Ciekawostki o lisach: 38 sprawdzonych faktów

W ścisłym znaczeniu nazwa „lis” odnosi się do około 10 gatunków lisów właściwych z rodzaju Vulpes, przede wszystkim do lisa rudego. Lisami nazywa się jednak także zwierzęta z innych rodzajów psowatych: lisa szarego z Ameryki Północnej, 5 gatunków lisów południowoamerykańskich, lisa polarnego, otocjona wielkouchego i lisa krabożernego. Wszystkie przypominają małe lub średnie psy z puszystym ogonem i spiczastymi uszami.[1]

Lis rudy występuje naturalnie na 4 kontynentach: w Europie, umiarkowanej strefie Azji, północnej Afryce i Ameryce Północnej. Ma największy naturalny zasięg spośród wszystkich ssaków lądowych z wyjątkiem człowieka. W XIX w. wprowadzono go do Australii, gdzie zadomowił się na dużej części kontynentu. Żyje w środowiskach od arktycznej tundry po suche pustynie, najlepiej czuje się w mozaice lasów i łąk.[2]

Lis szary mierzy 50–75 cm bez ogona, ma ogon długości 30–40 cm i waży 3–6 kg. W odróżnieniu od innych lisów często wspina się na drzewa: chwyta pień przednimi łapami, a tylnymi odpycha się w górę. Na drzewach wygrzewa się w słońcu, zjada owoce i chroni się przed psami. Żyje w lasach, na terenach skalistych i w zaroślach od Kanady po północną Amerykę Południową.[3][4]

Fenek (Vulpes zerda) to najmniejszy ze wszystkich psowatych: ma 35,6–40,6 cm długości i waży zwykle 0,9–1,4 kg. Żyje w Afryce Północnej, na całej Saharze i dalej na wschód po Synaj i Półwysep Arabski. Wybiera piaszczyste pustynie i suche tereny porośnięte trawami lub zaroślami. Fenki są aktywne nocą, a w dzień chowają się w norach przed największym upałem.[5]

Uszy fenka osiągają 10,2–15,2 cm długości i są największe w stosunku do wielkości ciała w całej rodzinie psowatych. Fenek oddaje przez nie nadmiar ciepła, a podczas nocnych łowów nasłuchuje ofiar ukrytych pod piaskiem. Gęsto owłosione łapy dają mu przyczepność podczas biegu po piasku i chronią przed rozgrzanym podłożem. Fenki potrafią też długo obywać się bez picia wody.[5]

Fenki same kopią nory, często w postaci systemu tuneli o długości do 10 m. Są zwierzętami monogamicznymi i mogą żyć w grupach rodzinnych liczących do 10 osobników. Dorosły fenek potrafi z miejsca podskoczyć na wysokość do 1 m. W okresie godowym, który trwa 4–6 tygodni, samce bywają bardzo agresywne i znakują swoje terytorium.[5]

Samica fenka rodzi zwykle 1 miot w roku, a w nim od 2 do 5 młodych. Ciąża trwa 50–53 dni, a samiec przynosi samicy pokarm, dopóki młode nie skończą około 4 tygodni. Młode rodzą się owłosione, ale ślepe: oczy otwierają po 8–11 dniach, a dojrzałość osiągają w wieku 9–11 miesięcy. Pod opieką człowieka fenki żyją do 11 lat.[5]

Dorosły lis polarny mierzy 50–60 cm bez ogona, ogon ma około 30 cm, a waży od 3 do 8 kg. Przystosowaniem do mrozu są krótkie, zaokrąglone uszy, krótki pysk i futro na podeszwach łap. Lisy polarne w odmianie białej latem są szarobrązowe, a zimą białe. Te w odmianie niebieskiej latem są szarawe, a zimą szaroniebieskie i w handlu futrami nazywa się je lisami niebieskimi.[6]

Lis polarny rozmnaża się zwykle raz w roku, a w miocie może przyjść na świat do 20 ciemno ubarwionych młodych. Ciąża trwa około 52 dni, a młode rodzą się od kwietnia do czerwca. W niewoli lisy polarne dożywają 10 lat, na wolności przeciętnie około 3 lat. Często podążają za niedźwiedziami polarnymi, by zjadać resztki ich zdobyczy, a zimą polują m.in. na pardwy i maskonury.[6]

Młode lisa polarnego są odstawiane od matki po około 45 dniach i dojrzewają w wieku 9–10 miesięcy, a światową populację gatunku szacuje się na kilkaset tysięcy zwierząt. Lis polarny żyje w całej Arktyce, zwykle na tundrze lub w górach w pobliżu morza. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zalicza go do gatunków najmniejszej troski. Rdzenni mieszkańcy Arktyki wciąż często polują na niego dla futra.[6]

