Ciekawostki o orłach: 39 sprawdzonych faktów

Populacja bielika w Polsce w 2023 r. liczyła 1500–1600 par lęgowych. Jeszcze na początku XX w. na ziemiach w obecnych granicach Polski przetrwało zaledwie ok. 20 par. Według Cenian i in. (2006) w ciągu poprzednich 100 lat liczebność bielika wzrosła 25-krotnie, a autorzy uznali to za przykład skutecznej ochrony gatunku.[1][2]

Pod koniec XX w. w Polsce gniazdowało 430–500 par bielika, a na koniec 2004 r. liczebność oszacowano na 600–670 par. W bazie danych Komitetu Ochrony Orłów do końca 2004 r. zarejestrowano 661 rewirów. W 2008 r. krajowa populacja bielika liczyła już 767 par.[2][3]

Populacja lęgowa bielika w Polsce wzrosła w latach 2007–2018 aż o 87%, wynika z raportu Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Autorzy raportu z wdrażania Dyrektywy Ptasiej wskazali ten wzrost jako jeden z silnych trendów krótkoterminowych wśród ptaków lęgowych Polski. Dane pochodzą z Monitoringu Ptaków Polski.[4]

Bielika skreślono z Polskiej Czerwonej Listy Ptaków w 2020 r., podał prof. Tadeusz Mizera z Komitetu Ochrony Orłów. Według niego w latach 80. XX w. gniazdowało ok. 100–120 par, w 2000 r. ok. 500 par, a obecnie Komitet szacuje populację lęgową na ok. 1500 par. Autor wiąże ten wzrost z ochroną strefową gniazd.[5]

Stare, długo używane gniazdo bielika ma średnicę 170–250 cm i wysokość ok. 150 cm, a wyjątkowo nawet do 600 cm. Takie gniazdo waży ok. 600 kg, a niekiedy ponad 1 tonę. Nowe gniazdo bielika jest znacznie mniejsze: ma ok. 100 cm średnicy i ok. 70 cm wysokości.[1]

Bieliki w Polsce budują gniazda na drzewach 15 gatunków, wykazała analiza danych o 1478 gniazdach. Najczęściej wybierają sosnę zwyczajną, na której stoi 70,3% gniazd. Dalej są buk (8,5%), olsza czarna (7,1%) i dąb (6,4%). W północno-wschodniej Polsce średni wiek sosen z gniazdami bielika wynosił 157 lat.[3][1]

Na Mazowszu zmierzono 78 drzew z gniazdami bielika, czyli ok. 90% znanych gniazd na badanym terenie. Najczęściej była to olsza czarna: 35 drzew, czyli 44,9%, a dopiero na drugim miejscu sosna zwyczajna. To odmienny wynik niż dla całej Polski, gdzie sosna stanowi ok. 70% drzew gniazdowych bielika.[1]

Zatrucia odpowiadają za ok. 50% przypadków śmierci bielików w Polsce, a kolizje za ok. 20%, podali badacze z Komitetu Ochrony Orłów. Zatrucia są więc główną przyczyną śmiertelności tego gatunku. Według Cenian i in. (2006) w rewirach gniazdowych corocznie znajdowano 5–10 martwych dorosłych bielików.[3][2]

Sukces lęgowy bielika w strefie nadmorskiej w 2020 r. wyniósł tylko 33,8%, najmniej od początku monitoringu. Informację podał Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w raporcie Monitoringu Ptaków Polski za lata 2018–2021. W tym samym raporcie populacja bielika w całym kraju nadal miała tendencję wzrostową.[6]

Młode bieliki z Parku Narodowego „Bory Tucholskie” rozpoczynały samodzielne życie między 5 a 22 października, pokazały badania telemetryczne z lat 2019–2020. Po opuszczeniu rewiru rodziców pokonywały odległości od 39 do 80 km. Badacze opisali u nich strategie gwałtownego przemieszczania się i nomadyzmu.[5]

