Ciekawostki o Poznaniu: 36 sprawdzonych faktów

Palatium, czyli książęca rezydencja Mieszka I na poznańskim Ostrowie Tumskim, miało wymiary 27 x 12 m i ściany grubości 1,3 m. Budowlę wzniesiono w połowie X w., a jej wysokość archeolodzy szacują na ok. 10 m. Relikty palatium odkryto w 1999 r. w miejscu, gdzie dziś stoi kościół Najświętszej Marii Panny, a gruntowne badania trwały w latach 1999–2011.[1]

Kaplicę pałacową na poznańskim Ostrowie Tumskim ufundowała księżna Dobrawa, a jej powierzchnia użytkowa wynosiła 10 m². Była to kaplica pałacowa, wzniesiona przy palatium Mieszka I w miejscu, gdzie dziś stoi kościół Najświętszej Marii Panny. Pierwsze badania archeologiczne na Ostrowie Tumskim przeprowadzono jeszcze w 1938 r., przed II wojną światową.[1]

W 968 r. w Poznaniu powstało pierwsze w Polsce biskupstwo, a pierwszym biskupem poznańskim był Jordan, odnotowany w kronice Thietmara. Na Ostrowie Tumskim stanęła najpierw stacja misyjna biskupa Jordana, a następnie katedra. Według przekazów pochowano w niej m.in. Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Mieszka II i Przemysła II.[1][2]

Złota Kaplica w katedrze poznańskiej powstała w latach 1836–1837 według projektu Franciszka Lanciego i w XIX w. stała się mauzoleum pierwszych Piastów. Wewnątrz stoi sarkofag, w którym według tradycji mają się znajdować szczątki Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Informację o pochówku pierwszego króla w poznańskiej świątyni zapisano po raz pierwszy przed 1300 r.[3][2]

Historyczny zespół Poznania jest pomnikiem historii od 2008 r., na mocy rozporządzenia Prezydenta RP z 28 listopada 2008 r. Celem ochrony jest zachowanie historycznej części miasta, które było jedną z pierwszych stolic Polski i miejscem pochówku władców. Rozporządzenie wymienia też Poznań jako prężny ośrodek kultury i handlu w XV–XVII w. oraz ognisko ruchów niepodległościowych w XIX w.[4]

Pomnik historii ustanowiony w Poznaniu w 2008 r. obejmuje Ostrów Tumski, Zagórze, Chwaliszewo i lewobrzeżne Stare Miasto lokacyjne ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi. W jego granicach jest też założenie urbanistyczne projektu Josefa Stübbena z początku XX w. oraz dawny Fort Winiary, dziś Park Cytadela. Rozporządzenie podkreśla, że poznańskie fortyfikacje były wybitne w skali europejskiej.[4]

Akt lokacji Poznania z 1253 r. się nie zachował, a jego treść znamy dzięki transumptowi, czyli uwierzytelnionemu odpisowi, z 11 czerwca 1443 r. Odpis wydał król Władysław Warneńczyk. Założenie miasta zlecili bracia, książęta Przemysł I i Bolesław Pobożny, a organizację powierzyli zasadźcy Tomaszowi z Gubina, który jako wójt stanął na czele miasta zorganizowanego na wzór Magdeburga.[5]

Zegar z koziołkami zamontowano na poznańskim ratuszu we wrześniu 1551 r., a wykonał go zegarmistrz Bartłomiej (Bartel) Wolff z Gubina. Mieszczanie szybko o nim zapomnieli. Dopiero pod koniec XIX w. niemieccy historycy znaleźli w archiwum umowę z mistrzem Wolffem. Dziś codziennie w południe, a od niedawna także o 15:00, otwierają się drzwiczki na fasadzie i pojawiają się 2 metalowe koziołki.[6]

Koziołki, które dziś trykają się na poznańskim ratuszu, podarował miastu w 1993 r. poznański przedsiębiorca Marian Marcinkowski. Wcześniejsze koziołki zniszczono w 1945 r., a na odbudowaną wieżę wróciły w 1954 r. Nowy mechanizm zegara zamontowano już w 1913 r., a po naprawie koziołki pojawiły się na wieży ponownie 25 sierpnia 1922 r.[6]