Lis rudy mierzy zwykle 90–105 cm, z czego 35–40 cm przypada na ogon, a w kłębie ma około 40 cm. Większość dorosłych lisów waży 5–7 kg, ale największe osobniki zbliżają się do 14 kg. Futro składa się z długich włosów okrywowych i miękkiego podszerstka, zwykle intensywnie rudobrązowego. Ogon często ma biały koniec, a uszy i nogi są czarne.[2]

Britannica opisuje co najmniej 3 odmiany lisa rudego o nietypowym futrze. W Ameryce Północnej występują lisy czarne i srebrne, nazywane srebrnymi lisami. Lis krzyżak jest żółtobrązowy, z czarnym krzyżem między łopatkami i wzdłuż grzbietu, i żyje zarówno w Ameryce Północnej, jak i w Starym Świecie. Lis Samsona z północno-zachodniej Europy to mutant bez długich włosów okrywowych, z mocno skręconym podszerstkiem.[2]

Szacuje się, że na preriach Ameryki Północnej lisy rude zabijają co roku blisko 1 mln dzikich kaczek. Podstawą ich diety są myszy, nornice i króliki, a także jaja, owoce i ptaki. Lisy chętnie jedzą jednak wszystko, co dostępne: padlinę, ziarno (zwłaszcza nasiona słonecznika), śmieci, karmę zostawioną na noc dla zwierząt domowych i drób. Z tego powodu ich liczebność bywa regulowana w pobliżu ferm ptaków.[2]

Badanie opublikowane w 2011 r. w „Biology Letters” opisało tzw. mysi skok lisów rudych: lis wyskakuje wysoko i spada na ofiarę z góry. W wysokiej trawie i pod śniegiem lokalizuje ją najprawdopodobniej głównie słuchem. Lisy skakały najczęściej w kierunku zbliżonym do północno-wschodniego, a udane ataki skupiały się wokół północy. Kierunek nie zależał od pory dnia, pory roku, zachmurzenia ani wiatru, dlatego autorzy sugerują, że lisy korzystają z pola magnetycznego Ziemi.[7]

Lisy rude łączą się w pary zimą, a po ciąży trwającej 7–8 tygodni samica rodzi od 1 do 10 lub więcej młodych, średnio 5. Poród odbywa się w norze, zwykle opuszczonej przez inne zwierzę i powiększonej przez lisy. Młode spędzają w norze około 5 tygodni, a przez całe lato opiekują się nimi oboje rodzice. Jesienią, gdy są już dorosłe i samodzielne, rozchodzą się.[2]

Lis pospolity zajmuje w środkowej Polsce rewir o powierzchni 4–6,5 km², podaje praca opublikowana w 2013 r. w „Studiach i Materiałach CEPL w Rogowie”. Według jej autorów lis żyje średnio 3–4 lata. Dietę lisa stanowią głównie owoce, owady, ptaki i drobne gryzonie. Średnią wielkość miotu w danym łowisku można oszacować, licząc szczenięta przy kilku norach.[8]

Lisy chętnie zajmują opuszczone nory, a w borsuczych zamczyskach korytarze i komory mogą mieć łącznie nawet 200 m². Według dr. hab. Pawła Nasiadki z SGGW zdarza się, że na jednej górce lisy korzystają z nor wykopanych przez borsuki, a borsuki z części lisich nor. Według naukowca nie ma udokumentowanych antagonizmów między tymi gatunkami. Zamczyska borsuków potrafią funkcjonować przez dekady.[9]

Liczebność lisa pospolitego w Polsce w sezonach 2007/2008–2011/2012 szacowano średnio na 190 000–200 000 osobników. Takie dane podali autorzy pracy opublikowanej w 2013 r. w „Studiach i Materiałach CEPL w Rogowie” SGGW. W obwodzie koła łowieckiego, który badali, zagęszczenie wynosiło 8,5 lisa na 1000 ha. Na tym terenie znaleźli 11 zamieszkanych nor.[8]

W 1976 r. na 1000 ha w Polsce przypadały średnio 3 lisy, a w 1989 r. już 6. W sezonach 2007/2008–2011/2012 zagęszczenie w całym kraju szacowano na 7,8 lisa na 1000 ha, choć autorzy uznają, że powinno ono wynosić 1–3 osobniki. Praca R. Kamieniarza i M. Panka z 2017 r. wskazuje szczepienie lisów przeciw wściekliźnie jako najważniejszą przyczynę wzrostu ich liczebności w Polsce w latach 90. i na początku XXI w.[8][10]

