Ciekawostki o bocianach: 36 sprawdzonych faktów

Bocian biały (Ciconia ciconia) waży 2,5–4,4 kg, ma 95–110 cm długości i 180–218 cm rozpiętości skrzydeł. To duży biały ptak z czarnymi lotkami. Długie czerwone nogi dają mu lepsze pole widzenia i dostęp do siedlisk niedostępnych dla wielu innych zwierząt. Dziób dorosłych ptaków jest czerwony, a młodych ciemnoszary.[1]

Na świecie żyje około 20 gatunków bocianów i żaden nie ma w pełni rozwiniętej krtani dolnej, czyli narządu głosu ptaków. Dlatego bociany są nieme lub prawie nieme. Niektóre, gdy są podekscytowane, głośno klekoczą dziobem. W locie wyciągają szyję do przodu i zostawiają nogi z tyłu, na zmianę machając skrzydłami i szybując.[2]

Pierwsze bociany wracają z zimowisk już pod koniec lutego, ale najczęściej przylatują w 2. połowie marca i w 1. połowie kwietnia. Samiec ogłasza zajęcie gniazda klekotem, który ma zwabić samicę. Klekot w duecie obojga ptaków jest częścią rytuału godowego i ma odstraszać inne bociany, które chciałyby przejąć gniazdo.[3]

W pierwszych 3 tygodniach życia piskląt dorosłe bociany żerują najczęściej 1,5–3 km od gniazda, a gdy młode potrzebują więcej jedzenia, latają dalej. Szukają pokarmu głównie na łąkach, pastwiskach, w uprawach koniczyny i lucerny, w rowach, starorzeczach i na stawach. Na polach żerują rzadko, najczęściej podczas orki.[4]

Według szacunków naukowców, na które powołuje się RDOŚ w Olsztynie, gniazda bocianów białych ważą średnio około 300 kg, a niektóre nawet 700 kg. Ciężkie gniazda spadają z przeciążonych dachów, a mury budynków pękają. Dlatego w 2024 r. RDOŚ w Olsztynie postawiła na Warmii i Mazurach 17 słupów z platformami dla bocianów.[3]

Platformy, które RDOŚ w Olsztynie zamontowała w 2024 r., mają 130 cm średnicy i stoją na drewnianych słupach wysokich na 8–9 m. Wypełnia się je gałęziami, sianem lub słomą, a wierzch przykrywa darnią ułożoną korzeniami do góry. Darń nie pozwala wiatrowi wywiać materiału i przypomina klepisko, które powstaje w prawdziwym bocianim gnieździe.[3]

W latach 70. XX w. na słupach energetycznych w Polsce było tylko 3% bocianich gniazd, a w 2004 r. już około 60%. Dawniej bociany budowały gniazda głównie na dachach, a energetycy montują dziś na słupach specjalne platformy. Gniazda powstają zwykle 10–20 m nad ziemią i służą kolejnym pokoleniom przez dziesiątki lat. W ich wyściółce bywa niestety nylonowy sznurek, śmiertelnie groźny dla ptaków.[5][1]

W gniazdach bociana białego stwierdzono ponad 10 gatunków gniazdujących w nich ptaków, m.in. wróble, mazurki, szpaki, pliszki siwe, kawki i sroki. Wyjątkowo gnieździły się w nich nawet krzyżówki i pustułki. Zimą wróble, mazurki i szpaki nocują w bocianich gniazdach i chronią się w nich przed złą pogodą.[4]

Badacze z PTOP i kilku uczelni sprawdzili, że przeniesione, wcześniej zajmowane gniazda, których boki przed przylotem bocianów pobielono wapnem, zostały zajęte w 92%, a niepobielone w 72%. Wapno imituje odchody, którymi bociany oznaczają zajęte gniazdo. Metoda nie zadziałała jednak w zupełnie nowych gniazdach zbudowanych przez ludzi.[6]