Organy w poznańskiej farze zbudował w 1876 r. słynny organmistrz Friedrich Ladegast z Weißenfels, a instrument ma 2579 piszczałek. Najdłuższe piszczałki mierzą do 6 m. Budowę kościoła rozpoczęto w 1649 r. i z przerwami prowadzono ją ponad 50 lat. Po koncertach organowych zwiedzający mogą zejść m.in. do podziemi świątyni.[7]

Zamek Cesarski w Poznaniu zbudowano w latach 1904–1910 jako rezydencję cesarza Wilhelma II, a zaprojektował go Franz Heinrich Schwechten. Cesarz był w zamku zaledwie 4 razy. Po II wojnie światowej zamek pełnił funkcję ratusza, a później mieścił Pałac Kultury, który w 1996 r. przekształcono w Centrum Kultury ZAMEK.[8]

Sala Tronowa Zamku Cesarskiego w Poznaniu miała 600 m² powierzchni i 12 m wysokości. W 1929 r. usunięto z niej przedstawienia niemieckich władców, a tron Wilhelma II przekazano katedrze gnieźnieńskiej. W czasie II wojny światowej władze niemieckie postanowiły całkowicie przebudować zamek na rezydencję Adolfa Hitlera i urządziły w nim jego gabinet.[8]

Obraz „Plaża w Pourville” Claude’a Moneta z 1882 r., jedyne dzieło tego artysty w polskich zbiorach, skradziono z Muzeum Narodowego w Poznaniu w 2000 r. Złodziej wyciął płótno z ramy i wstawił w jego miejsce kopię, a brak zauważono 19 września 2000 r. Policja odzyskała obraz w styczniu 2010 r. w Olkuszu. Płótno ma wymiary 60 x 73 cm.[9][10]

Rogal świętomarciński jest od 2008 r. chronionym oznaczeniem geograficznym (ChOG) Unii Europejskiej. Nazwę wpisało do rejestru rozporządzenie Komisji (WE) nr 1070/2008 z 30 października 2008 r., opublikowane następnego dnia w Dzienniku Urzędowym UE. Rogal należy w rejestrze do klasy 2.4, obejmującej pieczywo, ciasta i wyroby cukiernicze.[11]

11 listopada, w dniu św. Marcina, poznańscy producenci sprzedają średnio 250 ton rogali świętomarcińskich, a w skali roku ok. 500 ton. Tak podaje specyfikacja rogala zatwierdzona rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 597/2013. Dla porównania we wczesnych latach 60. XX w. spożycie wynosiło kilkanaście ton, a w 1969 r. ok. 42,5 tony.[12]

Według jednej z legend pierwszym, który upiekł w Poznaniu rogal świętomarciński, był cukiernik Józef Melzer, w listopadzie 1891 r. Na pomysł miał wpaść pod wpływem kazania proboszcza parafii św. Marcina, ks. Jana Lewickiego. Duchowny namawiał wiernych, by uczcić święto patrona parafii, uosabiającego miłość do bliźniego. Melzer miał przekonać pracodawcę do wypieku rogali dla ubogich.[12]

Rogal świętomarciński waży od 150 do 250 g i ma kształt półksiężyca, wynika ze specyfikacji zmienionej w 2013 r. Wierzch jest posmarowany pomadą i posypany rozdrobnionymi orzechami. Od innych wypieków rogal odróżnia nadzienie z białego maku z dodatkiem aromatu migdałowego. Nazwa jest chroniona dla wypieków z Poznania, powiatu poznańskiego i wymienionych powiatów Wielkopolski.[12]

Ciasto na rogala świętomarcińskiego zaczyna się od 3 warstw ciasta przełożonych 2 warstwami margaryny, zgodnie z recepturą nazywaną „trzy raz trzy”. Ciasto rozwałkowuje się i składa jeszcze 2 razy „na trzy” albo raz „na cztery”. Tak powstaje ciasto półfrancuskie, czyli drożdżowe przekładane tłuszczem. Mąka powinna zawierać ponad 27% elastycznego glutenu.[12]