W latach 2019–2023 w polskich Karpatach stwierdzono 29–34 pary orła przedniego, czyli 0,38–0,44 pary na 100 km². W Zewnętrznych Karpatach Zachodnich gniazdowało 13–17 par. Średni sukces gniazdowy orła przedniego wyniósł w tym okresie 65,0%, najwyższy w 2021 r. (82,4%), a najniższy w 2023 r. (50,0%).[7]

Na początku lat 90. XX w. populację orła przedniego w Polsce oceniano tylko na 5–10 par. W latach 50. i 60. szacowano ją na 20–30 par, a w latach 1980–1985 na ok. 15 par. W latach 1997–2005 w polskiej części Karpat stwierdzono już 27–30 par, czyli ok. 85% krajowej populacji.[8]

Z 46 gniazd orła przedniego znalezionych w polskich Karpatach w latach 1993–2005 aż 41, czyli 89%, stało na jodłach. Gniazda znajdowały się na wysokości 500–1450 m n.p.m., średnio 21 m nad ziemią. W latach 2019–2023 wszystkie znane gniazda nadrzewne orła przedniego w polskich Karpatach, w których odbywały się lęgi, także były umieszczone na jodłach.[8][7]

W 2003 r., ubogim w gryzonie, do lęgu przystąpiło tylko 25% par orła przedniego w polskich Karpatach, a w 2005 r. 31%. Najwięcej par przystępowało do lęgów w latach obfitujących w gryzonie. W resztkach pokarmu z gniazd z lat 1993–1999 oznaczono 305 ofiar z 37 gatunków zwierząt.[8]

Orzeł przedni pikuje na ofiarę z prędkością do 200 mil na godzinę, czyli ok. 320 km/h, podaje amerykańska służba parków narodowych (NPS). Wypatrzywszy zdobycz z powietrza, ptak składa skrzydła i spada w dół. Orzeł przedni ma rozpiętość skrzydeł 203–224 cm i może bronić terytorium o powierzchni do 200 km².[9]

Krajowa populacja orlika krzykliwego może stanowić ok. 11,5–13,5% światowej populacji tego gatunku, podaje Paweł Mirski z Komitetu Ochrony Orłów. Liczebność orlika krzykliwego na całym obszarze występowania oceniano na 14–19 tys. par. Po weryfikacji danych populację lęgową orlika krzykliwego w samej północno-wschodniej Polsce oszacowano w 2009 r. na 2200–2300 par.[10][11]

W Polsce żyje jedynie 10–13 par genetycznie czystych orlików grubodziobych i co najmniej 10 par mieszanych. Orlik grubodzioby jest krytycznie zagrożony w Unii Europejskiej i należy do najrzadszych ptaków szponiastych gniazdujących w Polsce. Jego ochronie służy projekt „LIFE Above the Borders”.[12]

W ok. 50% badanych par orlika grubodziobego w Polsce jeden z partnerów był orlikiem krzykliwym lub mieszańcem obu gatunków. Wyniki opisali Grzegorz Maciorowski i Tadeusz Mizera w podsumowaniu projektu LIFE+ z 2010 r. Krzyżowanie z blisko spokrewnionym orlikiem krzykliwym jest jednym z zagrożeń dla orlika grubodziobego.[13][12]

Orlik grubodzioby składa najczęściej 2 jaja w kwietniu i wysiaduje je przez ok. 42 dni. U orlika grubodziobego występuje kainizm, czyli naturalne zjawisko eliminacji młodszego pisklęcia przez jego starsze rodzeństwo. Orlik grubodzioby gniazduje w Europie i północnej Azji, a zimuje w cieplejszych rejonach Europy, Azji, Bliskiego Wschodu i Afryki.[12]

Ochronę strefową gniazd bielika wpisano do krajowych przepisów zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 30 grudnia 1983 r. Wcześniej lokalne zarządzenia wydali dyrektorzy okręgowych zarządów Lasów Państwowych, pierwszy w Szczecinie w 1969 r. W 2024 r. ochrona strefowa w Polsce obchodziła 40-lecie.[5][2]