Samica bociana białego składa najczęściej 3–5, a czasem nawet 7 jaj, a wysiadywanie trwa 33–35 dni. Gdy okazuje się, że sezon będzie ubogi w pokarm, bociany wyrzucają z gniazda jedno lub więcej jaj. Pary zakładające rodzinę pierwszy raz często wychowują jedynaków. Przeciętna para w ciągu życia ma 5 lęgów i wychowuje 12–15 młodych.[1]

Od wyklucia się młodych bocianów białych do ich pierwszych prób lotu mija około 60–65 dni. Na ogół jedna bociania para wyprowadza 2 lub 3 młode, rzadziej 4. W korzystnych sezonach nierzadkie są lęgi z 5 młodymi, a wyjątkowo nawet z 6. Wędrówka na zimowiska zaczyna się mniej więcej w połowie sierpnia, a odloty mogą trwać do września.[5]

W 2025 r. pary bocianów, które PTOP kontrolowało w 9 obszarach Natura 2000 w 4 województwach, wychowały średnio tylko 1,96 młodego. Rok wcześniej było to 2,41 młodego. Aż 92 gniazda i platformy pozostały puste. Według PTOP był to najgorszy rok w całym pięcioletnim monitoringu, prawdopodobnie z powodu zimnej i bardzo suchej wiosny.[7]

Przy dobrej pogodzie wędrujące bociany lecą średnio ponad 40 km/h i pokonują dziennie około 340 km. Nie machają stale skrzydłami jak gęsi, lecz szybują na wznoszących prądach powietrza. Oficjalny rekord wysokości to 1550 m. Niektóre przemierzają nawet 12 tys. km w 30–40 dni.[1]

Bociany przylatują do Polski w marcu lub kwietniu, a w sierpniu i wrześniu odlatują. Najczęściej lecą szlakiem wschodnim do Afryki Równikowej. Część z nich tam zimuje, a inne docierają nawet do południowych wybrzeży Afryki. Według RDOŚ w Bydgoszczy zmiany klimatu powoli wpływają zarówno na miejsca, jak i terminy wędrówek ptaków.[1]

Według poradnika PTOP około 60% młodych bocianów białych nie przeżywa trudów pierwszej wędrówki. Instytut Maxa Plancka podaje, że w 1. roku życia ginie 75% młodych bocianów. Z danych obrączkarskich przytaczanych przez badaczy wynika, że roczna przeżywalność młodych bocianów to 33%, a dorosłych 83%. Ptaki, które przetrwają, mogą wędrować jeszcze przez około 30 lat.[5][8][9]

W latach 2011–2013 naukowcy założyli nadajniki GPS 64 młodym i 62 dorosłym bocianom białym w Niemczech. Okazało się, że młode ptaki zamiast szybowania o 23% częściej niż dorosłe używały lotu z machaniem skrzydłami. Według szacunków badaczy zużywały przez to w locie o 14% więcej energii. Badanie miało pomóc zrozumieć, dlaczego młode bociany giną znacznie częściej niż dorosłe.[8]

Naukowcy śledzili młode bociany z 8 populacji i sprawdzili, ile energii zużywają w pierwszych miesiącach życia. Ptaki zimujące na terenach gęściej zaludnionych przez ludzi zużywały jej mniej. Wynikało to z krótszych codziennych wypraw po pokarm, bliższych zimowisk albo z całkowitej rezygnacji z wędrówki.[10]

Młode bociany białe, które zimowały na południe od Sahary, pokonywały ponad 3 razy dłuższą drogę niż bociany zimujące dalej na północy. W czasie wędrówki zużywały przy tym tylko o 30% więcej energii. Ptaki zostające bliżej znajdowały za to łatwo dostępny pokarm na wysypiskach i składowiskach odpadów. Wyniki badań opisał serwis Nature Middle East w styczniu 2016 r.[11][10]