Uniwersytet Poznański zainaugurował działalność 7 maja 1919 r., 308 lat po powołaniu w Poznaniu Kolegium Jezuickiego. Początkowo nazywano go Wszechnicą Piastowską, a pierwszym rektorem został prof. Heliodor Święcicki. Od 1955 r. uczelnia nosi imię Adama Mickiewicza. Senat RP upamiętnił 100. rocznicę jej powstania uchwałą z 12 kwietnia 2019 r.[13]

W okresie międzywojennym co dziesiąty absolwent szkół wyższych w Polsce otrzymywał dyplom Uniwersytetu Poznańskiego, który kształcił na 5 wydziałach. W 1939 r. okupant zamknął uczelnię. Od listopada 1940 r. działała w konspiracji jako tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich. Dziś Uniwersytet im. Adama Mickiewicza ma 15 wydziałów, a blisko 3 tys. nauczycieli akademickich uczy prawie 40 tys. studentów.[13]

W marcu 1929 r. studenci matematyki Uniwersytetu Poznańskiego Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski wzięli udział w tajnym kursie podstaw kryptologii. Kurs zorganizowały Uniwersytet Poznański i Biuro Szyfrów Wojska Polskiego. Rejewski studiował matematykę w Poznaniu w latach 1923–1929, a urodził się w 1905 r. w Bydgoszczy.[14]

W grudniu 1932 r. Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski jako pierwsi złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma. Rejewski odczytał szyfrogram za pomocą teorii permutacji. Trzech najzdolniejszych uczestników poznańskiego kursu zatrudniono w Ekspozyturze Biura Szyfrów w Poznaniu. W lipcu 1939 r. w ośrodku w Pyrach Biuro Szyfrów podzieliło się tą wiedzą z Francuzami i Brytyjczykami.[15][14]

I Targ Poznański, od którego wywodzą się Międzynarodowe Targi Poznańskie, odbył się w dniach 28 maja – 5 czerwca 1921 r. Zaprezentowało się na nim 1200 firm z całej Polski, a targ odwiedziło 40 tys. osób. Pomysł polskich targów narodził się w maju 1917 r. na zjeździe Związku Towarzystw Kupieckich, a według uchwały Sejmu RP z 2021 r. targi umiędzynarodowiono w 1925 r.[16][17]

Powszechną Wystawę Krajową, zorganizowaną w Poznaniu w 1929 r., obejrzało 4,5 mln osób z całego świata, podaje uchwała Sejmu RP z 2021 r. Wystawa umieściła poznańskie targi w czołówce ówczesnych europejskich organizatorów. Dziś Międzynarodowe Targi Poznańskie są największym organizatorem targów w Europie Środkowo-Wschodniej i przyjmują ok. miliona gości z całego świata.[16]

Pierwszy w Polsce telewizor pokazano w 1929 r. na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich. Na tych samych targach w 1957 r. Polacy mieli po raz pierwszy okazję wypić Coca-Colę. W 1956 r. dzięki zagranicznym dziennikarzom obecnym na targach świat dowiedział się o strajku robotników w Poznaniu i jego krwawym stłumieniu.[17]

Powstanie Wielkopolskie zaczęło się 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu, a za jego początek uważa się popołudniowe spotkanie przed Bazarem, gmachem otwartym w 1841 r. Dzień wcześniej, 26 grudnia 1918 r., do centrum Poznania wjechał Ignacy Jan Paderewski. Tego dnia 27 grudnia zorganizowano w mieście 2 manifestacje.[18]

Zdobycie poznańskiego lotniska Ławica 6 stycznia 1919 r. dało powstańcom wielkopolskim ok. 30 sprawnych samolotów. Ławicę opanowano ostatecznie 10 dni po wybuchu powstania, które zaczęło się w Poznaniu 27 grudnia 1918 r. Walki w Wielkopolsce przerwał rozejm w Trewirze, który Niemcy musiały zawrzeć 16 lutego 1919 r.[18]

