Ciekawostki o motylach: 39 sprawdzonych faktów

Motyle (Lepidoptera) to rząd owadów liczący około 180 tys. gatunków motyli dziennych, ciem i powszelatek. Większy jest tylko rząd chrząszczy. Motyle dzienne są lepiej znane dzięki jaskrawym barwom i aktywności za dnia, ale ćmy, latające głównie nocą i zwykle niepozorne, są znacznie bardziej zróżnicowane i liczniejsze. Powszelatki to grupa pośrednia między motylami dziennymi a ćmami.[1]

Najstarsze znane ślady motyli to łuski skrzydeł i ciała z osadów z czasu wielkiego wymierania sprzed około 201 mln lat, na przełomie triasu i jury. Wydobyto je z rdzenia wiertniczego z Schandelah w Dolnej Saksonii, w północnych Niemczech. Badacze z Uniwersytetu w Utrechcie przeanalizowali około 70 łusek i ich fragmentów. Znaleziska są o ponad 70 mln lat starsze od najstarszych skamieniałości roślin kwiatowych.[2][3]

Z wyjątkiem nielicznych ciem wszystkie dorosłe motyle mają 2 pary skrzydeł. Pokrywają je mikroskopijne, przypominające pył łuski, od których pochodzi naukowa nazwa rzędu: Lepidoptera to po grecku „łuskoskrzydłe”. Ciało dorosłego motyla składa się z 3 części: głowy z narządami zmysłów, tułowia odpowiedzialnego za ruch i odwłoka z narządami trawienia, wydalania i rozmnażania.[1]

Najmniejsze ćmy mają rozpiętość skrzydeł zaledwie 4 mm, a największe ćmy i motyle dzienne prawie 30 cm. Równie zróżnicowane jest tempo rozwoju: najszybsze gatunki przechodzą pełny rozwój w 3 tygodnie, a najwolniejsze potrzebują na to 2, a nawet 3 lat. Motyle żyją na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, od pustyń i szczytów gór po bagna i lasy deszczowe.[1]

Samice ptaszycy królowej Aleksandry (Ornithoptera alexandrae), największego motyla świata według Guinness World Records, mogą mieć ponad 28 cm rozpiętości skrzydeł i ważą ponad 25 g. Ten motyl żyje na Papui-Nowej Gwinei. Muzeum Historii Naturalnej w Londynie podaje, że samice osiągają około 27 cm, a największy zmierzony okaz ma 27,3 cm rozpiętości skrzydeł.[4][5]

Motyle dzienne i ćmy różnią się co najmniej 4 cechami. Motyle dzienne mają czułki zakończone buławką, a większość ciem czułki grube lub pierzaste. W spoczynku motyle dzienne składają skrzydła pionowo nad grzbietem, a ćmy układają je daszkiem nad ciałem, owijają wokół niego albo rozkładają na boki. Motyle dzienne tworzą poczwarki bez osłony, a większość ciem oprzędy. Motyle latają zwykle za dnia, a ćmy nocą.[1]

Cykl życiowy motyli ma 4 stadia: jajo, larwę, czyli gąsienicę, poczwarkę i postać dorosłą, zwaną imago. Najwięcej jedzą gąsienice: większość żywi się liśćmi, ale wiele gatunków je łodygi, korzenie, owoce lub kwiaty. W stadium poczwarki dochodzi do gruntownej przebudowy tkanek. Dorosłe motyle wielu gatunków, odwiedzając kwiaty dla nektaru, zapylają rośliny.[1][6]

Na motyle polują co najmniej 5 grup zwierząt: pareczniki, pająki, osy oraz kręgowce, takie jak ptaki i nietoperze. Same motyle są ważnym ogniwem łańcucha pokarmowego, bo przetwarzają duże ilości materii roślinnej na zwierzęcą i stają się pokarmem dla innych zwierząt. Gąsienice niektórych ciem i nielicznych motyli dziennych są jednak groźnymi szkodnikami upraw i lasów i mogą ogołocić z liści duże obszary.[1]

Gąsienice monarchy żywią się wyłącznie roślinami z 1 rodzaju: trojeściami (Asclepias). Sok trojeści zawiera trujące związki zwane kardenolidami, które gąsienica gromadzi w ciele. Przez to gąsienica, a potem także poczwarka i dorosły motyl, mają odstraszający smak dla drapieżników. Jaskrawe barwy dorosłego monarchy ostrzegają je właśnie przed tym niesmacznym kąskiem.[7]

Gąsienica monarchy ma po każdej stronie głowy 6 małych przyoczek, które wykrywają światło, ale nie tworzą obrazu. Ma też 3 pary prawdziwych odnóży na tułowiu i 5 par krótkich, mięsistych posuwek na odwłoku. Na tułowiu i ósmym segmencie odwłoka wyrastają pary czarnych wyrostków podobnych do czułków, które służą jako narządy zmysłów i mogą zmylić drapieżniki.[7]