W sezonie łowieckim 2007/2008 w Polsce pozyskano 139 857 lisów, a w sezonie 2011/2012 już 124 007. To spadek o 15 850 zwierząt, czyli o około 11%. Autorzy pracy z CEPL w Rogowie piszą, że pozyskanie we wszystkich analizowanych sezonach wykazywało tendencję spadkową. Dla porównania zagęszczenie lisów w kraju szacowano w tym okresie na 7,8 osobnika na 1000 ha.[8]

W łowieckim roku gospodarczym 2023/24 w województwie łódzkim odstrzelono 15 408 lisów, podaje Urząd Statystyczny w Łodzi. W sezonie 2015/16 było to 13 064 lisy. Stan lisów w regionie 31 marca 2023 r. wynosił 12,7 tys., wobec 10,6 tys. w 2015 r. Łowiecki rok gospodarczy trwa od 1 kwietnia do 31 marca następnego roku.[11]

W 1992 r. w Polsce stwierdzono 2079 przypadków wścieklizny u lisów rudych i tylko 470 u pozostałych dzikich zwierząt. Podają to R. Kamieniarz i M. Panek w pracy z 2017 r. o zmianach zasięgu jenota w Polsce. Lis rudy był wówczas gatunkiem szczególnie dotkniętym tą chorobą. Rok później w Polsce rozpoczęto doustne szczepienie lisów.[10]

Doustne szczepienie lisów przeciw wściekliźnie zaczęło się w Polsce w 1993 r. na zachodzie kraju, na terenach przy granicy z Niemcami. W 2002 r. akcja objęła już całą Polskę. Skuteczność szczepień jest stale monitorowana: według badaczy z PIWet-PIB w latach 2014–2018 w Małopolsce w ramach monitoringu szczepień zbadano 4888 zwierząt.[12][10]

W 2009 r. w Polsce odnotowano tylko 8 przypadków wścieklizny, w tym 6 u lisów i 2 u nietoperzy. Dla porównania w 1992 r. przypadków u samych lisów było 2079. Autorzy pracy z 2017 r. piszą, że po wprowadzeniu szczepień lisów w Polsce zaobserwowano wyraźny spadek występowania wścieklizny wśród dzikich zwierząt.[10]

Od początku 2025 r. do 2 kwietnia Inspekcja Weterynaryjna stwierdziła w Polsce 11 ognisk wścieklizny u zwierząt: 4 w województwie podkarpackim i 7 w lubelskim. W 6 przypadkach chorobę wykryto u lisów, w 3 u kotów i w 2 u psów. Ostatnie z tych ognisk dotyczyło lisa z gminy Łabunie w powiecie zamojskim. Dane podał zastępca Głównego Lekarza Weterynarii w piśmie z 16 kwietnia 2025 r.[13]

Przynęty ze szczepionką przeciwko wściekliźnie, zrzucane lisom z samolotów, np. we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego w kwietniu 2024 r., mają około 4,5 cm. To brązowozielone batoniki z masy mięsno-rybnej w kształcie kwadratu lub kuli, z plastikową saszetką ze szczepionką w środku. Trafiają do lasów, na pola, łąki i nieużytki. Przez 3 tygodnie po zrzucie nie należy puszczać luzem psów i kotów, a przynęt nie wolno dotykać, bo lisy nie biorą tych, które dotknął człowiek.[14]

Co najmniej 2 kraje, przede wszystkim Wielka Brytania i Francja, prowadzą szeroko zakrojone programy odstrzału i szczepień, których celem jest ograniczenie zachorowań na wściekliznę wśród lisów. W dużej części zasięgu lis rudy jest bowiem głównym nosicielem tej choroby. W kwietniu 2024 r. we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego zaplanowano wyłożenie przynęt ze szczepionką na terenach, gdzie lisy żyją i żerują.[2][14]

Do połowy XX w. ludzie w dużej mierze wytępili wilki i inne duże drapieżniki w miastach i na terenach rolniczych Europy i Ameryki Północnej. Lisy rude mogły dzięki temu polować i rozmnażać się bez groźnego konkurenta. Lisy miejskie stają się bardziej nocne i agresywne, a biolodzy zauważyli też, że mają krótsze i szersze pyski oraz mniejsze puszki mózgowe niż lisy wiejskie.[2]