Od 21 lipca 1981 r. w lasach całej Polski obowiązywały 200-metrowe strefy ochronne wokół gniazd bielików, orłów przednich i rybołowów. Wprowadził je Naczelny Dyrektor Lasów Państwowych na wniosek Stacji Ornitologicznej PAN. Kolejne zmiany przepisów wprowadzano w latach 1995, 2001, 2004, 2011 i 2016.[5]

Wokół gniazda bielika obowiązuje całoroczna strefa ochrony w promieniu do 200 m i okresowa strefa w promieniu do 500 m. Strefa okresowa dla bielika obowiązuje od 1 stycznia do 31 lipca. Bielik należy do gatunków objętych w Polsce ochroną ścisłą, zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.[14]

Okresowa strefa ochrony wokół gniazda orlika krzykliwego ma promień do 500 m i obowiązuje od 1 marca do 31 sierpnia. Całoroczna strefa wokół gniazda orlika krzykliwego ma promień do 100 m. Dla orła przedniego strefa okresowa trwa od 1 stycznia do 15 sierpnia, a dla gadożera od 1 marca do 30 września.[14]

Do 2022 r. w lasach zarządzanych przez Lasy Państwowe ustanowiono ponad 3700 stref ochrony, m.in. wokół gniazd orłów. Najwięcej powstało dla ochrony miejsc rozrodu bielika (ponad 1200) i orlika krzykliwego (ponad 1100). Łączna powierzchnia stref przekracza 171 tys. ha, co stanowi ok. 2,4% gruntów Lasów Państwowych.[5]

Komitet Ochrony Orłów zawiązał się w 1981 r., a od 1993 r. prowadzi szczegółowy monitoring bielika w Polsce. Członkowie Komitetu zgłaszali konserwatorom przyrody liczne wnioski o ochronę strefową gniazd. Wcześniej, w latach 1927–1952, bielika chroniło na ziemiach polskich prawo łowieckie, a pierwsze rozporządzenie o jego ochronie ukazało się w 1952 r.[2][5]

W latach 1989–2022 w Kampinoskim Parku Narodowym wyznaczono 131 stref ochronnych wokół gniazd ptaków, w tym orłów. Najwięcej, bo 104, dotyczyło bociana czarnego, 15 orlika krzykliwego, a 11 bielika. Jedną strefę wyznaczono wokół gniazda mieszanej pary orlika krzykliwego i orlika grubodziobego.[5]

Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, zgodnie z ustawą z 31 stycznia 1980 r. Orzeł ma rozwinięte skrzydła, złoty dziób i złote szpony i jest umieszczony w czerwonym polu tarczy. Wzór godła zawiera załącznik nr 1 do ustawy.[15]

Orzeł biały jest jednym z 3 symboli Rzeczypospolitej Polskiej, obok biało-czerwonych barw i „Mazurka Dąbrowskiego”, stanowi art. 1 ustawy z 1980 r. Symbole te pozostają pod szczególną ochroną prawa. Godło umieszcza się m.in. w salach lekcyjnych i wykładowych szkół oraz w pomieszczeniach urzędowych.[15]

Przemysł II, koronowany w 1295 r., umieścił orła na rewersie swojej pieczęci majestatowej, której wizerunek pokazuje wystawa Instytutu Pamięci Narodowej. Za panowania Przemysła II, w XIII w., orzeł w koronie w tarczy stał się oficjalnym herbem państwa polskiego. Jeszcze starszy wizerunek ukoronowanego orła widnieje na denarze Bolesława Chrobrego, pierwszego króla Polski, najstarszej zachowanej monecie z takim orłem.[16]

Po odzyskaniu niepodległości Orzeł Biały stał się oficjalnym herbem Rzeczypospolitej Polskiej ustawą z 1 sierpnia 1919 r. Już w 1927 r. podjęto decyzję o zmianie wzoru herbu. Kolejny wzór, herb PRL, wprowadzono dekretem z 7 grudnia 1955 r. Dopiero po przemianach politycznych w 1989 r. Orłu Białemu przywrócono złotą koronę.[16]