Dorosły monarcha ma 6 nóg, ale chodzi tylko na 4, bo pierwsza para jest mała i nie służy do chodzenia. Stopy nóg krocznych mają specjalne narządy zmysłów, dzięki którym motyl czuje smak nektaru i innych płynów. Pokarm pobiera zwiniętą, przypominającą słomkę ssawką. Rozpiętość skrzydeł monarchy wynosi średnio 90–100 mm.[7]

Kokon jedwabnika morwowego (Bombyx mori) składa się z 1 ciągłej nici jedwabiu o długości średnio około 915 m. Gatunek pochodzi z Chin i został całkowicie udomowiony, więc nie występuje już na wolności. Dorosłe motyle mają 40–50 mm rozpiętości skrzydeł, nie potrafią latać i przez 2–3 dni dorosłego życia nic nie jedzą. Samica składa około 300–500 jaj.[8]

Powszelatki, grupa licząca prawie 4000 gatunków, potrafią lecieć z prędkością do 37 mil na godzinę, czyli około 60 km/h. Według Muzeum Historii Naturalnej w Londynie mają też jeden z najszybszych refleksów w przyrodzie. Badacze ustalili, że spłoszona powszelatka reaguje co najmniej 2 razy szybciej niż człowiek.[5]

Zawisak Morgana, ćma o najdłuższej ssawce, został odkryty w 1903 r., choć jego istnienie wcześniej przewidział Karol Darwin. Darwin zmarł w 1882 r., więc nie doczekał potwierdzenia swojej prognozy. Ssawka tej ćmy ma długość około 1 stopy, czyli około 30 cm. Według Muzeum Historii Naturalnej w Londynie zawisak Morgana jest jedynym zapylaczem pewnego storczyka z Madagaskaru.[5]

W badaniu z lat 2016–2017 w hrabstwie Norfolk we wschodniej Anglii pyłek przenosiło 381 z 838 przebadanych ciem, czyli 45,5%. Na ćmach wykryto pyłek 47 gatunków roślin, a 1548 obserwowanych pszczół społecznych odwiedziło 46 gatunków roślin. Badanie prowadzono od marca do października na brzegach 9 stawów wśród pól uprawnych. Wyniki opublikowano w 2020 r. w czasopiśmie Biology Letters.[9]

Badanie opublikowane w 2009 r. w „Science” wykazało, że niedźwiedziówka Bertholdia trigona broni się przed atakującymi nietoperzami za pomocą ultradźwiękowych trzasków, które zagłuszają ich sonar. Niektóre niedźwiedziówki odpowiadają własnymi kliknięciami na atak nietoperzy kierujących się echolokacją. Wcześniej wiedziano, że takie dźwięki ostrzegają nietoperze przed trującymi związkami w ciele ćmy. Dowody na zagłuszanie sonaru były dotąd niejednoznaczne.[10]

Powierzchnia zimowisk wędrownych monarchów w Meksyku wzrosła z około 1 ha w sezonie 2023/2024 do prawie 3 ha w sezonie 2025/2026, co oznacza powrót kilkudziesięciu milionów dorosłych motyli. To wciąż mniej niż minimum 6 ha potrzebne do utrzymania stabilnej populacji. Według WWF duża część wzrostu w sezonie 2024/2025 wynikała z lepszej pogody i słabszych susz. Według niektórych ekspertów może się do niego przyczyniać także sadzenie trojeści w USA i Kanadzie oraz zalesianie jodłą w Meksyku. Monarchy zimują w lasach jodły Abies religiosa w środkowym Meksyku.[7][11][12]

Superpokolenie monarchów, które wędruje do Meksyku, żyje do 8 miesięcy, czyli 8 razy dłużej niż ich rodzice i dziadkowie. Wcześniejsze pokolenia kończą cykl życiowy w około 4 tygodnie, a w ciągu lata powstają 4 takie pokolenia. Dopiero po nich rodzi się superpokolenie, które przelatuje do Meksyku ponad 3000 mil, czyli ponad 4800 km.[13]

Badanie z 2014 r. wykazało, że wędrujące monarchy mają magnetyczny kompas inklinacyjny, który pomaga im lecieć jesienią w stronę równika. Kompas działa tylko w świetle ultrafioletowym A lub niebieskim o długości fali od 380 do 420 nm. Ważną rolę odgrywają czułki, które prawdopodobnie zawierają światłoczułe magnetoreceptory. Gdy badacze zamalowali czułki na czarno, motyle traciły orientację.[14]

