jako gatunek ściśle chroniony, wymagający ochrony czynnej.[17][18][19]

Niedźwiedzie brunatne ostatecznie zniknęły z niżu Polski wraz z 18. stuleciem w wyniku polowań i kłusownictwa, podaje Tatrzański Park Narodowy. W Tatrach polowano na nie jeszcze długo potem: góral Jan Krzeptowski Sabała chwalił się, że osobiście zabił 13 niedźwiedzi, a niektóre źródła podają nawet 23. Do niedźwiedzia strzelał też w 1895 r. Henryk Sienkiewicz.[18]

W 2022 r. niedźwiedzie brunatne zajmowały w Polsce obszar ok. 4475 km², a na 1650 km² z niego udokumentowano rozród, wynika z monitoringu GIOŚ. Niedźwiedzie stwierdzono w 179 kwadratach siatki 5×5 km, wyłącznie w Karpatach. Badanie wykonał Instytut Ochrony Przyrody PAN na podstawie ankiety elektronicznej, obejmując dane od 15 grudnia 2021 r. do 31 grudnia 2022 r.[20][21]

We wschodniej części polskich Karpat żyły w 2009 r. 83 niedźwiedzie brunatne (przedział 48–111 osobników), oszacowali naukowcy w badaniu opublikowanym w 2014 r. w „Rocznikach Bieszczadzkich”. Raport dla Komisji Europejskiej z 2007 r. podawał 95 niedźwiedzi w Polsce, w tym 66 w Bieszczadach. Jeszcze w 1976 r. liczbę niedźwiedzi w Bieszczadach Zachodnich oceniano na 18–27.[17]

W całych Tatrach żyło 45 niedźwiedzi brunatnych, z czego 15 po polskiej stronie, wykazały badania genetyczne SGGW i Tatrzańskiego Parku Narodowego rozpoczęte w 2012 r. Naukowcy przeanalizowali ponad 400 próbek i ustalili 45 niepowtarzalnych profili genetycznych. Według National Geographic Polska z 2026 r. raport Instytutu Ochrony Przyrody PAN wykazał w samych polskich Tatrach co najmniej 64 niedźwiedzie.[22][23]

Areał osobniczy samca niedźwiedzia brunatnego w polskich Karpatach może obejmować ponad 1000 km², podają autorzy badania z „Roczników Bieszczadzkich” z 2014 r. Według GIOŚ niedźwiedzie śledzone satelitarnie wykorzystywały areały o powierzchni 1300 km² w Bieszczadach i 550 km² w Tatrach. Stwierdzono też wędrówki niedźwiedzi na odległość 50–70 km.[17][21]

W latach 1999–2014 w województwie podkarpackim wypłacono 545 odszkodowań za szkody wyrządzone przez niedźwiedzie brunatne, z czego 97% dotyczyło pasiek. Średnie odszkodowanie wynosiło 1785 zł, a odszkodowania za szkody niedźwiedzi wypłaca się w Polsce od 1970 r. Według art. 126 ustawy o ochronie przyrody za szkody wyrządzone przez niedźwiedzie odpowiada Skarb Państwa.[24][25]

Wokół gawr niedźwiedzia brunatnego w okresie od 1 listopada do 30 kwietnia trzeba tworzyć strefy ochronne o promieniu 500 m, przypomniało w 2025 r. Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Podstawą jest ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r. i rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.[19]

Niedźwiedź Wojtek trafił do polskich żołnierzy 8 kwietnia 1942 r., gdy maszerujący z Pahlavi w Iranie w stronę Palestyny wojskowi spotkali perskiego chłopca niosącego małego niedźwiedzia brunatnego. W sierpniu 1942 r. niedźwiedź został przekazany 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii 2. Korpusu Polskiego. Wpisano go na listę personelu kompanii.[26][27]

Niedźwiedź Wojtek z 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii nosił skrzynki z amunicją i ciągnął wózek z zaopatrzeniem podczas bitwy o Monte Cassino w 1944 r., podaje IPN. Za służbę w polskim wojsku awansowano go do stopnia kaprala. Kompania wprowadziła odznakę z niedźwiedziem niosącym w łapach pocisk artyleryjski.[26][28]

Niedźwiedź Wojtek trafił 15 listopada 1947 r. z Armii Andersa do ogrodu zoologicznego w Edynburgu, gdzie spędził 16 lat, aż do śmierci w 1963 r., podaje IPN. Przeszedł z wojskiem szlak z Iranu przez Irak, Syrię, Palestynę, Egipt i Włochy do Wielkiej Brytanii. Od 2014 r. w krakowskim parku Jordana stoi jego brązowy pomnik o wysokości 2,3 m.[26][29][27]

W europejskich jaskiniach znaleziono szczątki ponad 100 000 niedźwiedzi jaskiniowych (Ursus spelaeus), podaje Encyclopaedia Britannica. Gatunek ten był prawdopodobnie tak duży jak dzisiejsze kodiaki i w dużej mierze roślinożerny. Jego historia sięga ponad 1,6 mln lat wstecz, a wymarł stopniowo, do końca ostatniego zlodowacenia.[30]

Jaskinię Niedźwiedzią w Kletnie odkryto przypadkiem 14 października 1966 r. podczas prac w kamieniołomie Kletno III. W jednej ze szczelin znaleziono niemal kompletny szkielet niedźwiedzia jaskiniowego, a także wiele kości lwów jaskiniowych. Dziś znanych jest ponad 5 km korytarzy jaskini, a 21 lipca 1977 r. utworzono tu rezerwat przyrody.[31]