Liczba bocianów białych zimujących w Portugalii wzrosła z 1187 w 1995 r. do 10 020 w 2008 r. Badacze założyli nadajniki GPS/GSM 17 osiadłym bocianom. Poza sezonem lęgowym ptaki latały do wysypisk nawet 48,2 km, a w czasie lęgów najwyżej 28,1 km. Badanie jako pierwsze potwierdziło, że osiadłe bociany korzystają ze swoich gniazd przez cały rok.[12]

21 maja 1822 r. w Klützer Winkel w Meklemburgii, niedaleko wybrzeża Bałtyku, zastrzelono bociana białego z afrykańską strzałą w szyi. Strzała miała około 76 cm (30 cali) i przebijała szyję na wylot. Ptak, nazwany Pfeilstorch, trafił do kolekcji zoologicznej Uniwersytetu w Rostocku, gdzie jest do dziś. Był dowodem, że bociany zimują w Afryce, a nie np. na Księżycu.[13][14]

Naukowcy z Instytutu Maxa Plancka śledzili młode bociany białe z nadajnikami lżejszymi niż 60 g. Co 15 minut urządzenia przez 2–5 minut zapisywały pozycję GPS ptaka co sekundę. Dane pokazały, że w stadzie są przywódcy i naśladowcy. Przywódcy odnajdują kominy ciepłego powietrza i prowadzą do nich grupę, a naśladowcy muszą częściej machać skrzydłami i opuszczają komin przed jego szczytem.[9][15]

Podczas wędrówki w 2014 r. młody bocian Louis przeleciał ponad 1000 km i przezimował w Hiszpanii. Bocian Redrunner, jeden z przywódców swojej grupy, pokonał prawie 4000 km i zimował w Afryce Północnej. Według badaczy z Instytutu Maxa Plancka ptaki, które dużo machają skrzydłami, nie lecą tak daleko jak te, które machają mało.[9]

Naukowcy przeanalizowali 10-letni zbiór cogodzinnych pozycji GPS 158 bocianów białych, od 3-miesięcznych młodych po 9-letnie ptaki. Bociany w każdym wieku wybierały trasy, na których leciało wiele innych bocianów. Z doświadczeniem ta skłonność słabła, a starsze ptaki przy lepszych warunkach do lotu chętniej wybierały mniej uczęszczane trasy. Podążanie za innymi może pomagać znaleźć niewidoczne kominy ciepłego powietrza.[16]

W 2012 r. w europejskim banku danych obrączkarskich EURING było 12 698 stwierdzeń martwych bocianów białych z obrączkami i 62 408 stwierdzeń żywych ptaków. Najwięcej danych, 3207 martwych i 35 110 żywych ptaków, pochodzi z lat 2000–2009. Najwięcej stwierdzeń martwych ptaków (2366) dostarczyła niemiecka centrala Hiddensee, a żywych (19 067) holenderska centrala w Arnhem. Dla bociana czarnego bank ma 240 stwierdzeń martwych i 1106 żywych ptaków.[17][18]

Marabut jest największym bocianem: ma 150 cm wysokości i 2,6 m rozpiętości skrzydeł. Dla porównania wszystkie bociany mierzą od około 60 cm do ponad 150 cm wysokości. Marabuty jedzą padlinę i często żerują razem z sępami, nad którymi dominują. Mają też zwisający, czerwonawy worek gardłowy, który potrafią nadmuchać.[19][2]

W 2001 r. liczebność bociana czarnego w Polsce szacowano na 1100–1200 par. W badaniu z regionu łódzkiego 35 gniazd tego gatunku, czyli 62,5%, znajdowało się na dębach. Pozostałe były głównie na sosnach (23%) i olszach czarnych (12,5%). Spośród 35 dębów z gniazdami 22 miały pierśnicę ponad 80 cm, a 4 ponad 130 cm. W 2010 r. w województwie łódzkim żyło około 70 par bociana czarnego, a w latach 2002–2010 z gniazda wylatywało średnio 2,1–3,1 młodego.[20]