Miliardy ciem bogong uciekają przed upałem z południowo-wschodniej Australii i wędrują do 1000 km do miejsca, którego nigdy wcześniej nie odwiedziły. Celem jest niewielka liczba chłodnych jaskiń w Alpach Australijskich, gdzie ćmy przeczekują lato. Na początku jesieni te same osobniki wracają na tereny lęgowe, by rozmnożyć się i umrzeć. Badanie z 2025 r. wskazuje, że ćmy używają gwiaździstego nieba jako kompasu, łącząc je z polem magnetycznym Ziemi.[15]

Rusałka osetnik odbywa wędrówkę o długości około 9000 mil, czyli około 14 500 km, z tropikalnej Afryki aż za koło podbiegunowe. Trasę pokonuje do 6 kolejnych pokoleń, z których każde spędza życie, lecąc na północ. Muzeum Historii Naturalnej w Londynie uznaje ją za najdłuższą wędrówkę wśród motyli.[5]

Badanie opublikowane w 2024 r. opisało przelot rusałek osetników nad Atlantykiem z Afryki Zachodniej do Gujany Francuskiej na odległość co najmniej 4200 km, trwający od 5 do 8 dni. Motyle te prawdopodobnie urodziły się w Europie Zachodniej, więc cała podróż mogła liczyć 7000 km lub więcej. Według autorów taki lot był możliwy tylko z pomocą wiatru i może być pierwszym potwierdzonym przelotem owadów przez Atlantyk.[16]

Badanie z 2018 r. dostarczyło pierwszego twardego dowodu, że rusałki osetniki wracają wiosną z Afryki na południe od Sahary nad Morze Śródziemne. Wcześniej wiedziano tylko o masowych jesiennych wędrówkach z Europy do Afryki. Pochodzenie motyli ustalono na podstawie izotopów wodoru w skrzydłach. Rusałka osetnik jest jednym z nielicznych owadów, które co roku przemierzają Saharę, podobnie jak ptaki wędrowne.[17]

Zestawienie motyli spotykanych w Polsce, opracowane w 2000 r. przez Jarosława Buszkę i Janusza Nowackiego, obejmuje 3156 gatunków. Liczbę tę podaje rozdział o motylach w „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” z 2002 r. To około 1,8% z około 180 tys. gatunków motyli znanych na świecie.[18][1]

Czerwona lista motyli Polski z 2002 r. obejmuje 237 gatunków. Spośród nich 13 już wymarło w kraju, a 12 jest krytycznie zagrożonych wyginięciem. Lista obejmuje więc około 7,5% wszystkich 3156 gatunków motyli stwierdzonych wtedy w Polsce. Opracowali ją Jarosław Buszko i Janusz Nowacki w publikacji Instytutu Ochrony Przyrody PAN.[18]

Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt obejmuje ochroną ścisłą 20 gatunków motyli, a ochroną częściową 16. Wśród ściśle chronionych są m.in. niepylak apollo, niepylak mnemozyna, czerwończyk nieparek i 3 modraszki z rodzaju Phengaris. Częściowo chronione są m.in. paź żeglarz i modraszek alkon. Przepisy weszły w życie 1 stycznia 2017 r.[19]

Spośród 20 ściśle chronionych motyli 8 gatunków wymaga według rozporządzenia z 2016 r. ochrony czynnej. Są to niepylak apollo, niepylak mnemozyna, modraszki arion, nausitous, telejus, eros i gniady oraz przeplatka aurinia. Dla porównania, według czerwonej listy z 2002 r. ochronę czynną prowadzono wtedy w Polsce tylko dla 1 gatunku motyla, niepylaka apollo.[19][18]

Gąsienica modraszka ariona, motyla ściśle chronionego w Polsce, spędza około 10 miesięcy w gnieździe mrówek Myrmica sabuleti. Wydziela substancję, przez którą mrówki biorą ją za larwę królowej i same zanoszą ją do gniazda. Tam zjada larwy mrówek i do przepoczwarczenia w połowie maja staje się 100 razy cięższa niż w chwili adopcji. W Wielkiej Brytanii gatunek wymarł w 1979 r., a od 1983 r. przywracano go z pomocą motyli ze Szwecji.[20][21][19]

W 2011 r. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska objął monitoringiem 23 stanowiska modraszka telejusa. Stan ochrony gatunku oceniono jako właściwy na 6 z 23 stanowisk, niezadowalający na 11, a zły na 6. Według podsumowania monitoringu z lat 2009–2011 na żadnym z 3 badanych stanowisk nie stwierdzono modraszka eroidesa.[22]