Wojsko Wielkopolskie, utworzone podczas Powstania Wielkopolskiego, liczyło 100 tys. żołnierzy. W walkach poległo ok. 2 tys. powstańców, a ok. 6 tys. zostało rannych. Ostateczny kształt zachodniej granicy Polski ustalił traktat pokojowy w Wersalu, podpisany 28 czerwca 1919 r.[18]

Poznański Czerwiec zaczął się 28 czerwca 1956 r. strajkiem robotników Zakładów im. Stalina, jak nazywały się wtedy Zakłady Cegielskiego. Protestujące tłumy przyszły m.in. pod Zamek Cesarski. Według Instytutu Pamięci Narodowej na ulicach Poznania zginęło lub zmarło z powodu ran co najmniej 50 osób cywilnych. Rannych było kilkaset osób, także wśród żołnierzy i funkcjonariuszy.[19][20][8]

Najmłodszą ofiarą Poznańskiego Czerwca 1956 był 13-letni Roman Strzałkowski. Pogrzeby ofiar odbywały się pod ochroną wojska, a członków rodzin na cmentarz przywoziła milicja. Represje objęły podczas buntu i w kolejnych tygodniach co najmniej 1113 osób. W 3 procesach wyroki skazujące usłyszało 10 osób.[19]

Poznań miał na koniec 2022 r. 541,3 tys. mieszkańców na powierzchni 262 km², podaje Urząd Statystyczny w Poznaniu. Na 1 km² przypadało 2067 osób. Dla porównania Gdańsk miał wtedy 266 km² i 486,3 tys. mieszkańców, a Wrocław 293 km² i 674,1 tys. mieszkańców.[21]

W Poznaniu na koniec 2022 r. na 100 mężczyzn przypadało 114,4 kobiety, wynika z danych Urzędu Statystycznego w Poznaniu. W tym samym roku w mieście na 1000 mieszkańców przypadało 549 mieszkań, a oddano do użytku 9,8 mieszkania na 1000 osób. Dane dotyczą stanu na 31 grudnia 2022 r.[22]

Stopa bezrobocia w Poznaniu wynosiła na koniec 2022 r. 1,0%, najmniej spośród dużych miast w zestawieniu Urzędu Statystycznego w Poznaniu. W Warszawie i Katowicach było to 1,5%, we Wrocławiu 1,6%, w Krakowie i Gdańsku po 2,3%, a w Łodzi 4,5%. Na uczelniach z siedzibą w Poznaniu studiowało w roku akademickim 2022/23 ok. 101,1 tys. osób.[21]

Jezioro Maltańskie w Poznaniu to sztuczny zbiornik zaporowy o powierzchni 67,5 ha, który powstał w 1952 r. przez spiętrzenie wód rzeki Cybiny. Na zbiorniku działa tor kajakowy i wioślarski o długości 2170 m. Zbiornik przebudowano i pogłębiono w latach 80. XX w. Cybina ma 43,5 km długości.[23]

Na poznańskiej Cytadeli stoi od 2002 r. instalacja „Nierozpoznani” Magdaleny Abakanowicz, złożona ze 112 żeliwnych postaci przypominających ludzi. Każda figura ma ponad 2 m wysokości. Park Cytadela to największy park w Poznaniu, położony ok. 15 minut pieszo od Starego Rynku. Jest pozostałością XIX-wiecznej twierdzy, która była wówczas największym fortem artyleryjskim w Europie.[24][25][26]

Podczas UEFA Euro 2012 na stadionie przy ul. Bułgarskiej w Poznaniu rozegrano 3 mecze, a ostatni z nich, mecz Irlandii z Włochami, zakończył się wygraną Włochów 2:0. Na ten mecz przyszło prawie 35 tys. kibiców. W mieście przebywało wtedy blisko 25 tys. Irlandczyków i ok. 6 tys. Włochów. Turniej rozpoczął się 8 czerwca 2012 r.[27]