W 2006 r. na Nizinie Mazowieckiej gniazdowało 58 par bocianów czarnych, a ich sukces lęgowy wynosił 79,31%. Podstawą pożywienia bociana czarnego są ryby, m.in. szczupaki i piskorze, oraz żaby, głównie brunatne. Na miejsca lęgowe ten gatunek najchętniej wybiera podmokłe lasy olszowe, czyli olsy, w których stoi woda.[21]

Naukowcy przeanalizowali dane GPS 70 młodych bocianów czarnych z Niemiec z pierwszych 3 lat ich wędrówek. Aż 82% ptaków wybrało zachodni szlak wędrówkowy, a 16% wschodni. Środkowym szlakiem przez Włochy lub Grecję poleciały tylko 2 osobniki. W ciągu pierwszych 3 lat życia obszar zimowania młodych bocianów czarnych zmniejszył się o prawie 60%.[22]

Według wstępnych wyników międzynarodowego spisu z 2024 r. w Polsce gniazdowało około 45 tys. par bocianów białych. To mniej więcej 1/6 światowej populacji, liczącej około 280 tys. par. Międzynarodowe spisy bocianów odbywają się co 10 lat. W Polsce gniazda odwiedzali w czerwcu i lipcu 2024 r. naukowcy, ornitolodzy i wolontariusze.[23]

Według spisu z lat 2004–2005 w Polsce gniazdowało około 52,5 tys. par bocianów białych, najwięcej ze wszystkich krajów Europy. Autorzy poradnika ochrony bociana podsumowali to hasłem: co czwarty bocian jest Polakiem. Podczas VII Międzynarodowego Spisu Bociana Białego w 2014 r. w Polsce gniazdowało już 42–43 tys. par.[24][5]

W 2024 r. w województwie mazowieckim gniazdowało 7650 par bocianów, o 7% więcej niż w 2014 r. W lubelskim było około 5600 par, a w wielkopolskim około 2400. W lubuskim przybyło 30% bocianów, ale w pomorskim i kujawsko-pomorskim ubyło ich około 20%. Mniej bocianów niż przed 10 laty było też na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie.[23]

W Żywkowie w sezonie lęgowym gniazduje około 45 par bocianów białych, a po sezonie odlatuje stąd na południe 150–200 ptaków. Wieś zasłynęła z największej populacji bociana białego w jednej miejscowości. Ok. 1821 r. miała 44 mieszkańców, a w 1928 r. 54. W Żywkowie działa gospodarstwo rolne Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.[25]

W 2024 r. bocianów najbardziej przybyło w dolinach rzek, ale wiele doniesień z całego kraju mówi też o skupiskach bocianów przy składowiskach odpadów, np. koło Gorzowa. Według koordynatora spisu, dr. Marcina Tobółki, część populacji zaczęła żywić się resztkami organicznymi z wysypisk, a przy otwartych składowiskach powstały nawet kolonie.[23]

W latach 2008–2010 na samym Mazowszu na stacjach transformatorowych i urządzeniach energetycznych ginęło co roku około 550 bocianów, czyli około 7% lokalnej populacji. Najczęściej giną młode, które uczą się latać. Do schroniska koło Siedlec w latach 2004–2009 trafiło około 150 bocianów porażonych prądem.[26]

Według PTOP bocian biały jest objęty ścisłą ochroną gatunkową i należy do gatunków wymagających ochrony czynnej. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt i według IUCN to gatunek najmniejszej troski. Bocian figuruje też w załączniku I unijnej dyrektywy ptasiej.[4]

Dzień Bociana Białego obchodzony jest 31 maja od 2003 r. Święto powstało z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody „pro Natura”. Ma przybliżać życie bocianów, ich miejsce w polskiej kulturze i krajobrazie oraz zagrożenia dla gatunku. Bociana czcili już starożytni Egipcjanie, a w Chinach był znakiem synowskiej miłości.[1]