W monitoringu GIOŚ z 2011 r. szlaczkonia szafrańca obserwowano tylko na 2 z 9 monitorowanych stanowisk: w Kruszynianach i Lipniku w Puszczy Knyszyńskiej. W Kruszynianach wskaźnik liczebności wyniósł 6,5 osobnika na 100 m, co oceniono jako stan zadowalający. Opracowanie wskazuje, że gatunek był dawniej znacznie szerzej rozpowszechniony, a zmniejszył się zarówno jego zasięg, jak i liczba stanowisk.[23]

W 2025 r. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska zbadał stan niepylaka mnemozyny na 17 stanowiskach: 4 w regionie alpejskim i 13 w kontynentalnym. W regionie alpejskim motyle stwierdzono tylko na 2 z 4 stanowisk, a stan ochrony oceniono jako niezadowalający, z tendencją do pogorszenia. Tamtejsze stanowiska tworzą rzadką sieć wyspowych populacji. W regionie kontynentalnym stan gatunku oceniono jako właściwy i stabilny.[24]

W 2025 r. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie prowadziła ochronę czynną na 49,1 ha w obszarach Natura 2000. Prace polegały głównie na wykaszaniu łąk i runa leśnego oraz wycince młodych drzew i krzewów. Skorzystały na nich chronione zwierzęta, m.in. motyle czerwończyk nieparek i modraszek telejus. W ciągu 5 lat działaniami ochronnymi ma zostać objętych 25 obszarów Natura 2000, przy współfinansowaniu z Funduszu Spójności UE.[25]

Od lat 50. XX w. jedyna populacja niepylaka apollo w Polsce żyła w Pieninach. Pod koniec lat 80. była na skraju wymarcia, a na początku lat 90. liczyła zaledwie 20–30 dorosłych motyli rocznie. Pienińską populację opisano jako podgatunek Parnassius apollo frankenbergeri. W skali regionu jest krytycznie zagrożona, a w Europie gatunek ma status bliski zagrożenia.[26]

W 1991 r. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przekazał pierwsze środki na program restytucji niepylaka apollo w Pienińskim Parku Narodowym. Do 1994 r. wypuszczono tam z hodowli łącznie 339 samców, 362 samice i 4 poczwarki. W 1992 r. usunięto drzewa i krzewy z części piargów. Liczba obserwowanych dorosłych motyli wzrosła z 22 w 1991 r. do 60 w 1994 r.[27][28]

W Pienińskim Parku Narodowym naliczono 10 200 roślin rozchodnika wielkiego (Sedum maximum), od którego zależy rozwój niepylaka apollo, z czego 6600 w siedliskach odpowiednich dla motyla. Przyjmując, że do rozwoju 1 motyla wystarcza 5 roślin, badacze oszacowali pojemność siedliska na około 1320 osobników. Docelową liczebność populacji określono na 1200–1300 dorosłych motyli. Do 1997 r. miejsca występowania motyla przywrócono do odpowiedniego stanu.[26]

Analiza danych z lat 1991–2019 wykazała, że w latach 2003–2004 średnia liczebność pienińskich niepylaków apollo spadła z około 1294 do około 716 osobników. Autorzy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie uznali, że pojemność siedliska zmalała prawdopodobnie przez zbyt duże zasilanie populacji motylami z hodowli. Po załamaniu w 2004 r. liczebność ustabilizowała się na niższym poziomie. Według autorów hodowlę trzeba koordynować z odtwarzaniem siedlisk.[26]

Naukowcy przeanalizowali dane o 12,6 mln motyli z ponad 76 tys. obserwacji prowadzonych w ramach 35 programów monitoringu w kontynentalnej części USA. Okazało się, że w latach 2000–2020 łączna liczebność 554 zarejestrowanych gatunków spadła o 22%. Gatunków, których ubywało, było 13 razy więcej niż tych, których przybywało, a spadki dotyczyły wszystkich regionów kraju.[29][30]

Europejska czerwona lista motyli opublikowana w 2025 r. wykazała, że zagrożonych wyginięciem jest 65 z 442 ocenionych gatunków, czyli około 15%. W 2010 r. takich gatunków było 37. Za wymarły uznano Pieris wollastoni, bielinka z Madery, którego nie obserwowano od 1986 r. Największym zagrożeniem jest utrata siedlisk, a zmiana klimatu dotyczy 52% zagrożonych gatunków.[31][32]

Większość motyli jest przystosowana do wąskich nisz i często zależy od 1 lub kilku roślin pokarmowych, a nawet od 1 części 1 rośliny, dlatego rzadko są liczne w więcej niż 1 typie siedliska. Wiele gatunków żyje tylko w izolowanych koloniach, odciętych od krewnych przez zmiany geologiczne lub klimatyczne. W Ameryce Północnej, Europie i Azji wiele takich reliktów przetrwało od ostatniej epoki lodowej.[1]