Według 1 badania przytaczanego przez Britannikę lisy i kojoty mogą żyć obok siebie w miastach, bo wybierają inne miejsca. Lisy wolały tereny bardziej zabudowane i zadbane, takie jak osiedla mieszkaniowe, boiska i parki miejskie. Unikały natomiast zadrzewień, otwartych pól i innej bardziej naturalnej zieleni, z której korzystały kojoty. Na wsi kojoty polują na lisy i ograniczają ich liczebność.[1]

Według bazy gatunków inwazyjnych IUCN (GISD) w Australii najbardziej zagrożone są ssaki lądowe o masie od 35 g do 5,5 kg, tzw. gatunki krytycznego przedziału masy. Baza zalicza do nich też ptaki gniazdujące na ziemi. Lis rudy trafił do Australii i USA jako zwierzę do polowań sportowych. GISD przypomina, że w Australii wymarło co najmniej 20 gatunków ssaków, a 43 kolejne uznano za zagrożone lub narażone.[15]

W Australii przynęty do zwalczania lisów zrzuca się z powietrza na obszarze około 35 000 km² rocznie, co kosztuje około 1,3 mln dolarów. Ogrodzenie chroniące przed lisami kosztuje do 10 000 dolarów za 1 km. Według bazy GISD długofalową skuteczność zwalczania ogranicza zdolność lisów do wędrówek na duże odległości i szybkiego ponownego zasiedlania terenów.[15]

Na fermach lisy hoduje się do osiągnięcia pełnego wzrostu w wieku około 10 miesięcy. Skóry lisów, zwłaszcza srebrnych, często pochodzą z ferm. Na lisy rude poluje się też dla sportu i dla futra, które jest podstawą handlu futrami. Lis rudy jest też powszechnie uważany za symbol sprytu i jest bohaterem wielu podań ludowych.[2]

Eksperyment z udomowieniem lisów srebrnych rozpoczął się w 1959 r. w Instytucie Cytologii i Genetyki w Nowosybirsku na Syberii. Jego pomysłodawcą był Dmitrij Bielajew, który zatrudnił do pracy 25-letnią Ludmiłę Trut. W każdym pokoleniu badacze testowali setki lisów, a rodzicami następnego pokolenia zostawało 10% najłagodniejszych. Jedynym kryterium wyboru była ocena łagodności zachowania.[16]

Już po 6 pokoleniach, czyli 6 latach, bo lisy rozmnażają się raz w roku, selekcja wyłącznie pod kątem łagodności dała lisy, które lizały ręce eksperymentatorów i dawały się podnosić i głaskać. Oswojone lisy skomlały, gdy ludzie odchodzili, i merdały ogonami, gdy się zbliżali. W przeciwieństwie do dzikich lisów potrafią też podążać za wzrokiem człowieka równie dobrze jak psy.[16]

W ciągu niespełna 10 lat od początku eksperymentu Bielajewa część udomowionych lisów miała klapnięte uszy i zakręcone ogony. U zwierząt pojawiło się też łaciate futro przypominające umaszczenie kundli. Udomowione lisy, podobnie jak wiele zwierząt domowych, mają ponadto dłuższy okres rozrodczy niż ich dzicy przodkowie. Najłagodniejsze lisy, na początku nieliczne, stanowią dziś zdecydowaną większość populacji eksperymentu.[16]

W 15. pokoleniu eksperymentu Bielajewa poziom hormonów stresu, czyli glikokortykoidów, u oswojonych lisów wynosił około połowy poziomu u lisów dzikich. Wzrósł u nich także poziom serotoniny, co według autora artykułu dało „szczęśliwsze” zwierzęta. Lee Alan Dugatkin opisał te zmiany w 2018 r. w czasopiśmie „Evolution: Education and Outreach” jako skutek selekcji wyłącznie pod kątem łagodności.[16]

Według pracy z 2015 r. lisy z linii oswojonej i agresywnej utrzymywano osobno przez ponad 40 pokoleń. Obie linie pochodzą z eksperymentu, który w drugiej połowie XX w. rozpoczął Bielajew: hodowano w nim lisy wybierane pod kątem łagodności lub agresji, by odtworzyć proces udomowienia. Lisy z linii oswojonej chętnie nawiązują kontakt z człowiekiem, a te z linii agresywnej są trudne w obsłudze.[17][18]

W 2018 r. naukowcy zsekwencjonowali i złożyli genom lisa rudego, a następnie porównali lisy z linii oswojonej, agresywnej i zwykłej hodowli fermowej. Wskazali 103 regiony genomu, które mogły podlegać selekcji pod kątem zachowania. Mocnym kandydatem na gen związany z łagodnością okazał się SorCS1, ważny dla plastyczności synaps. Część wskazanych regionów zawiera geny powiązane z udomowieniem psa.[19]