Order Orła Białego oficjalnie ustanowił w 1705 r. król August II Mocny, ale po raz pierwszy nadano go 2 lata wcześniej. To najwyższe polskie odznaczenie, przyznawane od ponad 300 lat, także w pierwszym okresie zaborów. Order Orła Białego odebrano tylko 1 raz w historii i potrzebny był do tego wyrok sądu.[17]

Największe znane gniazdo ptaka, zbadane w 1963 r., zbudowała para bielików amerykańskich w pobliżu miasta Saint Petersburg na Florydzie. To gniazdo miało 2,9 m szerokości i 6 m głębokości, a jego masę oszacowano na ponad 2 tony. Typowe gniazdo bielika amerykańskiego ma ok. 1,2–1,8 m średnicy.[18][19]

W 1963 r. w USA (bez Alaski i Hawajów) znano tylko 417 par lęgowych bielika amerykańskiego. W latach 2018–2019 populację bielika amerykańskiego w tych 48 stanach oszacowano na 316 700 osobników, w tym 71 467 zajętych gniazd. W 2007 r. gatunek wykreślono z listy chronionej ustawą o gatunkach zagrożonych (ESA).[20][19]

W 1972 r. amerykańska Agencja Ochrony Środowiska zakazała powszechnego stosowania DDT, co służba U.S. Fish and Wildlife Service uznaje za kluczową decyzję dla bielika amerykańskiego. Wcześniej, w 1940 r., Kongres uchwalił ustawę o ochronie bielika (Bald Eagle Protection Act). Na początku XX w. na bieliki amerykańskie polowano i strzelano do nich dla piór.[20][19]

Bielik amerykański (Haliaeetus leucocephalus) został oficjalnie ptakiem narodowym Stanów Zjednoczonych ustawą zatwierdzoną 23 grudnia 2024 r. Choć już 20 czerwca 1782 r. przyjęto go jako godło Wielkiej Pieczęci USA, przez ponad 240 lat nie miał statusu ptaka narodowego w prawie federalnym. Ustawa dodała do kodeksu USA sekcję 306 „National bird”.[21]

Bielik olbrzymi (Haliaeetus pelagicus) waży 5–9 kg i ma rozpiętość skrzydeł 2,2–2,45 m, według Księgi Rekordów Guinnessa jest największym orłem świata. Samice bielika olbrzymiego ważą do 9,5 kg, a samce do 6,8 kg. Gatunek gniazduje głównie na rosyjskim Dalekim Wschodzie, spotykany jest też w Korei i Japonii.[22][23]

Wymarły orzeł Haasta z Nowej Zelandii ważył do 17,8 kg i miał rozpiętość skrzydeł do 3 m, to największy i najcięższy opisany dotąd gatunek orła. Jego szpony miały do 75 mm długości. Orzeł Haasta wymarł 500–600 lat temu, mniej więcej wtedy, gdy wyginęły nowozelandzkie moa.[24]

Orzeł Haasta mógł atakować ptaki wielkości dorosłych moa olbrzymich z Wyspy Południowej, mierzących do 3,6 m i ważących do 249 kg. Badania DNA wykazały, że orzeł Haasta wyewoluował od wspólnego przodka z australijskim orzełkiem małym 0,7–1,8 mln lat temu. Według szacunków w tym czasie średnia masa orła Haasta wzrosła 10–15-krotnie.[24]

Orzeł filipiński został ptakiem narodowym Filipin w 1995 r. na mocy proklamacji nr 165 prezydenta Fidela V. Ramosa. Według dziennika „Philippine Daily Inquirer” stało się to w lipcu 1995 r. Według Księgi Rekordów Guinnessa bielik olbrzymi zwykle przewyższa przeciętną masą orła filipińskiego i harpię o ok. 1 kg.[25][26][23]